Tarihte Bugün 5 Mayıs

Dünyada 5 Mayıs’ta Yaşanan Önemli Olaylar

• 553 – İkinci Konstantinopolis Konsili toplandı: Bizans İmparatoru I. Justinianus’un çağrısıyla İstanbul’da toplanan bu konsil, Hristiyanlık tarihinin önemli ekümenik konsillerinden biri oldu. Özellikle Üç Bölüm Tartışması’na son vermeyi hedefleyen konsil, Monofizit akımları mahkûm etti.
• 1260 – Kubilay Han Büyük Han ilan edildi: Cengiz Han’ın torunu Kubilay, 5 Mayıs 1260’ta Moğol İmparatorluğu’nun yönetiminde yeni bir dönem başlatarak Büyük Han unvanını aldı. Bu olay, Moğol İmparatorluğu’nun parçalanma sürecinde kritik bir dönüm noktasıydı. Kubilay daha sonra Yuan Hanedanı’nı kuracak ve Çin siyasal düzenine Moğol yönetimini entegre ederek imparatorluğun Çinleşmesini hızlandıracaktı.
• 1494 – Kristof Kolomb Jamaika’ya ulaştı: İkinci Atlantik seferini gerçekleştiren Kristof Kolomb, 5 Mayıs 1494’te Jamaika adasına ayak bastı. Adanın kuzey kıyısındaki koyu “Santa Gloria” olarak adlandıran Kolomb, bölgeyi İspanya adına ilhak etti. Bu keşif, Karayipler’de İspanyol sömürgeciliğinin genişlemesinde önemli bir adım oldu.
• 1762 – Sankt-Peterburg Antlaşması imzalandı: Rusya ile Prusya arasında imzalanan bu antlaşma, Yedi Yıl Savaşı’nı sona erdiren önemli bir diplomatik belge oldu. Rusya’nın işgal ettiği toprakları Prusya’ya geri vermesi, savaşın gidişatını değiştiren faktörlerden biriydi.
• 1789 – Fransa’da Estates-General toplandı: 1614’ten bu yana ilk kez toplanan Fransa Genel Meclisi, ülkedeki mali krizi çözmek amacıyla Kral XVI. Louis tarafından Versay’da açıldı. Bu toplantı, kısa süre sonra patlak verecek Fransız Devrimi’nin doğrudan öncü olaylarından biri oldu. Üç tabaka arasındaki oy hakları tartışması, devrimci süreci hızlandırdı.
• 1809 – İsviçre’nin Aarau kentinde modern öğretmen okulu açıldı: Avrupa’da modern pedagojik eğitimin erken örneklerinden biri olan bu kurum, öğretmenliğin kurumsal bir meslek haline gelmesinde dönüm noktası oldu. Aynı yıl, İsviçre’nin Aargau kantonu Yahudileri vatandaşlık haklarından mahrum eden bir yasa çıkardı. Diğer taraftan Amerika Birleşik Devletleri’nde Mary Kies, saman ve ipek dokuma tekniği için patent alarak Amerikan tarihinde patent alan ilk kadın oldu.
• 1821 – Napolyon Bonapart öldü: Fransız İmparatoru Napolyon Bonapart, 5 Mayıs 1821’de sürgünde bulunduğu Güney Atlantik’teki Saint Helena adasında hayatını kaybetti. Resmî otopsi raporu ölüm nedenini mide kanseri olarak gösteriyordu; ancak yıllar boyunca arsenik zehirlenmesine dair iddialar gündemde kaldı. Napolyon’un ölümü, Avrupa tarihinde bir dönemin sembolik kapanışı olarak değerlendirildi.
• 1835 – Kıta Avrupası’nın ilk demiryolu açıldı: Brüksel ile Mechelen arasında işletmeye açılan demiryolu hattı, Kıta Avrupası’ndaki ilk demiryolu olma özelliğini taşıyordu. Bu gelişme, Avrupa’da sanayi devriminin ulaşım alanındaki etkilerini hızlandırdı.
• 1862 – Puebla Muharebesi (Cinco de Mayo): Meksika ordusu, General Ignacio Zaragoza komutasında, sayıca ve donanımca üstün Fransız birliklerini Puebla’da büyük bir bozguna uğrattı. Bu zafer, Meksika’da yabancı işgaline karşı ulusal direnişin simgesi haline geldi. Her yıl 5 Mayıs’ta kutlanan Cinco de Mayo, Meksika’nın bağımsızlık günü olmamasına rağmen ulusal hafızada güçlü bir yer tutar.
• 1864 – The Wilderness Muharebesi başladı: Amerikan İç Savaşı sırasında Virginia’da başlayan bu muharebe, Birlik Generali Ulysses S. Grant ile Konfederasyon Generali Robert E. Lee arasındaki kanlı çarpışmaların ilkiydi. İki gün süren çatışmalarda her iki taraf da ağır kayıplar verdi.
• 1865 – Konfederasyon hükümeti dağıldı: Amerikan İç Savaşı’nın fiilen sona erdiği bu günde, Konfederasyon hükümeti Washington, Georgia’da resmen dağıldı. Aynı yıl ABD’de ilk tren soygunu Ohio’da gerçekleşti.
• 1891 – Carnegie Hall açıldı: New York’ta “Music Hall” adıyla kapılarını açan bu salon, kısa sürede dünyanın en prestijli konser mekânlarından biri haline geldi. Açılış konserinde büyük Rus besteci Pyotr İlyiç Çaykovski konuk şef olarak yer aldı. Salonun isim babası, hayırsever iş insanı Andrew Carnegie’dir.
• 1921 – Chanel No. 5 tanıtıldı: Ünlü moda tasarımcısı Coco Chanel, 5 Mayıs 1921’de parfüm dünyasında devrim yaratan Chanel No. 5’i piyasaya sürdü. Beşinci numuneden adını alan parfüm, 20. yüzyılın en tanınmış moda sembollerinden biri haline geldi. “Kadın gibi kokan bir parfüm” fikriyle yaratılan Chanel No. 5, günümüzde hâlâ en çok satan parfümler arasındadır.
• 1945 – Prag Ayaklanması başladı: Nazi işgaline karşı Çek direnişinin en önemli eylemlerinden biri olan Prag Ayaklanması, 5 Mayıs 1945’te başladı. Prag halkı sokaklara dökülerek Alman birliklerine karşı geniş çaplı bir direnişe girişti. Ayaklanma, Avrupa’da İkinci Dünya Savaşı’nın son günlerinde yaşanan en önemli şehir direnişlerinden biri olarak tarihe geçti.
• 1949 – Avrupa Konseyi kuruldu: İnsan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü ilkeleri temelinde oluşturulan Avrupa Konseyi, 5 Mayıs 1949’da Londra Antlaşması ile resmen kuruldu. Savaş sonrası Avrupa’nın yeniden inşasında önemli rol oynayan bu kurum, daha sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi gibi yapıların da temelini oluşturdu. Türkiye, 1949’da konseye katılan ilk ülkeler arasında yer aldı.
• 1955 – Batı Almanya tam egemenlik kazandı: İkinci Dünya Savaşı sonrası işgal altında bulunan Batı Almanya, 5 Mayıs 1955’te tam egemenlik kazanarak bağımsız bir devlet haline geldi. Bu gelişme, Soğuk Savaş döneminin Avrupa’daki dengelerini değiştiren önemli adımlardan biriydi.
• 1961 – Alan Shepard uzaya çıkan ilk Amerikalı oldu: Freedom 7 uzay aracıyla gerçekleştirdiği sub-orbital uçuşta, Alan Shepard Amerikan tarihinin uzaya çıkan ilk astronotu oldu. 15 dakika 22 saniye süren uçuş, ABD’nin Sovyetler Birliği karşısında Uzay Yarışı’nda geriye düştüğü bir dönemde kritik bir moral zaferiydi. Shepard’ın “Hadi gidelim” (Let’s go) sözleri, uzay tarihinin unutulmaz anları arasında yer aldı.
• 1964 – Avrupa Günü ilan edildi: Avrupa Konseyi, 5 Mayıs 1964’te bu tarihin “Avrupa Günü” olarak kutlanmasına karar verdi. Her yıl 5 Mayıs’ta kutlanan bu gün, Avrupa birliği fikrinin ve ortak değerlerin vurgulandığı bir sembol haline geldi.
• 1980 – Londra’daki İran Büyükelçiliği kuşatması sona erdi: Altı gün süren kuşatmada İngiliz Özel Hava Hizmetleri (SAS), İran Büyükelçiliği’ni basarak rehineleri kurtardı. Operasyon, canlı yayınla izlenen dramatik anlara sahne oldu ve SAS’ın dünya çapında tanınmasını sağladı.
• 1981 – Bobby Sands öldü: Kuzey İrlandalı IRA militanı ve İngiliz Parlamentosu üyesi Bobby Sands, cezaevindeki açlık grevinin 66. gününde 5 Mayıs 1981’de hayatını kaybetti. Ölümü, Kuzey İrlanda’daki siyasi çatışmaların uluslararası alanda geniş yankı bulmasına yol açtı. Sands’in cenazesine on binlerce kişi katıldı ve olay dünya çapında protestolara neden oldu.

Türkiye’de 5 Mayıs’ta Yaşanan Önemli Olaylar

• 1920 – İlk bakanlar kurulu oluşturuldu: Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasından kısa süre sonra, 5 Mayıs 1920’de millî egemenlik esasına dayalı ilk yürütme kadrosu kuruldu. Bu gelişme, Ankara merkezli millî yönetimin yalnızca siyasal bir temsil organı olmaktan çıkıp fiilen yönetim işlevi üstlenmesi bakımından son derece önemliydi. İcra vekilleri heyeti, Kurtuluş Savaşı’nın örgütlenmesinde kritik rol oynadı.
• 1925 – Atatürk Orman Çiftliği’nin kuruluş çalışmaları başladı: Mustafa Kemal Atatürk’ün talimatıyla Ankara’da modern tarımın geliştirilmesi amacıyla Atatürk Orman Çiftliği’nin temelleri atıldı. Boş ve bataklık bir arazide başlatılan bu girişim, Türkiye’de tarım ve hayvancılığın modernleşmesinde öncü rol oynadı. Aynı yıl, Atatürk’e suikast girişimi iddiasıyla Manok Manukyan idam edildi.
• 1936 – Türk bayrağının ölçüleri yasayla belirlendi: 5 Mayıs 1936’da kabul edilen düzenlemelerle Türk Bayrağı’nın ölçüleri, oranları ve kullanım esasları hukukî bir çerçeveye oturtuldu. Cumhuriyet döneminde devlet sembollerinin standartlaştırılması bakımından bu önemli bir adımdı.
• 1955 – Anneler Günü Türkiye’de kabul edildi: Türk Kadınlar Birliği’nin girişimiyle, her yıl Mayıs ayının ikinci Pazar gününün Anneler Günü olarak kutlanması kararlaştırıldı. Bu karar, 5 Mayıs 1955’te alınan önemli bir toplumsal karardı.
• 1960 – 555K öğrenci eylemi düzenlendi: Türkiye’de bir grup öğrenci, 5 Mayıs 1960’ta saat 17.00’de (5. ayın 5’inde saat 5’te) Kızılay’da bir araya gelerek siyasi bir gösteri düzenledi. “555K” olarak bilinen bu eylem, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi öncesinde toplumsal hareketliliğin arttığı bir döneme işaret ediyordu.
• 1994 – Naim Süleymanoğlu’ndan dünya rekoru: “Cep Herkülü” lakaplı Naim Süleymanoğlu, Çekya’da düzenlenen Avrupa Halter Şampiyonası’nda 64 kiloda dünya rekoru kırarak üç altın madalya kazandı. Bu başarı, Süleymanoğlu’nun halterdeki efsanevi kariyerine bir yenisini ekledi.
• 2000 – Ahmet Necdet Sezer cumhurbaşkanı seçildi: Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 5 Mayıs 2000’de yapılan seçimde, Anayasa Mahkemesi eski başkanı Ahmet Necdet Sezer, Türkiye’nin 10. cumhurbaşkanı olarak seçildi. Sezer, 28 Mayıs 2000’de görevine başladı.

Hıdırellez Geleneği

Anadolu ve Balkan coğrafyasında 5 Mayıs akşamı ile 6 Mayıs sabahı arasında kutlanan Hıdırellez, köklü bir halk geleneğidir. Halk inanışına göre peygamber veya veli olduğuna inanılan Hızır ile İlyas’ın bu tarihte buluştuğu düşünülür. Baharın gelişi, bereket, sağlık ve dilek temaları etrafında şekillenen Hıdırellez’de ateş üzerinden atlama, dileklerin gül ağacına bırakılması, kısmet açma ve toplu kutlamalar yapılır. 2017 yılında UNESCO tarafından somut olmayan kültürel miras listesine alınan Hıdırellez, Türkiye’nin en yaygın mevsimsel bayramlarından biridir.

5 Mayıs’ta Doğan Önemli Kişiler

• 1479 – Guru Amar Das: Sihizm’in üçüncü gurusu olan Amar Das, Sih topluluğunun örgütlenmesinde önemli katkılarda bulundu. Langar (ortak yemek) geleneğini yaygınlaştırdı ve kast sistemine karşı mücadele verdi.
• 1813 – Søren Kierkegaard: Danimarkalı filozof, teolog ve yazar Søren Kierkegaard, varoluşçuluk akımının öncüsü kabul edilir. “Kaygı Kavramı”, “Ya Öyle Ya Böyle” ve “Ölümcül Hastalık (Umutsuzluk)” gibi eserleriyle modern felsefeyi derinden etkiledi.
• 1818 – Karl Marx: 5 Mayıs 1818’de Almanya’nın Trier kentinde doğan Karl Marx, modern siyasal düşünce, ekonomi politik ve toplumsal teorinin en etkili isimlerinden biridir. Friedrich Engels ile birlikte yazdığı “Komünist Manifesto” (1848) ve “Das Kapital” (1867) adlı eserleri, 19. ve 20. yüzyıl siyasal tarihinin en etkili metinleri arasında yer aldı. Marx’ın fikirleri, dünya çapında sosyalist ve komünist hareketlerin teorik temelini oluşturdu.
• 1846 – Henryk Sienkiewicz: Polonyalı yazar Henryk Sienkiewicz, “Quo Vadis” adlı romanıyla dünya çapında ün kazandı. 1905 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülen Sienkiewicz, Polonya edebiyatının en önemli isimlerinden biridir.
• 1864 – Nellie Bly: Amerikalı gazeteci ve maceracı Nellie Bly, dünya turu yapan ilk kadınlardan biri olarak tanındı. Ayrıca bir akıl hastanesine hasta kılığında girerek yaptığı röportajlarla gazetecilikte yeni bir türün öncüsü oldu.
• 1903 – James Beard: Amerikalı şef ve yemek yazarı James Beard, Amerikan mutfağının öncülerinden biri kabul edilir. Onun adını taşıyan Beard Ödülleri, gastronomi dünyasının en prestijli ödülleri arasındadır.
• 1912 – Tyrone Power: Hollywood’un klasik döneminin önemli oyuncularından Tyrone Power, “Siyah İnci”, “Cesur Şahin” ve “Güneşin Altında Yangın” gibi filmlerle tanındı. Kariyeri boyunca hem dram hem de macera türünde unutulmaz performanslar sergiledi.
• 1940 – Lance Henriksen: Bilimkurgu ve korku sinemasının usta oyuncusu Lance Henriksen, “Yaratık” (Aliens) filmindeki Bishop rolü ve “Millennium” televizyon dizisindeki Frank Black karakteriyle tanınır.
• 1942 – Tammy Wynette: Country müziğinin “First Lady”si olarak anılan Tammy Wynette, “Stand by Your Man” adlı şarkısıyla dünya çapında ün kazandı. Müzik kariyeri boyunca birçok ödül kazandı ve country müzik tarihinde iz bıraktı.
• 1943 – Michael Palin: İngiliz komedi grubu Monty Python’un üyesi olan Michael Palin, aynı zamanda başarılı bir oyuncu, yazar ve belgesel sunucusudur. “Monty Python’un Yaşamın Anlamı” ve “The Full Monty” gibi yapımlarda yer aldı.
• 1964 – Heike Drechsler: Alman atlet Heike Drechsler, uzun atlama branşında iki kez Olimpiyat şampiyonu (1992 Barcelona, 2000 Sidney) oldu. Ayrıca dünya ve Avrupa şampiyonlukları bulunan Drechsler, atletizm tarihinin en başarılı uzun atlayıcılarından biridir.
• 1988 – Adele: İngiliz şarkıcı-söz yazarı Adele Laurie Blue Adkins, 5 Mayıs 1988’de Londra’da doğdu. “19”, “21” ve “25” albümleriyle dünya çapında milyonlarca satış rakamına ulaştı. Güçlü vokali ve duygusal şarkı sözleriyle 21. yüzyıl pop müziğinin en önde gelen sanatçıları arasında yer alan Adele, çok sayıda Grammy Ödülü sahibidir.

Ayrıca bu tarihte aktör Henry Cavill (1983), şarkıcı Chris Brown (1989) ve futbolcu Vincent Kompany (1986) gibi isimler de doğmuştur.

Türkiye’de 5 Mayıs’ta Doğan Önemli Kişiler

• 1884 – Mazhar Osman Usman: Türkiye’de modern ruh sağlığı ve sinir hastalıkları alanının öncülerinden olan Mazhar Osman Usman, Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi’nin kurucusu olarak bilinir. 1951 yılında hayatını kaybetti.
• 1895 – Mahmut Yesari: Roman ve oyun yazarı olarak tanınan Mahmut Yesari, Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının önemli kalemlerindendir. Özellikle “Çulluk” ve “Bir Şoförün Gizli Defteri” gibi eserleriyle bilinir.
• 1919 – Hayri Esen: Tiyatro ve sinema oyuncusu, aynı zamanda seslendirme sanatçısı olan Hayri Esen, Türk sinemasının unutulmaz yüzleri arasında yer aldı. 1977’de vefat etti.
• 1925 – Perihan Altındağ Sözeri: Klasik Türk müziğinin önemli yorumcularından biri olan Sözeri, 2008 yılında hayatını kaybetti.
• 1929 – Ayhan Işık: Yeşilçam’ın efsanevi oyuncularından Ayhan Işık, “Acı Hayat”, “Yalnızlar Rıhtımı” ve “Karanlıkta Uyananlar” gibi filmlerle Türk sinemasına damga vurdu. 1979’da vefat etti.
• 1946 – Aydın Menderes: Eski başbakan Adnan Menderes’in oğlu olan Aydın Menderes, siyasetçi olarak Demokrat Parti ve Büyük Türkiye Partisi’nde görev yaptı. 2011 yılında hayatını kaybetti.

5 Mayıs’ta Hayatını Kaybeden Önemli Kişiler

• 311 – Roma İmparatoru Galerius: Roma İmparatorluğu’nda 305-311 yılları arasında hüküm süren Galerius, Hristiyanlara yönelik baskılarıyla bilinir. Ancak ölüm döşeğinde Hristiyanlığı serbest bırakan bir ferman yayımladı.
• 1705 – Kutsal Roma İmparatoru I. Leopold: Habsburg Hanedanı’ndan gelen I. Leopold, 1658-1705 yılları arasında Kutsal Roma İmparatoru olarak görev yaptı. Osmanlı ordularına karşı kazandığı zaferlerle tanınır, özellikle 1683 II. Viyana Kuşatması’nın püskürtülmesi onun dönemine rastlar.
• 1821 – Napolyon Bonapart : Napolyon Bonapart, 5 Mayıs 1821’de sürgünde bulunduğu Saint Helena adasında hayatını kaybetti. Avrupa tarihinin en etkili figürlerinden biri olan Napolyon, yalnızca askerî zaferleriyle değil, kurduğu idari ve hukukî sistemle de kalıcı iz bıraktı. Özellikle Napolyon Kanunları, modern medeni hukuk sistemlerinin temel taşlarından biri oldu.
• 1951 – Mazhar Osman Usman : Türk ruh ve sinir hastalıkları uzmanı
• 1959 – Carlos Saavedra Lamas: Arjantinli devlet adamı ve diplomat, uluslararası diplomasi alanındaki çalışmalarıyla 1936 yılında Nobel Barış Ödülü’nü kazandı. Chaco Savaşı’nın barışçıl yollarla çözülmesindeki katkılarıyla tanınır.
• 1977 – Ludwig Erhard: Batı Almanya’nın ikinci şansölyesi olan Ludwig Erhard, “Alman Ekonomik Mucizesi”nin mimarı olarak bilinir. Sosyal piyasa ekonomisi modelinin geliştirilmesinde önemli rol oynadı.
• 2006 – Atıf Yılmaz: Türk sinemasının en önemli yönetmenlerinden, yapımcılarından ve senaristlerinden biri olan Atıf Yılmaz, “Selvi Boylum Al Yazmalım”, “Ah Güzel İstanbul”, “Mine” ve “Eşkıya” gibi unutulmaz filmlerle Türk sinemasına yön verdi. 2006 yılında 81 yaşında hayatını kaybetti.
• 2011 – Claude Choules: Birinci Dünya Savaşı’na fiilen katılmış son asker olarak bilinen Claude Choules, 110 yaşında hayatını kaybetti. İngiliz Kraliyet Donanması’nda görev yapan Choules, daha sonra Avustralya’ya yerleşti ve 2011’deki ölümüne kadar savaşa katılan son gazi olarak anıldı.

5 Mayıs’ın Tarihsel Anlamı

5 Mayıs, dünya tarihinde hem siyasi dönüşümlerin hem de kültürel hafızanın güçlü biçimde kesiştiği günlerden biridir. Bir yanda Napolyon Bonapart’ın ölümüyle bir çağın kapanışı, diğer yanda Meksika’nın Puebla Zaferi ile ulusal direnişin sembolü bu tarihte şekillenmiştir. Avrupa’nın savaş sonrası yeniden yapılanmasının kurumsal temeli olan Avrupa Konseyi’nin kuruluşu, uzay yarışında ABD’nin ilk adımı ve Karayipler’in sömürgeleşme sürecinin başlangıcı da yine 5 Mayıs’a denk gelir. Türkiye açısından ise millî egemenlik kurumlarının şekillenmesi, bayrağın standartlaştırılması, Hıdırellez gibi köklü bir halk geleneği ve 555K gibi öğrenci hareketleri 5 Mayıs’ı toplumsal hafızada özel bir yere taşır. Modern felsefenin ve siyaset biliminin en etkili ismi Karl Marx’ın doğumu ile çağdaş pop müziğinin güçlü vokali Adele’in doğumu da bu tarihin farklı yüzyıllardaki zenginliğini gösterir.