Tarihte Bugün 10 Kasım

10 Kasım Tarihte Bugün: Türkiye ve Dünya’da Yaşanan Önemli Olaylar, Doğanlar ve Ölenler

10 Kasım, Türk milletinin hafızasında derin bir yer tutan, ulusal yas ve anma günü olarak kabul edilen özel bir tarihtir. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu, Kurtuluş Savaşı’nın Başkomutanı ve ilk Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 10 Kasım 1938 tarihinde saat 09.05’te İstanbul Dolmabahçe Sarayı’nda ebediyete intikal etmesi, bu günü sıradan bir takvim gününden çıkarıp milletin ortak hafızasının merkezine yerleştirmiştir. Her yıl aynı saatte ülke genelinde sirenler çalar, trafik ve günlük yaşam bir dakika durur, bayraklar yarıya indirilir. Anıtkabir’de ve Dolmabahçe Sarayı’nda resmi törenler düzenlenir. Bu an, yalnızca bir yas anı değil, aynı zamanda Cumhuriyet’in değerlerini, bağımsızlık mücadelesini ve Atatürk’ün mirasını yeniden hatırlama fırsatıdır.

Ancak 10 Kasım yalnızca Türkiye açısından değil, dünya tarihi açısından da savaşlar, siyasi dönüşümler, bilimsel buluşlar, kültürel gelişmeler, doğumlar ve ölümlerle dolu bir gündür. 

Türkiye Tarihinde 10 Kasım’da Yaşanan Önemli Olaylar

1444 – Varna Muharebesi

10 Kasım 1444’te bugünkü Bulgaristan’ın Varna kenti yakınlarında, Osmanlı padişahı II. Murad komutasındaki Osmanlı ordusu ile Macaristan ve Polonya Kralı III. Władysław ile János Hunyadi’nin önderliğindeki Haçlı kuvvetleri karşı karşıya geldi. Haçlı ordusunun amacı Osmanlı’nın Balkanlardaki ilerleyişini durdurmaktı. Savaş Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Haçlı kralı savaş alanında öldü. Bu zafer, Osmanlı Devleti’nin Balkanlardaki hâkimiyetini güçlendirdi ve Avrupa’daki Osmanlı ilerleyişinin devam etmesinde kritik bir rol oynadı.

1908 – Cemiyet-i Hayriye-i Nisvaniye’nin Kurulması

Selanik’te Zekiye Hanım tarafından kız çocuklarının eğitimini desteklemek amacıyla Cemiyet-i Hayriye-i Nisvaniye kuruldu. Osmanlı toplumunda kız çocuklarının eğitim imkânlarını artırmayı ve kadınların toplumsal hayata daha aktif katılımını hedefleyen bu girişim, eğitimde fırsat eşitliği açısından önemli bir adımdı.

1918 – Darülbedayi’ye İlk Kadın Öğrencilerin Alınması

Darülbedayi’ye (İstanbul Şehir Tiyatroları’nın öncüsü) ilk kadın öğrenciler kabul edildi. Öğrenciler arasında Bedire, Memduha, Beyza, Refika ve Afife Jale bulunuyordu. Afife Jale, Türk tiyatro tarihinde Müslüman Türk kadın oyuncuların sahneye çıkabilmesi için verdiği mücadeleyle özel bir yere sahiptir. Bu gelişme, Türk sahne sanatlarında kadınların yer edinmesi bakımından dönüm noktasıdır.

1922 – Son Osmanlı Padişahı VI. Mehmet Vahdettin’in Son Selamlık Töreni ve Kırklareli’nin Kurtuluşu

VI. Mehmet Vahdettin son selamlık törenine katıldı. Aynı gün Kırklareli, Millî Mücadele sürecinde düşman işgalinden kurtarıldı. 1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılmasından sonra bu gelişmeler, Osmanlı yönetim sisteminin fiilen sona erişinin sembolik göstergeleri arasında yer aldı. Kırklareli’nin kurtuluşu, Trakya’nın yeniden Türk yönetimine geçmesi açısından büyük önem taşır.

1924 – Halk Fırkası’nın Adının Cumhuriyet Halk Fırkası Olarak Değiştirilmesi

Halk Fırkası’nın adı Cumhuriyet Halk Fırkası olarak değiştirildi. Cumhuriyet’in ilanından sonra yeni devlet düzeninin siyasi kurumları şekillenirken, parti adına “cumhuriyet” ibaresinin eklenmesi, rejim vurgusunu güçlendiren bir adımdı. Daha sonra partinin adı Cumhuriyet Halk Partisi oldu.

1938 – Mustafa Kemal Atatürk’ün Vefatı

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05’te İstanbul Dolmabahçe Sarayı’nda 57 yaşında hayata gözlerini yumdu. Uzun süredir karaciğer sirozuyla mücadele ediyordu. Haber yurt genelinde derin bir yasa yol açtı. Ulusal yas ilan edildi. Bayraklar yarıya indirildi. Naaşı Dolmabahçe Sarayı’nda halkın ziyaretine açıldı. 19 Kasım’da cenaze namazı kılındıktan sonra İstanbul’dan Ankara’ya nakledildi. 21 Kasım’da Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine yerleştirildi. 10 Kasım 1953’te ise büyük bir devlet töreniyle Anıtkabir’e nakledildi.

Atatürk’ün son döneminde sağlık durumu kötüleşmesine rağmen devlet işleriyle ilgilenmeye devam etti. Vefatından sonra Türkiye’de her yıl 10 Kasım sabahı saat 09.05’te saygı duruşu yapılır. Sirenler çalar, trafik ve günlük yaşam bir dakika durur. Bu gelenek, Atatürk’ün ebediyete intikal ettiği anın sembolü hâline gelmiştir.

Atatürk’ün öncülüğünde gerçekleştirilen başlıca inkılaplar şunlardır:

• Saltanatın kaldırılması
• Cumhuriyetin ilan edilmesi
• Halifeliğin kaldırılması
• Eğitim ve öğretim birliğinin sağlanması
• Latin esaslı Türk alfabesinin kabul edilmesi
• Türk Medeni Kanunu’nun kabul edilmesi
• Kadınların siyasi ve toplumsal haklarının genişletilmesi
• Üniversite reformunun gerçekleştirilmesi
• Ekonomik kalkınma ve sanayileşme çalışmalarının başlatılması
• Laik hukuk ve devlet düzeninin oluşturulması

1953 – Atatürk’ün Naaşının Anıtkabir’e Nakledilmesi

Atatürk’ün naaşı, Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrinden alınarak Anıtkabir’e taşındı. İnşasına 1944’te başlanan Anıtkabir, uzun çalışmaların ardından tamamlanmıştı. Törene Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, devlet yetkilileri ve çok sayıda vatandaş katıldı. Böylece Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ebedi istirahatgâhına kavuştu.

2020 – Dağlık Karabağ Savaşı’nda Ateşkes

Azerbaycan ile Ermenistan arasında yaşanan Dağlık Karabağ Savaşı, 9 Kasım’ı 10 Kasım’a bağlayan gece imzalanan üçlü bildiriyle sona erme sürecine girdi. Ateşkes 10 Kasım 2020’de yürürlüğe girdi. Anlaşmayla Azerbaycan’ın askerî kazanımları kabul edildi ve bölgede Rus barış gücü konuşlandırılması kararlaştırıldı. Bu gelişme, Güney Kafkasya’daki siyasi ve askerî dengeleri değiştirdi.

Dünya Tarihinde 10 Kasım’da Yaşanan Önemli Olaylar

1202 – Zara Kuşatması’nın Başlaması

Dördüncü Haçlı Seferi sırasında Katolik haçlılar, bugünkü Hırvatistan’daki Zara (Zadar) şehrini kuşattı. Asıl hedef Kudüs olmasına rağmen sefer yön değiştirdi. Venedik çıkarları nedeniyle Hristiyan bir şehrin kuşatılması, dönem Avrupa’sında büyük tartışmalara yol açtı.

1775 – ABD Deniz Piyadelerinin Kurulması

İkinci Kıta Kongresi, Philadelphia’da iki tabur deniz piyadesi oluşturulmasını kararlaştırdı. Bu karar, bugünkü ABD Deniz Piyadeleri’nin temelini attı. 10 Kasım, ABD’de her yıl Deniz Piyadeleri Kuruluş Günü olarak kutlanır.

1865 – Henry Wirz’in İdamı

Amerikan İç Savaşı’nda Andersonville esir kampının komutanı Henry Wirz, esirlere kötü muamele suçlamasıyla idam edildi. Kamp koşulları nedeniyle binlerce esir hayatını kaybetmişti. Bu yargılama, savaş suçları tarihinin erken örneklerinden biridir.

1871 – Henry Morton Stanley’nin David Livingstone ile Karşılaşması

Gazeteci Henry Morton Stanley, Afrika’da kayıp misyoner ve kâşif David Livingstone’ı Ujiji’de buldu. “Dr. Livingstone, I presume?” sözü tarihe geçti. Bu karşılaşma, keşifler tarihinin unutulmaz anlarından biridir.

1898 – Wilmington Katliamı

ABD’nin Kuzey Carolina eyaletindeki Wilmington kentinde beyaz üstünlükçü gruplar, seçilmiş yerel yönetimi devirdi ve siyah Amerikalılara yönelik katliam gerçekleştirdi. ABD tarihinde demokratik yollarla seçilmiş bir belediye yönetiminin ırkçı şiddetle devrildiği nadir olaylardan biridir.

1903 – Otomobil Cam Sileceği Patentinin Alınması

Mary Anderson’ın geliştirdiği araç camı temizleme sistemi için patent verildi. Yağmur ve karda görüşü iyileştiren bu buluş, otomobil güvenliğinin temel unsurlarından biri hâline geldi.

1928 – Hirohito’nun Tahta Çıkış Töreni

Japonya’nın 124. imparatoru Hirohito, Kyoto’da resmi tahta çıkış törenini gerçekleştirdi. Hükümdarlık dönemi, Japonya’nın askerî genişlemesi ve İkinci Dünya Savaşı’yla şekillendi.

1938 – Kristallnacht (Kristal Gece)

9 Kasım’ı 10 Kasım’a bağlayan gece Nazi Almanyası ve Avusturya’da Yahudilere yönelik büyük çaplı saldırılar düzenlendi. Sinagoglar yakıldı, iş yerleri yağmalandı, binlerce Yahudi tutuklandı. Bu olay, Holokost sürecinin önemli bir aşamasıdır.

1951 – Kuzey Amerika Telefon Numaralandırma Sisteminin Uygulamaya Girmesi

Üç haneli alan kodlarının kullanıldığı sistem devreye girdi. Telefon iletişiminin standartlaşması ve yaygınlaşması açısından önemli bir adımdı.

1954 – ABD Deniz Piyadeleri Anıtı’nın Açılışı

Iwo Jima Muharebesi’ndeki bayrak dikme anını tasvir eden anıt, Virginia’da törenle açıldı.

1969 – Susam Sokağı’nın İlk Yayını

ABD’de çocuklara yönelik eğitici program Sesame Street (Susam Sokağı) ilk kez yayımlandı. Harfler, sayılar ve sosyal beceriler kukla karakterlerle anlatıldı. Dünya çapında çocuk televizyonculuğuna örnek oldu.

1975 – Edmund Fitzgerald Gemisinin Batması

Superior Gölü’nde şiddetli fırtınada batan yük gemisinde 29 mürettebatın tamamı hayatını kaybetti. Büyük Göller denizcilik tarihinin en bilinen facialarından biridir.

1982 – Leonid Brejnev’in Ölümü

Sovyetler Birliği lideri Leonid Brejnev 75 yaşında öldü. 1964-1982 arasındaki dönemi Soğuk Savaş’ın durgunluk yılları olarak anılır. Yerine Yuri Andropov geçti.

1989 – Todor Jivkov’un Görevden Ayrılması ve Berlin Duvarı Süreci

Bulgaristan lideri Todor Jivkov istifa etti. Aynı dönemde Berlin Duvarı’nın yıkılması süreci hız kazandı. Doğu Avrupa’daki komünist rejimlerin çözülmesi hızlandı.

1997 – Apple PowerBook G3’ün Tanıtılması

Apple, döneminin güçlü dizüstü bilgisayarı PowerBook G3’ü tanıttı. Profesyonel kullanım için dikkat çekti.

2019 – Evo Morales’in İstifası

Bolivya Devlet Başkanı Evo Morales, seçim tartışmaları ve protestolar sonrası istifa etti. Bolivya’nın yakın tarihindeki önemli siyasi krizlerden biri olarak kayda geçti.

10 Kasım’da Doğan Önemli Kişiler

Dünya tarihinden doğanlar:

• 1483 – Martin Luther: Protestan Reformu’nun lideri, Alman teolog.
• 1759 – Friedrich Schiller: Alman şair, oyun yazarı ve filozof. Haydutlar, Wilhelm Tell gibi eserleriyle tanınır.
• 1925 – Richard Burton: Galli aktör. Kleopatra ve Kim Korkar Virginia Woolf’tan? filmleriyle ünlüdür.
• 1928 – Ennio Morricone: İtalyan besteci. Western film müzikleriyle efsaneleşti.
• 1932 – Roy Scheider: Amerikalı aktör. Jaws filmindeki rolüyle tanınır.
• 1939 – Russell Means: Lakota kökenli yerli hakları savunucusu ve oyuncu.
• 1944 – Tim Rice: İngiliz söz yazarı. Evita, Jesus Christ Superstar ve Aslan Kral gibi müzikallerin sözlerini yazdı.
• 1960 – Neil Gaiman: İngiliz yazar. Sandman, American Gods ve Coraline eserleriyle bilinir.
• 1968 – Tracy Morgan: Amerikalı komedyen ve aktör.
• 1978 – Diplo: Amerikalı DJ ve prodüktör.
• 1983 – Miranda Lambert: Amerikalı country şarkıcısı.
• 1999 – Armand Duplantis: İsveçli-Amerikalı sırıkla atlama sporcusu, rekor kıran atlet.

Türkiye’den doğanlar:

• 1927 – Vedat Ali Dalokay: Mimar ve eski Ankara Belediye Başkanı.
• 1932 – Necmettin Hacıeminoğlu: Dil bilimci ve yazar.
• 1938 – Ogün Altıparmak: Milli futbolcu.
• 1939 – Ali Sirmen: Hukukçu, gazeteci ve oyuncu.
• 1944 – Kemal Sunal: Sinema ve tiyatro oyuncusu.
• 1946 – Fikret Kızılok: Rock müzisyeni.
• 1948 – Fatma Nur Serter: Ekonomist ve siyasetçi.
• 1959 – Sahrap Soysal: Yemek yazarı.
• 1963 – Tanju Çolak: Milli futbolcu.
• 1977 – Yıldız Aras: Karate sporcusu.
• 1977 – Gülbin Tosun: Haber sunucusu.
• 1982 – Ahmet Kural: Sinema ve dizi oyuncusu.
• 1987 – Uğur Güneş: Dizi ve sinema oyuncusu.
• 1990 – Tuğçe Canıtez: Basketbolcu.
• 1994 – Kaan Ayhan: Milli futbolcu.

10 Kasım’da Hayatını Kaybeden Önemli Kişiler

Dünya tarihinden ölenler:

• 461 – Papa I. Leo
• 1444 – Polonya ve Macaristan Kralı III. Władysław (Varna’da)
• 1549 – Papa III. Paul
• 1891 – Arthur Rimbaud: Fransız şair
• 1938 – Mustafa Kemal Atatürk
• 1982 – Leonid Brejnev
• 2001 – Ken Kesey: Amerikalı yazar
• 2007 – Norman Mailer: Amerikalı yazar
• 2008 – Miriam Makeba: Güney Afrikalı şarkıcı ve aktivist
• 2009 – Robert Enke: Alman kaleci
• 2015 – Helmut Schmidt: Almanya’nın eski federal şansölyesi
• 2022 – Kevin Conroy: Batman seslendirme sanatçısı

Diğer isimler:

• 1909 – George Essex Evans: Avustralyalı şair
• 1928 – Anita Berber: Alman dansçı
• 1936 – Louis Gustave Binger: Fransız kâşif
• 1941 – Carrie Derick: Kanadalı botanikçi
• 1975 – Ernest M. McSorley: Edmund Fitzgerald kaptanı
• 1984 – Xavier Herbert: Avustralyalı yazar

10 Kasım’ın Türkiye Açısından Önemi ve Anma Gelenekleri

10 Kasım, Türkiye’de Atatürk’ü Anma Günü olarak kabul edilir. Her yıl sabah saat 09.05’te:

• Kamu kurumlarında bayraklar yarıya indirilir.
• Okullarda ve devlet dairelerinde anma törenleri düzenlenir.
• Anıtkabir’de devlet töreni yapılır.
• Dolmabahçe Sarayı’nda anma etkinlikleri gerçekleştirilir.
• Televizyon ve radyolarda Atatürk’ün hayatı ve fikirleri anlatılır.
• Öğrenciler şiir okur, konuşmalar yapar.
• Vatandaşlar Anıtkabir’i ziyaret eder.

Saat 09.05’in özel anlamı, Atatürk’ün tam o anda hayata gözlerini yummasından kaynaklanır. Bu dakika, Türk milletinin ortak hafızasında sembolleşmiştir. 10 Kasım yalnızca yas günü değil, aynı zamanda Cumhuriyet değerlerini, bağımsızlık ideallerini ve çağdaşlaşma hedefini yeniden düşünme günüdür.

Kronolojik Özet

• 1202: Zara Kuşatması başladı.
• 1444: Varna Muharebesi’nde Osmanlı zaferi.
• 1483: Martin Luther doğdu.
• 1759: Friedrich Schiller doğdu.
• 1775: ABD Deniz Piyadeleri kuruldu.
• 1865: Henry Wirz idam edildi.
• 1871: Stanley, Livingstone ile karşılaştı.
• 1898: Wilmington Katliamı.
• 1903: Cam sileceği patenti alındı.
• 1908: Cemiyet-i Hayriye-i Nisvaniye kuruldu.
• 1918: Darülbedayi’ye ilk kadın öğrenciler alındı.
• 1922: Vahdettin’in son selamlığı ve Kırklareli’nin kurtuluşu.
• 1924: Halk Fırkası’nın adı Cumhuriyet Halk Fırkası oldu.
• 1925: Richard Burton doğdu.
• 1928: Hirohito’nun tahta çıkış töreni ve Ennio Morricone’nin doğumu.
• 1938: Atatürk vefat etti ve Kristallnacht.
• 1953: Atatürk’ün naaşı Anıtkabir’e nakledildi.
• 1969: Susam Sokağı ilk kez yayımlandı.
• 1975: Edmund Fitzgerald battı.
• 1982: Leonid Brejnev öldü.
• 1989: Todor Jivkov istifa etti.
• 2019: Evo Morales istifa etti.
• 2020: Dağlık Karabağ ateşkesi yürürlüğe girdi.

10 Kasım, dünya tarihinde savaşlar, siyasi değişimler, teknolojik gelişmeler ve kültürel dönüm noktalarıyla dolu bir gündür. Türkiye açısından ise Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ebediyete intikal ettiği, milletin ortak hafızasında yas ve saygıyla anıldığı özel bir tarihtir. Atatürk’ün mirası, yalnızca askerî başarılarla sınırlı değildir. Eğitim, hukuk, ekonomi, bilim ve toplumsal yaşamda gerçekleştirdiği yenilikler, Türkiye’nin modernleşme sürecini şekillendirmiştir. Bu gün, geçmişi hatırlamak ve geleceğe yönelik sorumlulukları düşünmek için önemli bir fırsattır.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü saygı, sevgi ve rahmetle anıyoruz.