Tarihte Bugün 25 Ekim

Tarihte Bugün 25 Ekim: Dünya ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

25 Ekim, dünya ve Türkiye tarihinde savaşlardan siyasi devrimlere, bilimsel keşiflerden kültürel doğumlara ve kayıplara kadar pek çok kritik olayın yaşandığı bir gündür. Bu tarihte meydana gelen gelişmeler, hem uluslararası güç dengelerini hem de Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreci anlamak açısından önemli ipuçları sunar.

Dünya Tarihinde 25 Ekim’de Yaşanan Önemli Olaylar

1147 – Dorileon Muharebesi ve Lizbon’un Fethi

II. Haçlı Seferi sırasında Anadolu Selçuklu kuvvetleri, Alman Kralı III. Konrad komutasındaki Haçlı ordusunu Eskişehir yakınlarındaki Dorileon bölgesinde bozguna uğrattı. Haçlı ordusu ikmal sorunları, coğrafi zorluklar ve Türk kuvvetlerinin hareketli savaş taktikleri nedeniyle ağır kayıplar verdi. Aynı gün Portekiz Kralı I. Afonso önderliğindeki Haçlı birlikleri, dört aylık kuşatmanın ardından Lizbon’u Müslüman yönetimden geri aldı. Bu iki olay, Haçlı seferlerinin hem Anadolu’daki güçlüklerini hem de İber Yarımadası’ndaki ilerleyişini aynı tarihte simgeledi.

1415 – Agincourt Muharebesi

Yüz Yıl Savaşları’nın en ünlü muharebelerinden biri Kuzey Fransa’daki Azincourt’ta gerçekleşti. İngiltere Kralı V. Henry’nin sayıca çok daha az ve hafif silahlı ordusu, özellikle uzun yaycıları sayesinde sayıca üstün Fransız şövalye ordusunu büyük bir yenilgiye uğrattı. Çamurlu arazi ve Fransız birliklerinin hareket kabiliyetinin kısıtlanması İngiliz zaferinde belirleyici oldu. Bu başarı, V. Henry’nin itibarını yükseltti ve Fransa üzerindeki İngiliz nüfuzunu güçlendirdi.

1616 – Dirk Hartog’un Avustralya’ya Çıkışı

Hollandalı kaptan Dirk Hartog, Avustralya’nın batı kıyısındaki adaya ayak bastı. Bu, Avrupalıların Avustralya topraklarına ikinci bilinen çıkışı olarak kabul edilir ve coğrafi keşifler tarihinde önemli bir yer tutar.

1671 – Iapetus’un Keşfi

İtalyan astronom Giovanni Domenico Cassini, Satürn’ün uydusu Iapetus’u keşfetti. Bu keşif, güneş sistemi araştırmalarında yeni bir sayfa açtı.

1760 – III. George’un Tahta Çıkışı

Büyük Britanya Kralı II. George’un ölümünün ardından torunu III. George tahta çıktı. Saltanatı 1820’ye kadar sürdü. Bu dönemde Yedi Yıl Savaşı’nın sonuçları, Amerikan kolonilerinden vergi alınması tartışmaları ve temsil hakkı anlaşmazlıkları Amerikan Bağımsızlık Savaşı’na zemin hazırladı. 1776’da koloniler bağımsızlıklarını ilan etti, 1783’te ABD’nin bağımsızlığı tanındı. III. George dönemi aynı zamanda Fransız Devrimi ve Napolyon Savaşları’na da tanıklık etti.

1764 – John Adams ile Abigail Smith’in Evliliği

Geleceğin ABD Başkanı John Adams, Abigail Smith ile evlendi. Bu evlilik, ABD’nin erken dönem siyasetinde etkili bir ortaklık oluşturdu.

1854 – Balaklava Muharebesi ve Hafif Süvari Hücumu

Kırım Savaşı sırasında Balaklava Muharebesi yaşandı. İngiliz, Fransız ve Osmanlı kuvvetleri ile Rus ordusu karşı karşıya geldi. Muharebenin en çok hatırlanan bölümü, İngiliz Hafif Süvari Tugayı’nın yanlış emir nedeniyle Rus topçu bataryalarına karşı yaptığı hücum oldu. Yoğun ateş altında ilerleyen süvariler ağır kayıp verdi. Olay, askerî cesaret ile komuta hatalarının çarpıcı bir örneği olarak tarihe geçti ve Alfred Lord Tennyson’ın ünlü şiirine konu oldu. Osmanlı Devleti bu savaşta Avrupa müttefikleriyle birlikte Rusya’ya karşı mücadele etti.

1917 – Ekim Devrimi

Jülyen takvimine göre 25 Ekim’de Lenin önderliğindeki Bolşevikler Petrograd’da (St. Petersburg) iktidarı ele geçirdi. Bu olay Ekim Devrimi olarak bilinir ve Sovyetler Birliği’nin kuruluşuna giden süreci başlattı. Gregoryen takvime göre tarih 7 Kasım’dır.

1920 – Yunanistan Kralı I. Aleksandros’un Ölümü ve Terence MacSwiney’nin Vefatı

Yunanistan Kralı I. Aleksandros maymun ısırığı sonucu oluşan enfeksiyondan öldü. Aynı gün İrlandalı bağımsızlık mücadelesinin sembol isimlerinden Cork Belediye Başkanı Terence MacSwiney, Brixton Hapishanesi’nde 74 günlük açlık grevinin ardından hayatını kaybetti.

1929 – Teapot Dome Skandalı

ABD’de Teapot Dome skandalıyla ilgili eski bir kabine üyesi suçlu bulundu. Skandal, kamu petrol rezervlerinin özel çıkarlar için kullanılmasıyla ilgili yolsuzlukları ortaya koydu ve hesap verebilirlik tartışmalarını alevlendirdi.

1936 – Roma-Berlin Ekseni

Adolf Hitler ile Benito Mussolini arasında Roma-Berlin Ekseni ilan edildi. Bu anlaşma, İkinci Dünya Savaşı öncesi faşist blokun oluşumunda önemli bir adımdı.

1940 – Benjamin O. Davis Sr.’ın General Rütbesi

Benjamin Oliver Davis Sr., ABD Ordusu’nda general rütbesine yükselen ilk Afro-Amerikalı subay oldu. Bu gelişme, ırksal ayrımcılığın sürdüğü bir dönemde simgesel bir kırılma noktası oluşturdu.

1944 – Samar Muharebesi ve Kamikaze Saldırıları

II. Dünya Savaşı’nda Leyte Körfezi Muharebesi’nin parçası olan Samar Muharebesi yaşandı. Amerikan eskort uçak gemileri ve destroyerleri Japon filosuna karşı direndi. Aynı gün Japonya, Amerikan gemilerine karşı sistematik kamikaze (intihar) saldırılarını büyük ölçekte uygulamaya başladı. Bu taktikler can kaybına yol açsa da Japonya’nın üstünlüğünü geri getiremedi.

1955 – Sadako Sasaki’nin Ölümü

Hiroşima atom bombası kurbanı Sadako Sasaki, 12 yaşında lösemiden öldü. Binlerce kâğıt turna kuşu katlayan Sadako, barış ve nükleer silahsızlanma mücadelesinin sembolü haline geldi.

1960 – Küba’da Kamulaştırma

Küba, tüm Amerikan işletmelerini kamulaştırdı.

1962 – Küba Füze Krizi’nde Kanıt Sunumu

ABD’nin BM Büyükelçisi Adlai Stevenson, BM Güvenlik Konseyi’nde Küba’daki Sovyet füze üslerinin fotoğraflarını kanıt olarak sundu.

1971 – Çin’in Birleşmiş Milletler Temsili

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 2758 sayılı kararı kabul ederek Çin Halk Cumhuriyeti’ni Çin’in yasal temsilcisi olarak tanıdı. Böylece Çin Halk Cumhuriyeti, Güvenlik Konseyi daimi üyeliğini üstlendi ve Tayvan temsilcileri örgütten çıkarıldı. Bu karar, Soğuk Savaş diplomasisinde önemli bir dönüm noktası oldu.

1983 – Grenada Müdahalesi

ABD liderliğindeki “Urgent Fury” operasyonuyla Grenada işgal edildi. Başbakan Maurice Bishop’un öldürülmesinin ardından başlayan müdahale, ABD zaferiyle sonuçlandı. Operasyon, uluslararası hukuk ve egemenlik tartışmalarını beraberinde getirdi.

2001 – Windows XP’nin Çıkışı

Microsoft, Windows XP işletim sistemini resmi olarak satışa sundu. Bu sistem uzun yıllar en yaygın kullanılan işletim sistemlerinden biri oldu.

2009 – Bağdat Saldırıları

Bağdat’ta Adalet Bakanlığı ve Valilik binalarına düzenlenen bombalı araç saldırılarında 155 kişi öldü, 700’den fazla kişi yaralandı.

2010 – Merapi Yanardağı Patlamaları

Endonezya’daki Merapi Yanardağı şiddetli bir patlama dönemine girdi.

2022 – Liz Truss’ın İstifası

Birleşik Krallık Başbakanı Liz Truss, 49 günlük görev süresinin ardından istifa etti. Bu, İngiltere tarihinin en kısa başbakanlık dönemi oldu.

Türkiye Tarihinde 25 Ekim’de Yaşanan Önemli Olaylar

1147 – Dorileon Muharebesi

Anadolu Selçuklu Devleti, II. Haçlı Seferi ordusunu Eskişehir yakınlarında yenilgiye uğrattı.

1919 – I. Anzavur Ayaklanması

Manyas bölgesinde başlayan ve Susurluk-Gönen-Ulubat hattına yayılan I. Anzavur Ayaklanması başladı.

1924 – Ziya Gökalp’in Vefatı

Türk düşünür, sosyolog, şair ve siyasetçi Ziya Gökalp İstanbul’da 48 yaşında öldü. Türk milliyetçiliğinin ve modernleşme düşüncesinin en önemli isimlerinden biriydi. Türkçülüğün Esasları adlı eseriyle kültür, millet ve medeniyet kavramlarını sistematik biçimde ele aldı. Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan süreçte toplumsal kimlik tartışmalarında etkili oldu.

1929 – Osmanlı Ceza Kanunu’nun Kaldırılması

Osmanlı Ceza Kanunu yürürlükten kaldırıldı.

1937 – Hükümet Değişikliği

Başbakan İsmet İnönü istifa etti. Aynı gün Celal Bayar’ın kurduğu yeni hükümet açıklandı. Atatürk, yeni kabinenin ilk toplantısına başkanlık etti.

1946 – Avrupa Güreş Şampiyonluğu

Türkiye Serbest Güreş Milli Takımı İsveç’te Avrupa Şampiyonu oldu.

1947 – Sovyet Toprak Talepleri

Sovyetler Birliği, Birleşmiş Milletler’de Türkiye’den Kars ve Ardahan’ı talep etti. Bu gerilim, Türkiye’nin Batı blokuna yaklaşmasında ve NATO üyeliği sürecinde etkili oldu.

1957 – Tatbiki Güzel Sanatlar Okulu’nun Açılışı

İstanbul’da Tatbiki Güzel Sanatlar Okulu açıldı.

1970 – Genel Nüfus Sayımı

Türkiye’de genel nüfus sayımı yapıldı. Ülke nüfusu 35.066.549 olarak tespit edildi.

1980 – Mısır Büyükelçiliği Baskını Sanıklarının Cezası ve İdamlar

13 Temmuz 1979’da Ankara’daki Mısır Büyükelçiliği’ni basan dört Filistinli gerilla ölüm cezasına çarptırıldı. Aynı dönemde 12 Eylül darbesi sonrası idamlar devam etti; sol görüşlü Serdar Soyergin idam edildi.

1981 – ASALA Saldırısı

Türkiye’nin Roma Büyükelçiliği’nde görevli ikinci kâtip Gökberk Ergenekon, ASALA terör örgütü tarafından silahlı saldırıya uğradı ve üç kurşun yarası aldı.

1984 – Türkiye’de Son İdam İnfazı

Hıdır Aslan’ın idam cezası Burdur Kapalı Cezaevi’nde infaz edildi. Bu olay, 12 Eylül sonrası dönemde uygulanan idamların son halkası olarak kabul edilir. Daha sonraki yıllarda idam cezaları mahkemelerce verilebilse de yeni infaz yapılmadı. Türkiye’de idam cezası barış zamanında kaldırıldıktan sonra 2004’te her koşulda tamamen kaldırıldı. Aynı yıl hepatit virüsü de keşfedildi.

2017 – İYİ Parti’nin Kuruluşu

Meral Akşener liderliğinde İYİ Parti resmen kuruldu.

25 Ekim’de Doğan Önemli Kişiler

• 1825 – Johann Strauss (oğul): Avusturyalı besteci, “Vals Kralı” olarak tanınır.
• 1838 – Georges Bizet: Fransız besteci, Carmen operasının yaratıcısı.
• 1864 – John Francis Dodge: Amerikalı otomobil sanayicisi.
• 1881 – Pablo Picasso: İspanyol ressam ve heykeltıraş, kübizmin kurucularından, 20. yüzyılın en etkili sanatçılarından. Mavi Dönem, Pembe Dönem ve Guernica gibi eserleriyle modern sanatı dönüştürdü.
• 1888 – Richard E. Byrd: Amerikalı kâşif ve pilot, Kuzey ve Güney Kutbu’na uçuşlarıyla tanınır.
• 1894 – Âşık Veysel Şatıroğlu: Türk halk ozanı ve şair. Sivas’ın Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde doğdu. Çiçek hastalığı nedeniyle görme yetisini kaybettikten sonra saz ve şiire yöneldi. “Uzun İnce Bir Yoldayım”, “Kara Toprak” ve “Dostlar Beni Hatırlasın” gibi eserleriyle Anadolu âşıklık geleneğini 20. yüzyıla taşıdı.
• 1904 – Cemal Reşit Rey: Türk besteci, piyanist ve orkestra şefi; Türk Beşleri’nden, Onuncu Yıl Marşı’nın bestecisi.
• 1912 – Minnie Pearl (Sarah Cannon): Amerikalı komedyen.
• 1928 – Marion Ross: Amerikalı oyuncu.
• 1940 – Bob Knight: Amerikalı basketbol antrenörü.
• 1941 – Anne Tyler: Amerikalı romancı; Helen Reddy: Avustralyalı şarkıcı.
• 1944 – Jon Anderson: Yes grubu solisti; James Carville: Amerikalı siyasi stratejist.
• 1948 – Dave Cowens: Amerikalı basketbolcu; Dan Gable: Amerikalı güreşçi.
• 1957 – Nancy Cartwright: Amerikalı seslendirme sanatçısı (The Simpsons – Bart Simpson).
• 1961 – Chad Smith: Red Hot Chili Peppers bateristi.
• 1971 – Elif Şafak: Türk yazar.
• 1975 – Antony Starr: Yeni Zelandalı oyuncu.
• 1984 – Katy Perry: Amerikalı şarkıcı ve söz yazarı.
• 1985 – Ciara: Amerikalı şarkıcı.

25 Ekim’de Hayatını Kaybeden Önemli Kişiler

• 1154 – Stephen: İngiltere Kralı. Saltanatı taht mücadeleleri ve “Anarşi” dönemiyle anılır.
• 1400 – Geoffrey Chaucer: İngiliz edebiyatının babası kabul edilen şair, Canterbury Hikâyeleri’nin yazarı.
• 1647 – Evangelista Torricelli: İtalyan fizikçi ve matematikçi, barometrenin mucidi.
• 1760 – II. George: Büyük Britanya Kralı.
• 1806 – Henry Knox: Amerikalı general ve ilk Savaş Bakanı.
• 1920 – I. Aleksandros: Yunanistan Kralı.
• 1924 – Ziya Gökalp: Türk sosyolog, yazar ve düşünür.
• 1973 – Abebe Bikila: Etiyopyalı atlet, 1960 ve 1964 Olimpiyat maraton şampiyonu, çıplak ayakla koşmasıyla ünlü.
• 1992 – Roger Miller: Amerikalı country şarkıcısı.
• 1993 – Vincent Price: Amerikalı oyuncu, korku filmleriyle tanınır.
• 1999 – Payne Stewart: Amerikalı golfçü.
• 2002 – Richard Harris: İrlandalı oyuncu.
• 2022 – Halit Kıvanç: Türk sunucu ve spor spikeri.

25 Ekim’in Tarihsel Önemi

25 Ekim, hem dünya hem de Türkiye tarihi açısından savaşlar, siyasi dönüşümler, kültürel doğumlar ve kayıplarla dolu bir gündür. Agincourt Muharebesi, Ekim Devrimi, Çin’in BM’ye kabulü, Balaklava Muharebesi ve Grenada müdahalesi gibi olaylar uluslararası dengeleri şekillendirirken; Türkiye’de Ziya Gökalp’in vefatı, Âşık Veysel’in doğumu, 1937 hükümet değişikliği ve 1984’teki son idam infazı kültür, düşünce ve yakın dönem siyasi tarih açısından kritik başlıklar oluşturur. Bu tarih, Anadolu’nun Haçlı seferlerinden Cumhuriyet’in kuruluş sürecine, modern sanatın doğuşundan nükleer barış sembollerine kadar geniş bir yelpazeyi hatırlatır.