Tarihte Bugün 24 Ekim

24 Ekim Tarihte Bugün: Dünyada ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

24 Ekim, dünya ve Türkiye tarihinde siyasi, askeri, bilimsel, ekonomik ve kültürel açıdan birçok kritik gelişmenin yaşandığı bir gündür. Birleşmiş Milletler’in resmen kurulduğu tarih olarak bilinir ve her yıl Birleşmiş Milletler Günü olarak anılır. Aynı zamanda Dünya Bilgi Geliştirme Günü ve Dünya Polio (Çocuk Felci) Farkındalık Günü’dür. Bu tarihte savaşlar sona ermiş, uluslararası kuruluşlar doğmuş, ekonomik krizler başlamış, bilimsel keşifler yapılmış ve önemli isimler dünyaya gelmiş ya da hayatını kaybetmiştir.

Dünyada 24 Ekim’de Yaşanan Önemli Tarihî Olaylar

Antik ve Ortaçağ Dönemleri

• MS 79 civarında (bazı modern araştırmalara göre) Vezüv Yanardağı patladı. Pompeii, Herculaneum, Oplontis ve Stabiae yerleşimleri kül ve lav altında kaldı; binlerce insan hayatını kaybetti. Bu felaket antik dünyanın en bilinen doğal afetlerinden biri olarak kayıtlara geçti.
• 1260’ta Chartres Katedrali, Fransa Kralı IX. Louis’nin huzurunda törenle açıldı. Aynı yıl Mısır Memlük Sultanı Seyfeddin Kutuz, siyasi rakibi Baybars tarafından suikastle öldürüldü. Kutuz’un ölümüyle Baybars iktidarı ele geçirdi ve Memlük Devleti’ni güçlendirdi. Ayn Calut Muharebesi’nde Moğolları durduran Kutuz’un ölümü, Orta Doğu’daki güç dengelerini değiştirdi.
• 1648’de Westfalya Barışı (Münster ve Osnabrück antlaşmaları) imzalandı. Otuz Yıl Savaşları’nı sona erdiren bu barış, Avrupa’da egemenlik kavramını güçlendirdi, Hollanda Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını tanıdı ve dinî özgürlükler konusunda önemli adımlar attı. Modern uluslararası sistemin temellerinden biri kabul edilir.
• 1795’te Polonya’nın Üçüncü Paylaşımı gerçekleşti. Avusturya, Prusya ve Rusya arasında Polonya-Litvanya Birliği tamamen bölündü ve bağımsız Polonya devleti bir süreliğine ortadan kalktı.

19. ve Erken 20. Yüzyıl

• 1857’de İngiltere’de Sheffield Football Club kuruldu. Dünyanın hâlâ varlığını sürdüren en eski bağımsız futbol kulüplerinden biri olarak kabul edilir ve modern futbolun kurumsallaşmasında önemli rol oynadı.
• 1861’de ABD’de kıtalararası telgraf hattı tamamlandı. Salt Lake City’de doğu ve batı hatları birleşti; Washington ile San Francisco arasında anlık iletişim mümkün hale geldi. Bu gelişme ticaret, gazetecilik ve devlet yönetiminde devrim yarattı.
• 1882’de Alman bilim insanı Robert Koch verem (tüberküloz) basilini keşfetti. Bu keşif tıp tarihinde milat kabul edilir.
• 1901’de 63 yaşındaki öğretmen Annie Edson Taylor, Niagara Şelalesi’nden özel hazırlanmış bir fıçı içinde geçerek hayatta kalan ilk kişi oldu. Yanında kedisi de vardı. Olay büyük ilgi gördü ancak Taylor beklediği maddi kazancı elde etmekte zorlandı.
• 1902’de Guatemala’daki Santa Maria Yanardağı patladı; yaklaşık 6 bin kişi hayatını kaybetti.
• 1904’te New York metrosu ilk yolcularını taşıdı. Şehrin büyüyen nüfusu ve trafik sorununa çözüm getiren sistem, modern kent ulaşımının simgelerinden biri oldu.
• 1911’de Orville Wright, Kuzey Carolina’da 9 dakika 45 saniye havada kalarak uçuş rekoru kırdı. Bu rekor uzun yıllar aşılamadı.
• 1916’da Verdun Muharebesi’nde Fransız kuvvetleri Fort Douaumont’yu Almanlardan geri aldı. Verdun, Birinci Dünya Savaşı’nın en kanlı cephelerinden biriydi.
• 1917’de Caporetto Muharebesi başladı. Alman ve Avusturya-Macaristan kuvvetleri İtalyan cephesinde büyük bir yarma harekâtı gerçekleştirdi; İtalyan ordusu ağır kayıp verdi.
• 1929’da New York Borsası’nda “Kara Perşembe” yaşandı. Hisse senetleri hızla değer kaybetti, panik satışlar başladı. Bu olay Büyük Buhran’ın başlangıcı olarak kabul edilir ve dünya ekonomisini yıllarca etkiledi.
• 1931’de George Washington Köprüsü açıldı. New York ile New Jersey’i bağlayan köprü, o dönemde dünyanın en uzun ana açıklıklı asma köprüsüydü.
• 1939’da naylon çoraplar ABD’de ilk kez satışa sunuldu.

İkinci Dünya Savaşı ve Sonrası

• 1944’te Leyte Körfezi Muharebesi sırasında Japon savaş gemisi Musashi, ABD uçakları tarafından batırıldı.
• 1945’te Birleşmiş Milletler Antlaşması yürürlüğe girdi. 51 ülkenin onayıyla BM resmen kuruldu. Bu tarih o günden beri Birleşmiş Milletler Günü olarak kutlanır. Türkiye de kurucu üyeler arasında yer aldı.
• 1946’da bir V-2 roketi uzaydan Dünya’nın ilk fotoğrafını çekti.
• 1956’da Sovyetler Birliği Macaristan’a müdahale etti ve Macaristan Devrimi bastırıldı.
• 1962’de Küba Füze Krizi sırasında ABD’nin Küba ablukası yürürlükteydi.
• 1964’te Martin Luther King Jr. Nobel Barış Ödülü’ne layık görüldü. Aynı yıl Zambiya bağımsızlığını kazandı.
• 1970’te Salvador Allende Şili’de cumhurbaşkanı seçildi.
• 1980’de Polonya hükümeti Solidarity (Dayanışma) sendikasını yasal olarak tanıdı.
• 2003’te Concorde uçağı New York-Londra hattında son ticari yolcu uçuşunu gerçekleştirdi.
• 2005’te Rosa Parks hayatını kaybetti.
• 2007’de Çin’in Chang’e 1 Ay sondası fırlatıldı.

Türkiye’de 24 Ekim’de Yaşanan Önemli Olaylar

• 1912’de I. Balkan Savaşı’nda Kumanova Muharebesi Sırp zaferiyle sonuçlandı. Osmanlı ordusu Makedonya’da ağır kayıp verdi; Balkanlardaki egemenlik hızla geriledi.
• 1914’te I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı-Rus Kafkasya Cephesi açıldı.
• 1920’de Milli kuvvetler Batı Cephesi’nde Gediz’e girdi.
• 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1 Kasım 1922’nin Hâkimiyet Bayramı olarak kutlanmasını kabul etti. Ulusal egemenlik anlayışının sembolleştiği kararlardan biriydi.
• 1929’da Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, Hâkimiyet-i Milliye Matbaası’nın yeni makinelerini inceledi. Aynı yıl dünya ekonomik krizinin etkileri Türkiye’ye de yansıdı.
• 1935’te I. Belediyeler Kongresi başladı. Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve şehir hizmetlerinin geliştirilmesi amaçlandı.
• 1945’te Türkiye, Birleşmiş Milletler’in kurucu üyeleri arasında yer aldı.
• 1949’da Ordinaryüs Prof. Dr. Fahrettin Kerim Gökay İstanbul Valiliği ve Belediye Başkanlığı görevine başladı.
• 1956’da gazeteci Bedii Faik, Cumhurbaşkanı’na hakaret suçundan 6 ay hapse mahkûm edildi. Dönemin basın özgürlüğü tartışmalarının önemli örneklerinden biriydi.
• 1962’de Türkiye, ABD’nin Küba ablukasına destek veren ve ekonomik ambargo kararı alan ilk ülkelerden biri oldu.
• 1965’te yapılan nüfus sayımında Türkiye’nin nüfusu 31.391.207 olarak belirlendi.
• 1966’da CHP’nin 18. Kurultayı’nda “ortanın solu” görüşü hakim oldu; Bülent Ecevit genel sekreterliğe seçildi.
• 1975’te Türkiye’nin Paris Büyükelçisi İsmail Erez ve makam şoförü Talip Yener, Paris’te ASALA tarafından suikastle öldürüldü. Diplomatik personelin güvenliği konusunda önemli bir dönüm noktası oldu.
• 1991’de “Kripto Davası”nda gazeteci Uluç Gürkan ve Dışişleri Bakanlığı memuru Hande Mumcu beraat etti.
• 1992’de Türkiye’nin ilk özel havaalanı Hezarfen, İstanbul Büyükçekmece’de hizmete girdi.
• 1996’da I. Avrasya İslam Şurası Türkiye’de toplandı. Aynı yıl Vehbi Koç’un cenazesi Zincirlikuyu Mezarlığı’ndan çalındı ve Osmaniye Türkiye’nin 80. ili oldu.
• 2009’da Türkiye’de H1N1 (domuz gribi) virüsünden ilk ölüm kaydedildi.
• 2014’te Yüksekova’da düzenlenen saldırıda üç asker şehit oldu.

24 Ekim’de Doğan Önemli Kişiler

Dünya

• MS 51: Domitian (Roma İmparatoru)
• 1632: Antonie van Leeuwenhoek (Hollandalı mikrobiyolog; bakterileri ilk gözlemleyenlerden)
• 1775: Bahadır Şah Zafar (son Babür hükümdarı, şair)
• 1817: Pierre Larousse (Fransız sözlükbilimci ve ansiklopedici)
• 1830: Belva Lockwood (ABD’de başkan adayı olan ilk kadınlardan)
• 1891: Rafael Trujillo (Dominik Cumhuriyeti diktatörü)
• 1904: Moss Hart (Amerikalı oyun yazarı)
• 1915: Bob Kane (Batman’ın yaratıcılarından)
• 1922: Mao Anying (Mao Zedong’un oğlu)
• 1926: Y.A. Tittle (Amerikan futbolu efsanesi)
• 1930: The Big Bopper (Amerikalı şarkıcı)
• 1936: Bill Wyman (Rolling Stones bas gitaristi)
• 1939: F. Murray Abraham (aktör)
• 1947: Kevin Kline (aktör)
• 1953: Christoph Daum (Alman teknik direktör; Türkiye’de de görev yaptı)
• 1960: B.D. Wong (aktör)
• 1966: Roman Abramoviç (iş insanı)
• 1980: Monica (R&B şarkıcısı), Zac Posen (moda tasarımcısı)
• 1985: Wayne Rooney (İngiliz futbolcu)
• 1986: Drake (şarkıcı ve aktör)
• 1989: PewDiePie (YouTuber)
• Diğerleri: İlkay Gündoğan, Jaylen Brown ve çeşitli sporcular, sanatçılar.

Türkiye

• 1924: Fuat Sezgin (İslam bilim tarihi uzmanı)
• 1933: Suna Pekuysal (sinema ve tiyatro oyuncusu)
• 1979: Ayşe Özyılmazel (şarkıcı ve yazar)
• 1981: Kemal Aslan (futbolcu)
• Diğer sanatçılar, sporcular ve bilim insanları.

24 Ekim’de Hayatını Kaybeden Önemli Kişiler

Dünya

• 1537: Jane Seymour (İngiltere Kralı VIII. Henry’nin üçüncü eşi, Edward VI’nın annesi)
• 1601: Tycho Brahe (Danimarkalı astronom)
• 1725: Alessandro Scarlatti (İtalyan Barok besteci)
• 1842: Bernardo O’Higgins (Şili bağımsızlık lideri)
• 1852: Daniel Webster (Amerikalı siyasetçi)
• 1944: Louis Renault (Fransız otomobil üreticisi)
• 1948: Franz Lehár (operet bestecisi)
• 1957: Christian Dior (moda tasarımcısı)
• 1958: George Edward Moore (İngiliz filozof)
• 1972: Jackie Robinson (beyzbol efsanesi, MLB’de ilk siyahi oyuncu)
• 1974: David Oistrakh (kemancı)
• 1991: Gene Roddenberry (Star Trek’in yaratıcısı)
• 1994: Raúl Juliá (oyuncu)
• 2005: Rosa Parks (ABD sivil haklar hareketinin ikonik ismi)
• 2011: John McCarthy (yapay zekâ kavramının öncülerinden)
• 2017: Fats Domino (rock’n’roll öncüsü)

Türkiye

• 1939: Salih Hulusi Kezrak (Osmanlı sadrazamı)
• 1959: Osman Nihat Akın (Türk sanat müziği bestecisi)
• 1969: Behçet Kemal Çağlar (şair, Onuncu Yıl Marşı’nın yazarlarından)
• 1975: İsmail Erez (Paris Büyükelçisi) ve Talip Yener
• 1976: Sevinç Tevs (ses sanatçısı)
• 1999: Neriman Köksal (sinema oyuncusu)
• 2024: Sabahattin Çakmakoğlu (siyasetçi)

24 Ekim’in Özel Günleri

• Birleşmiş Milletler Günü
• Dünya Bilgi Geliştirme Günü
• Dünya Polio (Çocuk Felci) Farkındalık Günü
• Zambiya Bağımsızlık Günü

24 Ekim, barışın kurumlaştığı, ekonomik krizlerin başladığı, bilimsel atılımların yapıldığı, bağımsızlık mücadelelerinin kazanıldığı ve kültür dünyasının önemli isimlerinin doğduğu ya da uğurlandığı zengin bir tarihtir. Westfalya Barışı’ndan Birleşmiş Milletler’in kuruluşuna, Kara Perşembe’den Niagara Şelalesi macerasına, Osmanlı’nın Balkan yenilgilerinden Türkiye’nin diplomatik kayıplarına kadar uzanan bu gün, geçmişin günümüzü nasıl şekillendirdiğini anlamak için önemli bir kesittir.