Tarihte Bugün 1 Ekim

1 Ekim Tarihte Bugün: Dünyada ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğanlar ve Ölenler

1 Ekim, tarih boyunca savaşlar, devlet kuruluşları, bağımsızlık ilanları, siyasi dönüşümler, bilim ve teknoloji gelişmeleri, sanat ve edebiyat dünyasındaki önemli doğumlar ile ölümler açısından son derece yoğun bir gündür. Antik çağdan modern zamana uzanan bu tarihte hem dünya hem de Türkiye tarihinde kalıcı izler bırakan gelişmeler yaşanmıştır.

Antik Çağ ve Erken Orta Çağ Olayları

MÖ 331 yılında Gaugamela Savaşı gerçekleşti. Makedonya Kralı Büyük İskender ile Pers İmparatoru III. Darius arasındaki bu muharebe, bugünkü Irak’ın kuzeyinde, Musul civarında cereyan etti. Pers ordusu sayıca üstündü ancak İskender’in taktiksel üstünlüğü sayesinde ağır bir yenilgi aldı. Darius savaş alanından kaçmak zorunda kaldı. Bu zafer, Pers İmparatorluğu’nun siyasi ve askeri gücünü büyük ölçüde sarstı. İskender ardından Babil, Susa ve Persepolis gibi önemli merkezleri ele geçirdi. Gaugamela, İskender’in Doğu’ya doğru genişlemesinin ve tarihin en büyük imparatorluklarından birini kurmasının kritik dönüm noktası olarak kabul edilir.

1207 yılında İngiltere Kralı III. Henry doğdu. Plantagenet Hanedanı’na mensup olan Henry, Kral John’un oğluydu. Çocuk yaşta tahta çıktı. Uzun hükümdarlığı boyunca kraliyet ile soylular arasındaki gerilimler yoğunlaştı. Westminster Abbey’nin yeniden inşası ve Gotik mimarinin İngiltere’de gelişimi onun dönemine rastlar. Yaklaşık 56 yıl süren saltanatı, Orta Çağ İngiltere’sinin en uzun hükümdarlıklarından biri oldu.

1471’de Danimarka ve Norveç Kralı I. Frederick doğdu. 16. yüzyıl başlarında Kuzey Avrupa siyasetinde etkili oldu. Dönemi Protestan Reformu’nun etkilerinin arttığı yıllara denk gelir.

1507’de İtalyan Rönesans ve Maniyerizm mimarisinin önemli ismi Giacomo Barozzi da Vignola doğdu. Özellikle mimarlık kuramı ve kilise mimarisi alanındaki çalışmalarıyla Avrupa mimarlık anlayışını etkiledi.

1520’de Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim’in naaşı İstanbul’daki türbesine defnedildi. Yavuz Sultan Selim döneminde Çaldıran Zaferi sonrası Safevîlere üstünlük sağlanmış, Memlük Devleti ortadan kaldırılarak Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz Osmanlı topraklarına katılmıştı. Defni, Osmanlı kronolojisinde 1 Ekim ile ilişkilendirilir.

Osmanlı ve Erken Modern Dönem

1684’te Fransız klasik tiyatro yazarlarından Pierre Corneille hayatını kaybetti. 1606 doğumlu Corneille, Le Cid, Horace ve Cinna gibi eserleriyle Fransız tragedyasının temel taşlarını oluşturdu. Jean Racine ile birlikte Fransız klasik tiyatrosunun en önemli isimlerinden biri kabul edilir.

1730’da Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürüldü. Patrona Halil İsyanı sonrasında Lale Devri’nin en güçlü devlet adamı olan İbrahim Paşa görevden alınarak öldürüldü. Bu olay, Lale Devri’nin sona ermesinin simgesel gelişmelerinden biri oldu. III. Ahmed tahttan çekildi, yerine I. Mahmud geçti. İstanbul’da siyasi dengeler kökten değişti.

1795’te Fransa, bugünkü Belçika topraklarını ilhak etti. Daha önce Habsburg yönetimi altındaki bölge, Fransız Devrim Savaşları sırasında Fransız kontrolüne geçti. Bu gelişme, Fransız Devrimi’nin Avrupa’daki etkisinin genişlemesini gösterdi.

1827’de Rus General İvan Paskeviç komutasındaki kuvvetler Erivan’a girdi. Bu olay, Rusya-İran savaşının önemli aşamalarından biriydi. Erivan Hanlığı’nın Rus hâkimiyetine girmesi Güney Kafkasya’nın siyasi haritasını değiştirdi. 1828 Türkmençay Antlaşması ile Rusya’nın bölgedeki etkisi daha da pekişti.

19. Yüzyıl Gelişmeleri

1869’da Avusturya’da dünyanın ilk resmî kartpostalı kullanıma sunuldu. Kısa yazılı mesajların posta yoluyla gönderilmesini kolaylaştıran bu yenilik, zamanla şehir manzaraları, tarihi yapılar ve kültürel görseller taşıyan belgeler haline geldi.

1880’de Thomas Edison’un elektrikli aydınlatma çalışmalarının ticarileştirilmesine yönelik önemli adımlar atıldı. Elektrik ampulünün geliştirilmesi, gaz lambalarından elektrikli aydınlatmaya geçişi hızlandırdı. Şehir yaşamı, çalışma saatleri, fabrikalar ve gece ekonomisi köklü biçimde değişti.

1887’de Britanya İmparatorluğu’nun Belucistan üzerindeki hâkimiyeti genişledi. Bu adım, Britanya Hindistanı’nın İran ve Afganistan yönündeki stratejik güvenliği açısından önemli görüldü.

1891’de Kaliforniya’da Stanford Üniversitesi öğretime başladı. Leland Stanford ve eşi Jane Stanford tarafından oğullarının anısına kurulan üniversite, sonraki yıllarda bilim, teknoloji, mühendislik ve girişimcilik alanlarında dünya çapında etkili bir kurum haline geldi.

1898’de Çar II. Nikolay döneminde Yahudilerin yerleşim ve ikamet haklarını sınırlayan politikalar gündeme geldi. Büyük şehirlerde Yahudi nüfusa yönelik kısıtlamalar, Çarlık Rusyası’ndaki antisemitik uygulamaların bir parçasıydı.

20. Yüzyıl Başları ve I. Dünya Savaşı Dönemi

1905’te Galatasaray Spor Kulübü İstanbul’da kuruldu. Galatasaray Lisesi öğrencileri, başta Ali Sami Yen olmak üzere, kulübü futbol ağırlıklı olarak oluşturdu. Zaman içinde Türkiye’nin en büyük spor kurumlarından biri haline geldi. Türk spor tarihinde kulüpleşmenin önemli bir dönüm noktasıdır.

1908’de Henry Ford’un Model T otomobili satışa sunuldu. 825 dolar fiyatıyla geniş kitlelere ulaşan bu araç, otomobilin yalnızca zenginlere özgü olmaktan çıkmasını sağladı. Seri üretim ve standartlaşma anlayışı otomotiv sektörünü ve 20. yüzyıl sanayisini derinden etkiledi.

1918’de I. Dünya Savaşı’nın son aşamasında Şam, İngiliz kuvvetleriyle iş birliği yapan Arap birliklerinin kontrolüne girdi. T. E. Lawrence’ın da faaliyetleriyle anılan bu gelişme, Osmanlı’nın Suriye cephesindeki çözülmesinin kritik aşamalarından biriydi. Osmanlı’nın Arap topraklarındaki hâkimiyeti sona erdi.

1928’de Sovyetler Birliği’nin Birinci Beş Yıllık Planı yürürlüğe girdi. Ağır sanayi, kömür, çelik, enerji ve makine üretimi önceliklendirildi. Tarımda kolektifleştirme politikaları uygulandı. Bu model, Sovyet ekonomisinin sanayileşmesinde önemli rol oynadı; ancak zorunlu kolektifleştirme ağır toplumsal sonuçlar doğurdu.

II. Dünya Savaşı ve Sonrası

1936’da Francisco Franco, İspanya İç Savaşı sırasında milliyetçi güçlerin lideri olarak devlet başkanı ve başkomutan ilan edildi. Bu adım, 1975’e kadar sürecek Franco döneminin başlangıcı oldu.

1939’da Nazi Almanyası’nın Polonya’ya saldırısından sonra Varşova’nın düşüşü gerçekleşti. 1 Eylül’de başlayan işgal ve 17 Eylül’de Sovyetlerin doğudan girmesiyle Polonya’nın işgali tamamlandı.

1940’ta Albert Einstein Amerikan vatandaşlığına geçti. Nazi yönetiminin yükselişi nedeniyle Avrupa’dan ayrılan Einstein, ABD’de yaşamının önemli bir dönemini geçirdi. Aynı tarihte Pennsylvania Turnpike trafiğe açıldı; modern Amerikan otoyol sisteminin öncülerinden biri oldu.

1942’de Türkiye’de Bakanlar Kurulu, II. Dünya Savaşı koşulları nedeniyle eğlence yerlerinin saat 22.00’de kapanmasına karar verdi. Türkiye savaşa katılmamış olsa da ekonomik sıkıntılar, enerji sorunları ve güvenlik kaygıları günlük hayatı etkiledi.

1946’da Nürnberg Uluslararası Askerî Ceza Mahkemesi kararlarını açıkladı. Nazi yöneticileri savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar nedeniyle yargılandı. Bu yargılamalar, uluslararası ceza hukukunun gelişiminde dönüm noktası oldu.

1949’da Ankara Devlet Tiyatrosu kuruldu. Küçük Tiyatro ve Büyük Tiyatro sahneleri açıldı. Cumhuriyet döneminde tiyatronun kurumsallaşması ve profesyonel sahne sanatlarının gelişmesi açısından önemliydi. Aynı gün Mao Zedong, Pekin’de Tiananmen Meydanı’nda Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşunu ilan etti. Çin İç Savaşı’nda komünist zaferin ardından ana kara Çin’de yeni rejim kuruldu; Çin Cumhuriyeti hükümeti Tayvan’a çekildi. 1 Ekim, Çin’de Millî Gün olarak kutlanmaktadır.

1950’ler ve Sonrası

1951’de Türkiye’de Hava Harp Okulu açıldı. Türk Hava Kuvvetleri’nin subay ihtiyacını karşılamak ve modern yapı oluşturmak amacıyla kuruldu.

1952’de Kore Savaşı sırasında Güney Kore’deki bir savaş esiri kampında gösteri yapan Çinli esirlere ateş açıldı; kaynaklarda 52 ölü ve yaklaşık 140 yaralı belirtilmektedir. Aynı gün Türkiye’de Et ve Balık Kurumu Genel Müdürlüğü kuruldu. Hayvancılık ve et piyasasının düzenlenmesi için uzun yıllar faaliyet gösterdi.

1956’da Eflatun Cem Güney, Hans Christian Andersen Ödülü’nü kazandı. Türk çocuk edebiyatının uluslararası tanınması bakımından önemli bir başarıydı.

1958’de NASA resmen faaliyete geçti. ABD’nin uzay çalışmalarını sivil bir kurum altında birleştiren NASA, Uzay Yarışı’nın en önemli kurumsal gelişmelerinden biri oldu. Mercury, Gemini ve Apollo programlarını yönetti.

1960’ta Kıbrıs Cumhuriyeti bağımsızlığını kazandı. Britanya sömürge yönetiminden çıkan adada Rum ve Türk toplumlarını temsil eden karmaşık bir anayasal sistem oluşturuldu. Aynı gün Nijerya da bağımsızlığını ilan etti. Afrika’daki sömürge yönetimlerinin sona erdiği dalganın önemli parçasıydı.

1961’de Türkiye-Mısır ilişkilerinde diplomatik kriz yaşandı. Beyrut’taki Türk büyükelçiliğine yönelik saldırı sonrasında ilişkiler gerildi.

1963’te Cezayir Devlet Başkanı Ahmed Ben Bella, Fransızlara ait bazı toprakların kamulaştırılmasına karar verdi. Bağımsızlık sonrası ekonomik yapının yeniden şekillendirilmesinin parçasıydı.

1972’de Türk boksör Cemal Kamacı 63,5 kilogram kategorisinde Avrupa şampiyonu oldu.

1977’de Pelé profesyonel futbol kariyerini sona erdirdi. Üç Dünya Kupası kazanmış olan efsane, New York Cosmos formasıyla kariyerini tamamladı.

1978’de Tuvalu bağımsızlığını kazandı.

1979’da Niğde Cezaevi’nde yaklaşık 300 tutuklu ve hükümlü açlık grevi başlattı. Dönemin siyasi gerilimlerinin cezaevlerine yansımasıydı.

1982’de Sony CDP-101, dünyanın ilk ticari kompakt disk çalarlarından biri olarak piyasaya çıktı. Müzik endüstrisinde dijital dönüşüm başladı.

1985’te İsrail Hava Kuvvetleri Tunus’taki FKÖ merkezlerine hava saldırısı düzenledi. Kaynaklarda 50’nin üzerinde ölüm belirtilmektedir.

1988’de Mihail Gorbaçov, Yüksek Sovyet Prezidyumu Başkanlığına seçildi. Glasnost ve Perestroyka politikaları Sovyet sisteminin dönüşüm sürecini hızlandırdı.

1990’lar ve 2000’ler

1992’de Bitlis’in Cevizdalı köyüne yönelik saldırıda 37 kişi öldü, 20 kişi yaralandı. Aynı gün kadınların harp okullarına kabul edilmesini sağlayan yasa tasarısı TBMM’de kabul edildi. Türk Silahlı Kuvvetleri’nde kadın subayların eğitim imkanlarının genişletilmesi açısından önemli bir adımdı.

1995’te Afyonkarahisar’ın Dinar ilçesinde 6,1 büyüklüğünde deprem meydana geldi. 90 kişi hayatını kaybetti, yaklaşık 250 kişi yaralandı. Binlerce bina hasar gördü. Deprem, yapı güvenliği ve deprem yönetmelikleri tartışmalarını artırdı.

2004’te Amerikalı fotoğrafçı Richard Avedon hayatını kaybetti. Moda ve portre fotoğrafçılığındaki sade arka planlı, güçlü kompozisyonlarıyla 20. yüzyıl fotoğraf sanatını etkiledi.

2008’te Türk müzisyen Tanju Duru vefat etti. Ezginin Günlüğü ile yaptığı çalışmalarla tanındı.

2012’de Berkant Akgürgen ve İngiliz tarihçi Eric Hobsbawm hayatını kaybetti. Berkant “Samanyolu” şarkısıyla, Hobsbawm ise 19. ve 20. yüzyıl toplumsal tarihine ilişkin çalışmalarıyla tanındı.

2013’te Tom Clancy öldü. Askerî ve siyasi gerilim romanlarıyla ünlendi.

2018’te Charles Aznavour hayatını kaybetti. Fransız chanson geleneğinin en önemli temsilcilerinden biriydi.

2019’da Tarık Ünlüoğlu vefat etti. Tiyatro, sinema ve televizyon çalışmalarında geniş bir izleyici kitlesine ulaştı.

2021’de Oğuzhan Asiltürk hayatını kaybetti. Eski bakan ve Millî Görüş hareketinin önde gelen isimlerinden biriydi.

1 Ekim’de Doğan Önemli İsimler

• 1924: Jimmy Carter (ABD’nin 39. Başkanı, Nobel Barış Ödülü sahibi)
• 1928: George Peppard (Amerikalı oyuncu, Breakfast at Tiffany’s ve The A-Team)
• 1930: Richard Harris (İrlandalı aktör, Harry Potter filmlerindeki Albus Dumbledore rolü)
• 1935: Julie Andrews (Mary Poppins ve The Sound of Music ile Oscar ödüllü sanatçı)
• 1936: Stella Stevens (Amerikalı oyuncu)
• 1938: Tunç Başaran (Türk sinema yönetmeni)
• 1958: Melihat Gülses (Türk sanat müziği sanatçısı)
• 1976: Ümit Karan (eski Türk futbolcu)
• 1978: Mert Ekren (Türk besteci ve müzik yapımcısı)
• 1981: Julio Baptista (Brezilyalı futbolcu)
• 1990: Hazal Kaya (Türk oyuncu)
• 1993: Serenay Aktaş (Türk futbolcu ve oyuncu)

1 Ekim’de Hayatını Kaybeden Önemli İsimler

• 1684: Pierre Corneille (Fransız klasik tiyatro yazarı)
• 1901: Abdurrahman Han (Afganistan Emiri)
• 1929: Antoine Bourdelle (Fransız heykeltıraş)
• 1931: Ruhi Arel (Türk ressam)
• 1950: Ali Faik Ozansoy (Türk şair)
• 1957: Abdülhalik Renda (TBMM eski başkanı)
• 1982: Mehmet Ali Kâğıtçı (Türkiye’de kâğıt sanayisinin öncüsü)
• 2004: Richard Avedon (Amerikalı fotoğrafçı)
• 2008: Tanju Duru (Türk müzisyen)
• 2012: Berkant Akgürgen ve Eric Hobsbawm
• 2013: Tom Clancy
• 2018: Charles Aznavour
• 2019: Tarık Ünlüoğlu
• 2021: Oğuzhan Asiltürk

1 Ekim’in Özel Günleri

1 Ekim, Uluslararası Yaşlılar Günü olarak anılmaktadır. Bazı takvimlerde Dünya Mimarlık Günü ile de ilişkilendirilir. Dünya Hepatit Günü ise günümüzde 28 Temmuz’da kutlanmaktadır.

1 Ekim, antik zaferlerden Osmanlı tarihine, sanayi devriminden otomobil çağına, iki dünya savaşından Soğuk Savaş’a, Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasi ve toplumsal gelişmelerinden uzay çağına kadar çok geniş bir yelpazeye yayılan olayların yaşandığı bir tarihtir. Bu yoğunluk, günü hem dünya hem de Türkiye tarihi açısından dikkat çekici kılmaktadır.