Tarihte Bugün 23 Ekim

Tarihte Bugün: 23 Ekim – Dünya ve Türkiye Tarihinde Yaşanan Önemli Olaylar, Doğanlar ve Ölenler

23 Ekim, dünya tarihinde savaşlardan siyasi dönüşümlere, bilimsel keşiflerden kültürel dönüm noktalarına, büyük doğal afetlerden teknolojik atılımlara kadar pek çok olayın bir arada yer aldığı özel bir gündür. Türkiye açısından bakıldığında ise Osmanlı döneminden Cumhuriyet’e uzanan kurumsal adımlar, maden kazaları ve özellikle 2011 Van Depremi gibi unutulmaz trajediler bu tarihe damgasını vurur.

Dünya Tarihinde 23 Ekim’de Yaşanan Önemli Olaylar

Antik ve Erken Dönemler

MÖ 42 yılında Roma Cumhuriyeti’nin son dönemindeki Liberators İç Savaşı sırasında Philippi’de ikinci büyük muharebe gerçekleşti. Marcus Junius Brutus’un ordusu, Marcus Antonius ve Octavianus kuvvetleri karşısında kesin yenilgiye uğradı. Brutus, yenilginin ardından intihar etti. Bu olay, Jül Sezar’ın suikastçılarının askerî direnişini sona erdirdi ve Roma’da imparatorluk düzenine giden yolu açtı.

MS 425’te Valentinianus III, yalnızca altı yaşındayken Roma imparatoru ilan edildi.

1157’de Danimarka’da Grathe Heath Muharebesi, iç savaşı sona erdirdi. Kral Sweyn III öldürüldü ve Valdemar I ülkeyi yeniden birleştirdi.

1641’de İrlanda’da Katolik ayaklanması başladı. Ulster’de İngiliz yönetimine karşı yükselen isyan, uzun süren çatışmaların fitilini ateşledi.

1642’de İngiliz İç Savaşı’nın ilk büyük meydan muharebesi Edgehill’de yapıldı. Kral I. Charles’ın kuvvetleri Parlamento ordusuna karşı üstünlük sağladı, ancak kesin bir sonuç alınamadı. Bu çatışma, monarşi ile Parlamento arasındaki mücadelenin silahlı döneme girdiğini gösterdi.

18. ve 19. Yüzyıl Gelişmeleri

1739’da İngiltere, İspanya’ya karşı “Jenkins’in Kulağı Savaşı”nı ilan etti. Savaş denizlerde ve kolonilerde yıllarca sürdü.

1850’de ABD’nin Massachusetts eyaletine bağlı Worcester kentinde ilk Ulusal Kadın Hakları Konvansiyonu başladı. Binlerce delegenin katıldığı iki günlük toplantıda kadınların eğitim, mülkiyet, çalışma ve oy hakkı gibi temel eşitlik talepleri dile getirildi. Bu kongre, kadın hakları hareketinin ulusal ölçekte örgütlenmesine önemli katkı sağladı.

1853’te Kırım Savaşı’nın başlangıç aşaması yaşandı. Osmanlı İmparatorluğu, Rusya’ya karşı İngiltere, Fransa ve Sardinya ile birlikte savaşa girdi.

1864’te Amerikan İç Savaşı sırasında Westport Muharebesi sona erdi. Birlik kuvvetleri, Konfederasyon ordusuna karşı önemli bir zafer kazandı. Bu muharebe, Mississippi Nehri’nin batısındaki son büyük çatışmalardan biri olarak kabul edilir.

1868’de Japonya’da Meiji döneminin resmi başlangıcı kabul edilen süreç yaşandı. İmparator Mutsuhito’nun yönetimiyle birlikte feodal düzen aşamalı olarak kaldırıldı, merkezî yönetim güçlendirildi ve modernleşme hamleleri hızlandı.

20. Yüzyıl Başları ve Dünya Savaşları

1906’da Brezilyalı havacı Alberto Santos-Dumont, Avrupa’da ilk motorlu uçak uçuşunu gerçekleştirdi.

1911’de Trablusgarp Savaşı sırasında İtalyan pilot Yüzbaşı Carlo Piazza, Osmanlı hatları üzerinde tarihin ilk askerî keşif uçuşunu yaptı. Bu olay, havacılığın savaş alanında kullanımının başlangıcı kabul edilir.

1912’de Birinci Balkan Savaşı’nda Kumanovo Muharebesi başladı. Sırp ordusu Osmanlı kuvvetlerine karşı üstünlük sağladı. Bu yenilgi, Osmanlı’nın Makedonya’daki savunmasını ağır biçimde etkiledi.

1941’de Disney’in animasyon klasiği Dumbo dünya prömiyerini yaptı.

1942’de İkinci Dünya Savaşı’nda Mısır’da İkinci El Alamein Muharebesi başladı. İngiliz ve Müttefik kuvvetleri, Alman-İtalyan Afrika Kolordusu’na karşı büyük bir taarruza geçti. Bu muharebe, Kuzey Afrika Cephesi’nin dönüm noktası oldu ve Müttefiklerin zaferiyle sonuçlandı. Aynı gün Guadalcanal’da Henderson Field için çatışmalar da yoğunlaştı.

1944’te Pasifik’te Leyte Körfezi Muharebesi başladı. ABD ve Japon donanmaları arasında tarihin en büyük deniz savaşlarından biri yaşandı. Japon donanması ağır kayıplar verdi.

Savaş Sonrası ve Soğuk Savaş Dönemi

1956’da Macaristan’da Sovyet egemenliğine karşı halk ayaklanması başladı. Budapeşte’de öğrenciler ve halk, demokratik reformlar ve Sovyet birliklerinin çekilmesini talep ederek gösteriler düzenledi. Ayaklanma ilerleyen günlerde kanlı bir şekilde bastırıldı.

1958’de Boris Pasternak, Doctor Zhivago romanı nedeniyle Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazandı. Sovyet hükümetinin baskısı nedeniyle ödülü reddetmek zorunda kaldı.

1964’te Jean-Paul Sartre, Nobel Edebiyat Ödülü’nü kabul etmediğini açıkladı.

1981’de ABD ulusal borcu 1 trilyon dolara ulaştı.

1983’te Lübnan İç Savaşı sırasında Beyrut’taki Amerikan ve Fransız barış gücü kışlalarına intihar bombalı kamyonlarla saldırı düzenlendi. 241 Amerikan deniz piyadesi ve 58 Fransız askeri hayatını kaybetti. Bu olay, çok uluslu barış gücünün bölgeden çekilme sürecini hızlandırdı.

1989’da Teksas’ın Pasadena kentindeki Phillips Petroleum kimya tesisinde etilen sızıntısı kaynaklı büyük bir patlama meydana geldi. 23 kişi öldü, çok sayıda kişi yaralandı.

21. Yüzyıl Olayları

2001’de Apple, ilk iPod’u tanıttı. Taşınabilir dijital müzik çaların piyasaya çıkışı, müzik dinleme alışkanlıklarını köklü şekilde değiştirdi.

2002’de Moskova’da Dubrovka Tiyatrosu’nda Çeçen militanlar yaklaşık 850 kişiyi rehin aldı. Üç gün süren baskın, Rus güvenlik güçlerinin gaz kullanarak operasyon düzenlemesiyle sona erdi; çok sayıda rehine ve tüm militanlar hayatını kaybetti.

2011’de Libya Ulusal Geçiş Konseyi, iç savaşın bittiğini ve ülkenin kurtuluşunu ilan etti.

2018’de Karadeniz’de 2400 yıllık bozulmamış antik bir Yunan gemisi bulundu. Aynı gün Hong Kong-Zhuhai-Macau Köprüsü (dünyanın en uzun deniz köprüsü) açıldı.

Türkiye Tarihinde 23 Ekim’de Yaşanan Önemli Olaylar

Türkiye tarihi açısından 23 Ekim, hem kurumsal hem de trajik olaylarla doludur:

• 1840: Posta ve Telgraf Teşkilatı (PTT) Genel Müdürlüğü kuruldu. Osmanlı’da haberleşme hizmetlerinin modernleşmesinde önemli bir adımdı.
• 1853: Kırım Savaşı’nın başlangıç süreci yaşandı.
• 1911: Trablusgarp Savaşı sırasında ilk askerî keşif uçuşu Osmanlı toprakları üzerinde gerçekleştirildi.
• 1912: Birinci Balkan Savaşı’nda Kumanovo Muharebesi başladı.
• 1960: Genel nüfus sayımı yapıldı. Türkiye nüfusu 27.754.820 olarak belirlendi.
• 1965: Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel, Adalet Partisi Genel Başkanı Süleyman Demirel’e hükümeti kurma görevini verdi.
• 1972: Zonguldak’ta iki ayrı kömür ocağında grizu patlaması meydana geldi. 20 maden işçisi hayatını kaybetti, 76 işçi yaralandı.
• 1981: 12 Eylül darbesi sonrası kurulan Danışma Meclisi ilk toplantısını gerçekleştirdi.
• 1984: Yekta Güngör Özden Anayasa Mahkemesi Başkanlığı’na seçildi.
• 1993: Karun Hazinesi uzun yıllar sonra Türkiye’ye getirildi.
• 2011: Van’da 7.2 büyüklüğünde yıkıcı deprem meydana geldi. Merkez üssü Tabanlı köyü olan sarsıntı özellikle Erciş’te büyük yıkıma yol açtı. 600’den fazla kişi hayatını kaybetti, binlerce kişi yaralandı, on binlerce insan evsiz kaldı. Deprem sonrası ülke genelinde büyük bir yardım seferberliği başlatıldı.
• 2022: Avukat Filiz Saraç, İstanbul Barosu’nun 144 yıllık tarihinde ilk kadın başkan seçildi.
• 2023: Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, İsveç’in NATO’ya katılım protokolünü imzaladı.

23 Ekim’de Doğan Ünlü İsimler

Bu tarihte doğan önemli kişiler arasında şunlar yer alır:

• 1491: İgnatius de Loyola (Cizvit tarikatının kurucusu)
• 1817: Pierre Larousse (Fransız sözlükbilimci ve ansiklopedi yazarı)
• 1869: John Heisman (Amerikan futbolu antrenörü)
• 1875: Gilbert N. Lewis (Amerikalı kimyager)
• 1890: Orhan Seyfi Orhon (Türk şair ve gazeteci)
• 1905: Felix Bloch (Nobel ödüllü fizikçi)
• 1915: Bedri Karafakioğlu (Türk mühendis ve akademisyen)
• 1925: Johnny Carson (Amerikalı televizyon sunucusu)
• 1925: Manos Hacidakis (Yunan besteci)
• 1929: Adalet Ağaoğlu (Türk yazar)
• 1940: Pelé (Brezilyalı futbol efsanesi)
• 1942: Michael Crichton (Jurassic Park yazarı)
• 1953: Taner Akçam (Türk tarihçi ve sosyolog)
• 1954: Ang Lee (Tayvanlı yönetmen)
• 1956: Dwight Yoakam (Amerikalı müzisyen)
• 1957: Paul Kagame (Ruanda Devlet Başkanı)
• 1959: Sam Raimi (Amerikalı yönetmen)
• 1959: “Weird Al” Yankovic (Amerikalı müzisyen)
• 1964: Robert Trujillo (Metallica bas gitaristi)
• 1976: Ryan Reynolds (Kanadalı aktör)
• 1986: Emilia Clarke (İngiliz aktris)

23 Ekim’de Hayatını Kaybeden Ünlü İsimler

Bu tarihte hayatını kaybeden önemli isimler şunlardır:

• MÖ 42: Marcus Junius Brutus
• 1872: Théophile Gautier (Fransız şair ve yazar)
• 1915: W. G. Grace (İngiliz kriketçi)
• 1921: John Boyd Dunlop (pnömatik lastiğin mucidi)
• 1944: Charles Glover Barkla (Nobel ödüllü fizikçi)
• 1950: Al Jolson (Amerikalı şarkıcı ve aktör)
• 1957: Christian Dior (Fransız moda tasarımcısı)
• 1999: Neriman Köksal (Türk oyuncu ve şarkıcı)
• 2000: Yusuf Kurçenli (Türk yönetmen)
• 2005: Ahmet Özacar (Türk futbolcu)
• 2011: Marco Simoncelli (İtalyan motosikletçi)
• 2014: Vecihi Timuroğlu (Türk yazar ve şair)

23 Ekim’in Uluslararası Anma Günleri

• Macaristan’da 1956 Devrimi Anma Günü olarak ulusal bayram kabul edilir.
• Tayland’da Chulalongkorn Günü olarak anılır.
• Kuzey Makedonya’da Makedon Devrimci Mücadele Günü olarak değerlendirilir.

23 Ekim, antik çağlardan günümüze uzanan geniş bir tarihsel yelpazeyi içinde barındırır. Roma Cumhuriyeti’nin çöküşünden Macaristan Ayaklanması’na, El Alamein’den Leyte Körfezi’ne, iPod’un tanıtımından Van Depremi’ne kadar uzanan olaylar, bu günü hem siyasi hem toplumsal hem de insani açıdan anlamlı kılar. Türkiye için ise 2011 Van Depremi’nin acısı hâlâ canlılığını korur. Tarih yalnızca büyük savaşlardan ve liderlerden ibaret değildir; bilim insanlarının, sanatçıların, işçilerin ve sıradan insanların hikâyeleri de bu günün parçasıdır.