Tarihte Bugün 13 Ağustos

Dünyada ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

13 Ağustos, dünya ve Türkiye tarihinde savaşlar, bağımsızlık mücadeleleri, siyasi dönüşümler, bilimsel buluşlar, kültürel gelişmeler ve toplumsal kırılma noktalarının kesiştiği önemli bir tarihtir. Bu günde meydana gelen olaylar, farklı yüzyıllarda farklı kıtalarda derin etkiler bırakmıştır.

13 Ağustos’ta Dünyada Yaşanan Önemli Olaylar

• 1521 – Hernán Cortés’in Tenochtitlan’ı ele geçirmesi : 13 Ağustos 1521, Amerika kıtasının sömürgeleşme sürecinin en kritik dönüm noktalarından biridir. İspanyol konkistador Hernán Cortés, Aztek İmparatorluğu’nun başkenti Tenochtitlan’ı uzun bir kuşatma sonunda ele geçirdi. Günümüzde Meksiko’nun bulunduğu bölgede yer alan Tenochtitlan, 16. yüzyılın başlarında Amerika’nın en büyük ve en gelişmiş şehirlerinden biriydi. Geniş kanalları, piramitleri, pazarları ve düzenli şehir planıyla dikkat çekiyordu; nüfusunun yüz binleri aştığı tahmin edilmektedir. Cortés 1519’da Meksika’ya ayak basmış, Aztek hükümdarı II. Moctezuma ile ilk temaslarını kurmuştu. İspanyollar başlangıçta diplomatik ilişkiler gibi görünen bir süreç yürütse de kısa sürede bölgedeki yerel düşmanlıklardan yararlanarak Azteklerin rakipleriyle ittifaklar kurdu. 1520’de İspanyollar şehirden geçici olarak çıkarılmış, ancak Cortés güçlerini toplayarak yeniden saldırıya geçmişti. Aylar süren kuşatma sırasında açlık, hastalık ve çatışmalar şehri büyük ölçüde tahrip etti. 13 Ağustos 1521’de son Aztek hükümdarı Cuauhtémoc yakalandı ve Tenochtitlan İspanyol kontrolüne girdi. Bu olay Aztek İmparatorluğu’nun fiilen sona ermesini ve İspanyol sömürge yönetiminin Meksika’da kök salmasını simgeler.
• 1704 – Blenheim Muharebesi : İspanyol Veraset Savaşı sırasında 13 Ağustos 1704’te Blenheim (İkinci Höchstädt) Muharebesi gerçekleşti. John Churchill (1. Marlborough Dükü) komutasındaki İngiliz, Avusturya ve Hollanda müttefik kuvvetleri, Fransız ve Bavyera ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer Fransa’nın Avrupa’daki askerî üstünlüğünü sarsmış ve savaşın gidişatını değiştirmiştir.
• 1792 – Fransa Kralı XVI. Louis’nin tutuklanması : Fransız Devrimi’nin kritik bir aşamasında 13 Ağustos 1792’de Kral XVI. Louis tutuklandı. 1789’da başlayan devrim sürecinde monarşi henüz tamamen ortadan kalkmamıştı. Ancak kralın yabancı monarşilerle gizli ilişkiler kurduğu ve devrimi bastırmak için dış yardım aradığı yönündeki şüpheler büyümüştü. 10 Ağustos’ta Tuileries Sarayı’na yapılan saldırının ardından kraliyet ailesi saraydan çıkarılmış, kısa süre sonra Tapınak Hapishanesi’ne götürülmüştü. 13 Ağustos’ta XVI. Louis resmen tutuklandı. Birkaç ay sonra monarşi kaldırıldı, Fransa cumhuriyet ilan edildi ve kral Ocak 1793’te vatana ihanet suçlamasıyla idam edildi.
• 1889 – Jetonlu telefon patenti : Amerikalı mucit William Gray, 13 Ağustos 1889’da kamuya açık alanlarda kullanılmak üzere jetonlu telefon sistemi için patent aldı. Telefonun yaygınlaşmasıyla birlikte sokaklardan ve kamusal alanlardan görüşme yapabilme ihtiyacı artmıştı. Gray’in sistemi, görüşme ücretinin jetonla ödenmesini mümkün kılarak daha sonraki telefon kulübeleri ve ankesörlü telefonların önünü açtı. Aynı dönemde Ferdinand von Zeppelin de yönetilebilir balon (zeplin) için patent çalışmalarını sürdürmekteydi.
• 1905 – Norveç’in İsveç’ten ayrılma referandumu :13 Ağustos 1905’te Norveç’te yapılan referandumda halk, İsveç ile olan birliğin sona erdirilmesini ezici bir çoğunlukla destekledi. 1814’ten beri iki ülke ortak bir hükümdar altında birlik içindeydi. Norveç’te bağımsızlık talepleri güçlenince Parlamento birliğin sona erdiğini ilan etmiş, ardından halk oylamasına gidilmişti. Oy kullananların büyük çoğunluğu ayrılığı destekledi; 371 binden fazla oy içinde yalnızca 184 karşı oy çıktı. Kadınlar o dönemde ulusal referandumda oy kullanamasa da bağımsızlık lehine geniş bir imza kampanyası düzenlediler. Müzakerelerin ardından Norveç bağımsız bir devlet haline geldi.
• 1913 – Paslanmaz çeliğin geliştirilmesi : İngiliz metalurji uzmanı Harry Brearley, 13 Ağustos 1913’te paslanmaya karşı dayanıklı çelik üzerinde çalışırken daha sonra “paslanmaz çelik” olarak bilinen malzemeyi geliştirdi. Başlangıçta silah namlularındaki aşınma ve korozyon sorununu çözmek için yola çıkmıştı. Demir-çelik alaşımına belirli oranlarda krom eklenmesi, oksitlenmeye karşı yüksek direnç sağlıyordu. Paslanmaz çelik sonraki yıllarda mutfak eşyalarından tıbbi aletlere, sanayi makinelerinden otomotiv ve havacılık sektörüne kadar çok geniş bir kullanım alanı buldu.
• 1918 – ABD Deniz Piyadeleri’ne ilk kadın personel : 13 Ağustos 1918’de Opha May Johnson, ABD Deniz Piyadeleri’ne katılarak kurumun ilk kadın personeli oldu. Birinci Dünya Savaşı sırasında erkek personelin cepheye gitmesiyle idari ve büro görevlerinde kadınların istihdamı arttı. Johnson’ın katılımı, ABD ordusunda kadınların kurumsal varlığının başlangıç noktalarından biri kabul edilir. Aynı gün Almanya’da BMW (Bayerische Motoren Werke) resmen kuruldu.
• 1937 – Şanghay Savaşı’nın başlaması : İkinci Çin-Japon Savaşı’nın en önemli muharebelerinden biri olan Şanghay Savaşı 13 Ağustos 1937’de başladı. 1930’larda Japonya’nın Çin üzerindeki yayılmacı politikası hız kazanmış, 1937’deki Marco Polo Köprüsü Olayı’nın ardından savaş genişlemişti. Ekonomik ve stratejik önemi büyük olan Şanghay’da Çin ve Japon birlikleri ağır çatışmalara girdi. Aylar süren savaş şehri büyük ölçüde tahrip etti ve Çin’in direnişinin sembollerinden biri haline geldi.
• 1940 – Kartal Günü (Adlertag) : 13 Ağustos 1940, Britanya Savaşı’nın kritik günlerinden biridir. Alman Hava Kuvvetleri Luftwaffe, Kraliyet Hava Kuvvetleri’ni (RAF) yok etmek ve İngiltere’nin hava savunmasını çökertmek amacıyla “Adlertag” (Kartal Günü) operasyonunu başlattı. Adolf Hitler, olası bir çıkarma harekâtı için önce hava üstünlüğünün sağlanması gerektiğini düşünüyordu. Alman uçakları güney İngiltere’deki havaalanlarını, radar tesislerini ve askerî hedefleri bombaladı. Ancak İngiliz radar sistemi, gözlem ağı ve RAF’ın direnişi operasyonun planlandığı gibi başarılı olmasını engelledi. Bu başarısızlık, Almanya’nın İngiltere’yi işgal planlarını ertelemesinde önemli rol oynadı.
• 1952 – “Hound Dog”un ilk kaydı : Amerikalı blues sanatçısı Big Mama Thornton, 13 Ağustos 1952’de “Hound Dog” şarkısının ilk kaydını yaptı. Parça daha sonra Elvis Presley’nin yorumuyla rock’n’roll tarihinin en bilinen eserlerinden biri haline geldi. Thornton’un versiyonu blues ve rhythm and blues geleneğinin önemli örneklerinden biridir.
• 1960 – Orta Afrika Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı : 13 Ağustos 1960’ta Orta Afrika Cumhuriyeti Fransa’dan bağımsızlığını ilan etti. Ülke sömürge döneminde Fransız Ekvatoral Afrikası’nın parçasıydı. Bağımsızlık, İkinci Dünya Savaşı sonrası Afrika’daki sömürge imparatorluklarının çözülme sürecinin bir parçasıydı. Bağımsızlığın ardından ülke uzun süre siyasi istikrarsızlık ve ekonomik sorunlarla mücadele etti.
• 1961 – Berlin’in bölünmesi ve Berlin Duvarı’nın başlangıcı : 13 Ağustos 1961, Soğuk Savaş’ın en sembolik tarihlerinden biridir. Doğu Almanya yönetimi, Doğu Berlin’den Batı Berlin’e kaçışları engellemek için sınırları dikenli telle kapatmaya başladı. İkinci Dünya Savaşı sonrası Almanya ve Berlin dört işgal bölgesine ayrılmıştı. 1949’da iki Almanya ortaya çıkmış, Doğu’dan Batı’ya kaçışlar özellikle eğitimli nüfus açısından ciddi bir sorun haline gelmişti. “Dikenli Tel Pazar” olarak anılan bu günde yollar kapatıldı, geçiş noktaları kontrol altına alındı. İlk aşamada dikenli tel ve geçici bariyerlerle başlayan sistem kısa sürede beton duvara dönüştü. Berlin Duvarı yaklaşık 28 yıl boyunca şehrin bölünmüşlüğünün sembolü oldu; duvarı aşmaya çalışan birçok kişi hayatını kaybetti. 9 Kasım 1989’da sınırların açılması ve duvarın yıkılması ise Soğuk Savaş’ın sona ermesinin en güçlü görüntülerinden biri haline geldi.

Diğer önemli dünya olayları

• 1868: Arica (Peru, bugün Şili) depremi ve tsunami – yaklaşık 25.000 can kaybı.
• 1876: Bayreuth Festivali’nin Richard Wagner’in “Das Rheingold” operasıyla açılışı.
• 1898: İspanyol-Amerikan Savaşı’nda ABD güçlerinin Manila’yı ele geçirmesi.
• 1942: Manhattan Projesi’nin resmen başlaması.
• 1966: Çin’de Mao Zedong’un Kültür Devrimi’ni resmen başlatması.
• 1969: Apollo 11 astronotlarının New York’ta büyük törenle karşılanması.
• 1981: Ronald Reagan’ın Ekonomik İyileşme Vergi Yasası’nı imzalaması.
• 2004: Atina Olimpiyatları’nın açılışı ve Burundi’de Gatumba mülteci kampı katliamı.
• 2008: Michael Phelps’in Pekin Olimpiyatları’nda bir günde üç altın madalya kazanması.
• 2020: İsrail ile Birleşik Arap Emirlikleri arasında diplomatik ilişkilerin normalleştirilmesi anlaşması (Abraham Accords sürecinin önemli adımı).

Türkiye Tarihinde 13 Ağustos

• 1922 – Büyük Taarruz hazırlıklarının kritik aşaması : 13 Ağustos 1922, Türk Kurtuluş Savaşı’nın en önemli günlerinden biridir. Genelkurmay Başkanlığı Karargâhı Ankara’dan Batı Cephesi’ne doğru hareket etti. Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonra yaklaşık bir yıl süren hazırlıklar tamamlanmak üzereydi. Saldırının gizliliğine büyük önem veriliyordu. Karargâh 16 Ağustos’ta Akşehir’e ulaştı; Mustafa Kemal Paşa 17 Ağustos’ta Ankara’dan cepheye hareket etti. 26 Ağustos sabahı Türk topçusunun ateşiyle Büyük Taarruz başladı. 13 Ağustos, 30 Ağustos Zaferi’ne giden sürecin doğrudan hazırlık günlerinden biridir.
• 1923 – Mustafa Kemal’in yeniden TBMM Başkanı seçilmesi : 13 Ağustos 1923’te Mustafa Kemal Paşa yeniden Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı seçildi. Kurtuluş Savaşı kazanılmış, Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalanmış ve Lozan görüşmeleri devam etmekteydi. Osmanlı siyasi düzeni sona ererken yeni Türk devletinin hukuki ve siyasi temelleri atılıyordu. Bu seçim, Mustafa Kemal’in hem askerî hem siyasi liderliğinin devamını gösteriyordu.
• 1956 – Ortaokullara Din Bilgisi dersinin eklenmesi : Bakanlar Kurulu kararıyla ortaokulların birinci ve ikinci sınıflarının müfredatına Din Bilgisi dersi eklendi. Cumhuriyet döneminde din eğitiminin devlet okullarındaki konumunun yeniden şekillenmesi bakımından önemli bir adımdı. O dönemde ders zorunlu değildi; velilerin talebi esasına dayanıyordu. Bu karar laiklik, eğitim politikası ve din-devlet ilişkileri tartışmalarının önemli başlıklarından biri haline geldi. 1982 Anayasası ile Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersi anayasal zorunlu derslerden biri oldu.
• 1979 – Zonguldak maden ocağında grizu patlaması : Zonguldak’taki bir kömür madeninde grizu patlaması meydana geldi ve 6 işçi hayatını kaybetti. Zonguldak Türkiye’nin kömür madenciliğinin merkeziydi. Metan gazının havayla karışması sonucu oluşan grizu, yeraltı ocaklarının en büyük tehlikelerinden biriydi. Bu olay Türkiye’nin maden güvenliği tarihindeki ölümcül kazalardan biri olarak kayda geçti.

Diğer Türkiye olayları

• 1951: Çankırı Kurşunlu depremi – 56 ölü, yaklaşık 500 ev yıkıldı.
• 1999: Uluslararası tahkime imkân tanıyan anayasa değişikliğinin kabulü ve Emek Platformu’nun genel eylemi.
• 2011: Türkiye’nin 2020 Olimpiyat Oyunları adaylığını resmen açıklaması.
• 2014: Beşiktaş’ın efsane başkanı Süleyman Seba’nın vefatı.

13 Ağustos’ta Doğan Ünlüler

Dünya

• 1655: Johann Christoph Denner – klarneti icat eden Alman çalgı yapımcısı.
• 1814: Anders Jonas Ångström – İsveçli fizikçi, angstrom biriminin isim babası.
• 1819: George Gabriel Stokes – İngiliz matematikçi ve fizikçi, Stokes teoremi ve yasasıyla tanınır.
• 1844: Friedrich Miescher – DNA’yı keşfeden İsviçreli biyolog.
• 1860: Annie Oakley – Amerikalı nişancı.
• 1871: Karl Liebknecht – Alman sosyalist lider, Spartaküs Birliği kurucusu.
• 1899: Alfred Hitchcock – İngiliz sinema yönetmeni, gerilim türünün ustası (Psycho, Vertigo, Rear Window vb.).
• 1912: Ben Hogan – golf efsanesi.
• 1913: III. Makarios – Kıbrıs’ın ilk cumhurbaşkanı ve başpiskopos.
• 1918: Frederick Sanger – Nobel ödüllü İngiliz kimyager.
• 1926: Fidel Castro – Küba Devrimi’nin lideri, uzun yıllar devlet başkanı.
• 1945: Wim Wenders – Alman yönetmen (Paris, Texas; Wings of Desire).
• 1946: Janet Yellen – ABD’nin ilk kadın Federal Reserve başkanı ve Hazine Bakanı.
• 1949: Bobby Clarke – buz hokeyi efsanesi.
• 1955: Paul Greengrass – film yönetmeni.
• 1959: Magic Johnson – NBA efsanesi, Los Angeles Lakers.
• 1970: Alan Shearer – İngiliz futbolcu.

Türkiye

• 1903: Fahri Korutürk – Türkiye Cumhuriyeti’nin 6. Cumhurbaşkanı.
• 1903: Suat Hayri Ürgüplü – siyasetçi, başbakan.
• 1930: Kerim Afşar – tiyatro ve sinema oyuncusu.
• 1949: Sencer Ayata – sosyoloji profesörü.
• 1955: Ahu Tuğba – oyuncu.
• 1972: Hakan Altun – şarkıcı.
• 1976: Özge Özberk – oyuncu.
• 1976: Niran Ünsal – şarkıcı.
• 1985: Elçin Sangu – oyuncu.

13 Ağustos’ta Hayatını Kaybeden Ünlüler

Dünya

• 1826: René Laennec – stetoskopun mucidi Fransız doktor.
• 1863: Eugène Delacroix – Fransız ressam.
• 1865: Ignaz Semmelweis – Macar doktor, antiseptik uygulamaların öncüsü.
• 1910: Florence Nightingale – modern hemşireliğin kurucusu, Kırım Savaşı’nda sağlık hizmetlerini dönüştüren “Lambalı Kadın”.
• 1912: Jules Massenet – Fransız besteci.
• 1913: August Bebel – Alman sosyalist siyasetçi.
• 1917: Eduard Buchner – Nobel Kimya Ödüllü Alman kimyager.
• 1946: H. G. Wells – İngiliz bilimkurgu yazarı (Zaman Makinesi, Dünyalar Savaşı, Görünmez Adam).
• 1984: Tigran Petrosyan – Ermeni satranç ustası, dünya şampiyonu.
• 1995: Mickey Mantle – Amerikalı beyzbol efsanesi, New York Yankees.
• 2004: Julia Child – Amerikalı aşçı ve televizyon kişiliği.

Türkiye

• 1950: Kınar Hanım – Osmanlı’nın son dönemi ve Cumhuriyet’in ilk yıllarının önemli tiyatro ve sahne sanatçısı.
• 1974: Nihat Sami Banarlı – edebiyat tarihçisi.
• 1993: Tekin Arıburun – eski Cumhuriyet Senatosu Başkanı.
• 2003: Kazım Kartal – Yeşilçam’ın karakter oyuncusu.
• 2014: Süleyman Seba – Beşiktaş’ın efsane başkanı.
• 2017: Kuzey Vargın – oyuncu.
• 2020: Meral Niron – tiyatro sanatçısı.

13 Ağustos’un Tarihsel Önemi

13 Ağustos, farklı dönemlerde ve coğrafyalarda benzer temaları bir araya getirir: imparatorlukların çöküşü (Aztekler), monarşilerin sonu (Fransa), ulusal bağımsızlıklar (Norveç, Orta Afrika Cumhuriyeti), Soğuk Savaş’ın sembolleri (Berlin Duvarı), bilimsel ve teknolojik atılımlar (paslanmaz çelik, jetonlu telefon, Manhattan Projesi) ve kültürel miras (Hitchcock, Wells, Nightingale). Türkiye açısından ise Kurtuluş Savaşı’nın zafer hazırlıkları, Cumhuriyet’in siyasi yapılanması, eğitim politikaları ve madencilik güvenliği gibi konularla öne çıkar.

Bu tarih, savaşların, devrimlerin, bağımsızlık hareketlerinin, bilimsel keşiflerin ve kültür dünyasının önemli isimlerinin kesiştiği bir gün olarak tarihteki yerini korumaktadır.