Tarihte Bugün 9 Ekim

9 Ekim Tarihte Bugün: Dünyada ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğanlar ve Ölenler

9 Ekim, dünya ve Türkiye tarihinde savaşlardan bağımsızlık hareketlerine, bilimsel buluşlardan edebiyat ve sanat olaylarına, siyasi dönüşümlerden unutulmaz doğum ve ölümlere kadar çok sayıda gelişmenin yaşandığı özel bir gündür. Bu tarih; devletlerin kuruluş süreçleri, uluslararası ilişkiler, insan hakları mücadeleleri, müzik, sinema, edebiyat ve bilim tarihi açısından farklı yüzyıllarda derin izler bırakmış olaylarla anılır. Dünya Posta Günü olarak da bilinen 9 Ekim, aynı zamanda Hangul Günü ve Leif Erikson Günü gibi kültürel anmalara da ev sahipliği yapar.

9 Ekim’de Dünyada Yaşanan Önemli Tarihî Olaylar

Erken dönem ve Ortaçağ gelişmeleri

• 768 yılında Frank hükümdarı Kısa Pepin’in ölümünün ardından oğulları Şarlman (Charlemagne) ve Carloman, Frank topraklarının yönetimini paylaşarak taç giydi. Şarlman daha sonra Batı Avrupa tarihinin en etkili hükümdarlarından biri haline geldi ve 800 yılında imparator olarak taç giydi. Onun dönemi Batı Avrupa’da siyasi birliğin güçlenmesi ve Karolenj Rönesansı olarak bilinen kültürel canlanmayla özdeşleşti.
• Yaklaşık 1000 yılında Viking kâşifi Leif Erikson, “Vinland” olarak adlandırılan bölgeye (muhtemelen bugünkü Kanada’daki L’Anse aux Meadows) ulaştı. Bu yolculuk, Kolomb’dan yaklaşık beş yüzyıl önce Kuzey Amerika’ya ayak basan ilk Avrupalı olarak kabul edilir.
• 1238’de Aragon Kralı I. Jaime, Valensiya’yı ele geçirerek Valensiya Krallığı’nı kurdu. Bu gelişme, İber Yarımadası’ndaki Hristiyan krallıklarının Müslüman yönetimindeki toprakları aldığı Reconquista sürecinin önemli aşamalarından biriydi. Valensiya sonraki yüzyıllarda Akdeniz ticareti, tarım ve kültür açısından önemli bir merkez haline geldi.
• 1264’te Kastilya Krallığı, 711 yılından beri Müslüman yönetimi altında bulunan Jerez de la Frontera’yı ele geçirdi.
• 1410’da Prag’daki Eski Belediye Binası’nın astronomik saatiyle ilgili ilk bilinen kayıt tutuldu. Bu saat, Orta Çağ Avrupa’sında astronomi, mekanik ve saatçilik bilgisinin birleştiği simgesel eserlerden biri oldu ve günümüzde Prag’ın en tanınmış tarihî simgelerinden biridir.
• 1446’da Kore’de Kral Sejong’un öncülüğünde geliştirilen Hangul alfabesi yayımlandı. Daha önce kullanılan Çince karakterler halkın geniş kesimleri için öğrenilmesi güç bir sistemdi. Ses temelli Hangul, Kore dilinin özelliklerini daha kolay yansıtarak okuma yazma oranını artırmayı hedefledi. Güney Kore’de 9 Ekim, Hangul Günü olarak kutlanır.
• 1514’te Fransa Kralı XII. Louis, İngiltere Kralı VII. Henry’nin kızı Mary Tudor ile evlendi.
• 1558’de bugünkü Venezuela sınırları içinde yer alan Mérida şehri İspanyol sömürge döneminde kuruldu. And Dağları’nın yüksek kesimlerinde bulunan kent, zamanla eğitim, ticaret ve kültür merkezi olarak gelişti.
• 1604’te gökyüzünde gözlemlenen son Samanyolu süpernovası (Supernova 1604) kaydedildi.
• 1635’te İngiliz din adamı ve düşünür Roger Williams, Massachusetts Körfezi Kolonisi’nden sürgün edildi. Vicdan özgürlüğünü savunan Williams, daha sonra Rhode Island’ın kuruluşunda rol oynadı.
• 1676’da Antonie van Leeuwenhoek, Kraliyet Cemiyeti’ne yazdığı mektupta “hayvancıklar”ı (protozoaları) ilk kez tanımladı.

18. ve 19. yüzyıl olayları

• 1701’de Connecticut’ta Collegiate School (sonradan Yale Üniversitesi) kuruldu.
• 1708’de Büyük Kuzey Savaşı’nda Rusya, İsveç’i Lesnaya Muharebesi’nde yendi.
• 1740’ta Batavia’da (bugünkü Cakarta) Hollandalı sömürgeciler ve yerliler Çinli nüfusa karşı katliam başlattı; en az 10 bin kişi hayatını kaybetti.
• 1760’ta Yedi Yıl Savaşları sırasında Rus ve Avusturya birlikleri Berlin’i kısa süre işgal etti.
• 1779’da Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nda Savannah Kuşatması’nda Fransız-Amerikan birleşik saldırısı İngilizler tarafından püskürtüldü.
• 1780’de kayıtlara geçen en ölümcül Atlantik kasırgası Karayipler’i vurdu ve en az 20 bin kişi öldü.
• 1790’da Cezayir’de meydana gelen şiddetli deprem tsunamiye yol açtı ve yaklaşık 3 bin kişi hayatını kaybetti.
• 1824’te Kosta Rika’da kölelik kaldırıldı.
• 1825’te Norveç’ten ABD’ye ilk organize göç gemisi Restauration New York’a ulaştı.
• 1829’da Alman doğa bilimci Friedrich Parrot ve Ermeni rehber Haçatur Abovyan’ın da aralarında bulunduğu ekip Ağrı Dağı’nın zirvesine ilk kaydedilmiş tırmanışı gerçekleştirdi. Ağrı Dağı, Türkiye’nin en yüksek dağı olmasının yanı sıra coğrafi, kültürel ve dinî anlatılarda da önemli bir yere sahiptir.
• 1854’te Kırım Savaşı’nda Sivastopol kuşatması başladı. Rus İmparatorluğu’nun Karadeniz’deki stratejik üssü, İngiliz-Fransız ve Osmanlı kuvvetlerinin hedefi oldu. Uzun ve yıpratıcı kuşatma, savaşın en belirleyici harekâtlarından biri haline geldi.
• 1855’te Isaac Singer dikiş makinesi motorunun patentini aldı.
• 1874’te Bern Antlaşması imzalanarak Genel Posta Birliği (sonradan Evrensel Posta Birliği) kuruldu. Bu nedenle 9 Ekim Dünya Posta Günü olarak kutlanır.
• 1888’de ABD’nin ilk başkanı George Washington anısına dikilen Washington Anıtı resmen açıldı. O dönemde dünyanın en yüksek yapılarından biri olan dikilitaş, Amerikan bağımsızlığının simgelerinden biri oldu.

20. yüzyıl başları ve dünya savaşları dönemi

• 1911’de Çin’de Wuchang Ayaklanması başladı; Qing Hanedanı’nın çöküşüne ve Xinhai Devrimi’ne yol açtı.
• 1913’te SS Volturno adlı yolcu gemisi Atlas Okyanusu’nda yangın çıkardı.
• 1914’te Birinci Dünya Savaşı sırasında Belçika’nın önemli liman kenti Anvers (Antwerp) Alman birliklerinin eline geçti. Aynı yıl Türkiye’de Ziya Gökalp, İstanbul Darülfünunu’nda ilk Sosyoloji Kürsüsü’nü kurdu.
• 1919’da Amerikan beyzbolunda Cincinnati Reds, Chicago White Sox’u yenerek World Series’i kazandı; olay Black Sox skandalıyla sonuçlandı.
• 1934’te Marsilya’da Yugoslavya Kralı I. Aleksandar ve Fransız Dışişleri Bakanı Louis Barthou suikaste uğradı.
• 1936’da Colorado Nehri üzerindeki Hoover Barajı (o zamanki adıyla Boulder Dam) Los Angeles’a elektrik vermeye başladı. Büyük Buhran döneminde gerçekleştirilen bu proje, elektrik üretimi, su yönetimi ve tarımsal sulama açısından Amerikan mühendislik tarihinin simge yapılarından biri oldu.
• 1937’de Nazilli Basma Fabrikası, Atatürk’ün de katıldığı törenle açıldı.
• 1940’ta İkinci Dünya Savaşı sırasında Londra’da St. Paul’s Katedrali Alman bombardımanında hasar gördü.
• 1941’de ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, Manhattan Projesi’nin başlangıcı olan atom programını onayladı.
• 1944’te ABD, Birleşik Krallık, Sovyetler Birliği ve Çin, savaş sonrası yeni bir uluslararası örgütün kurulması yönündeki girişimlerini kamuoyuna duyurdu. Bu süreç Birleşmiş Milletler’in kuruluşuna giden yolun önemli aşamalarından biriydi.

20. Yüzyılın İkinci Yarısında 9 Ekim: Savaş, Siyaset ve İnsanlık Tarihini Etkileyen Olaylar

• 1953’te Amerikalı yüzücü Florence Chadwick, Çanakkale Boğazı’nı Nara Burnu ile Eceabat arasında 1 saat 50 dakikada yüzdü.
• 1957’de Tibet, Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlandı.
• 1958’de Papa XII. Pius hayatını kaybetti.
• 1962’de Uganda, Birleşik Krallık’tan bağımsızlığını ilan etti. Milton Obote ülkenin ilk başbakanı oldu. Bağımsızlık, Afrika’da sömürge yönetimlerinden kurtulma hareketinin bir parçasıydı; ancak sonraki yıllar siyasi istikrarsızlık ve askerî darbelerle şekillendi.
• 1963’te İtalya’nın kuzeyindeki Vajont Barajı çevresinde büyük bir heyelan meydana geldi. Dağ yamacından kopan devasa kaya ve toprak kütlesi baraj gölüne düşerek yıkıcı bir dalga oluşturdu. Longarone ve çevresindeki yerleşimler büyük ölçüde yıkıldı; yaklaşık 2 bin kişi hayatını kaybetti. Felaket, mühendislik projelerinde jeolojik risklerin dikkate alınmasının önemini acı bir şekilde gösterdi.
• 1967’de Arjantin doğumlu devrimci Ernesto “Che” Guevara, Bolivya’da yakalandıktan bir gün sonra infaz edildi. Küba Devrimi’nin önemli isimlerinden olan Guevara, ölümünden sonra dünya siyasetinin ve popüler kültürün en tanınmış imgelerinden biri haline geldi.
• 1970’te Kamboçya’da General Lon Nol ve destekçilerinin iktidarı ele geçirmesinin ardından Kmer Cumhuriyeti ilan edildi. Ülke içindeki çatışmalar devam etti ve ilerleyen yıllarda Kızıl Kmerler iktidarı ele geçirdi.
• 1971’de Türkiye’de Deniz Gezmiş ve 17 arkadaşı idama mahkûm edildi.
• 1974’te Oskar Schindler hayatını kaybetti. İkinci Dünya Savaşı sırasında yaklaşık 1.200 Yahudi’nin hayatını kurtaran Alman iş insanının hikâyesi, Schindler’in Listesi filmiyle dünya çapında tanındı.
• 1978’de Ankara Bahçelievler’de 7 TİP’li öğrenci öldürüldü.
• 1982’de Anna Freud (Sigmund Freud’un kızı, psikanalist) Londra’da öldü.
• 1985’te New York Central Park’ta John Lennon anısına Strawberry Fields anıt alanı açıldı. Tarih, Lennon’ın 45. doğum gününe denk geliyordu.
• 1986’da Andrew Lloyd Webber’in The Phantom of the Opera müzikali Londra’da sahneye çıktı ve müzikal tiyatro tarihinin en tanınmış eserlerinden biri haline geldi.
• 1989’da Türk yazar Yusuf Atılgan ve gazeteci Ercüment Karacan hayatını kaybetti.

21. Yüzyılda 9 Ekim Olayları

• 2004’te Afganistan’da ilk doğrudan cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı. Güvenlik sorunlarına rağmen milyonlarca kişi oy kullandı; Hamid Karzai seçimi kazandı.
• 2006’da Kuzey Kore ilk nükleer denemesini gerçekleştirdiğini açıkladı. Aynı yıl Google, YouTube’u 1,65 milyar dolara satın aldığını duyurdu. Hindistan’da Bahujan Samaj Partisi kurucusu Kanshi Ram öldü.
• 2009’da ABD Başkanı Barack Obama Nobel Barış Ödülü’nü aldı. Ödül, başkanlığının ilk yılında verilmesi nedeniyle tartışmalara yol açtı.
• 2012’de Pakistanlı eğitim aktivisti Malala Yousafzai, okuldan dönerken silahlı saldırıya uğradı ve ağır yaralandı. Tedavisinin ardından eğitim hakkının dünya çapındaki savunucularından biri oldu ve 2014’te Nobel Barış Ödülü’nü aldı.
• 2015’te Türk besteci Ravindra Jain öldü.
• 2016’da Hakkâri Şemdinli’de terör saldırısında 10 asker ve 8 vatandaş şehit oldu.
• 2019’da Türkiye, Suriye’nin kuzeyinde Barış Pınarı Harekâtı’nı başlattı. Operasyon, sınır güvenliği ve terörle mücadele hedefleri çerçevesinde açıklandı ve uluslararası alanda geniş yankı uyandırdı.

9 Ekim’de Türkiye Tarihinde Yaşananlar

• 1914’te Ziya Gökalp, İstanbul Darülfünunu’nda ilk Sosyoloji Kürsüsü’nü kurdu.
• 1937’de Nazilli Basma Fabrikası, Atatürk’ün de katıldığı törenle açıldı.
• 1944’te Başbakan Şükrü Saracoğlu, Anıtkabir’in temelini attı. Atatürk’ün anısını yaşatacak anıtsal mezar için Ankara’daki Rasattepe seçilmişti. İnşaat 1953’te tamamlandı ve Atatürk’ün naaşı buraya taşındı. Anıtkabir, Cumhuriyet’in kurucu hafızasını temsil eden en önemli kamusal mekânlardan biri haline geldi.
• 1971’de Deniz Gezmiş ve 17 arkadaşı idama mahkûm edildi.
• 1978’de Ankara Bahçelievler’de 7 TİP’li öğrenci öldürüldü.
• 1989’da Yusuf Atılgan hayatını kaybetti. Aylak Adam ve Anayurt Oteli romanlarıyla modern Türk edebiyatında bireyin yalnızlığını, yabancılaşmayı ve varoluşsal sıkıntıları işleyen özgün bir isimdi.
• 1993’te ressam Cemal Bingöl öldü. Soyut ve geometrik resim anlayışının gelişmesinde rol oynayan sanatçı, Gazi Eğitim Enstitüsü’nde öğretmenlik yaparak yeni kuşaklara katkıda bulundu.
• 2015’te oyuncu Sırrı Elitaş hayatını kaybetti. Yeşilçam döneminden itibaren çok sayıda filmde karakter oyuncusu olarak yer aldı.
• 2016’da Şemdinli’de terör saldırısı meydana geldi.
• 2019’da Barış Pınarı Harekâtı başladı.

9 Ekim’in Uluslararası Anma ve Özel Günleri

• Dünya Posta Günü: 1874’te Bern’de imzalanan anlaşmayla kurulan Genel Posta Birliği’nin (sonradan Evrensel Posta Birliği) tarihini hatırlatır. Posta hizmetlerinin uluslararası iletişimdeki önemini vurgular.
• Hangul Günü (Güney Kore): Kore alfabesinin yayımlanmasını anmak için kutlanır. Dil ve yazının ulusal kültürün oluşumundaki rolünü öne çıkarır.
• Leif Erikson Günü: ABD’de ve bazı İskandinav topluluklarda Viking kâşif Leif Erikson’ı anmak için kullanılır.

9 Ekim’de Doğan Ünlü Kişiler

Tarih, siyaset ve bilim dünyasında doğanlar

• 1757: Fransa Kralı X. Charles – Bourbon Hanedanı’na mensup, 1824’te tahta çıktı, 1830 Temmuz Devrimi’nde tahttan çekildi.
• 1852: Hermann Emil Fischer – Alman kimyager, şekerler ve pürinler üzerine çalışmalarıyla 1902 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandı.
• 1859: Alfred Dreyfus – Fransız subay, Dreyfus Olayı’nın merkezinde yer aldı.
• 1862: Fatma Aliye Topuz – Türk edebiyatının ilk kadın romancılarından.
• 1866: Emine Nazikeda Kadınefendi – Osmanlı padişahı VI. Mehmed Vahdeddin’in eşi, son Osmanlı başkadınefendisi.
• 1879: Max von Laue – Alman fizikçi, X-ışını kırınımı keşfiyle Nobel Fizik Ödülü sahibi.
• 1888: Nikolay Buharin – Rus devrimci ve siyasetçi.
• 1892: İvo Andriç – Yugoslav yazar, Nobel Edebiyat Ödülü sahibi.
• 1930: Rahmi Koç – Türk iş insanı.
• 1966: David Cameron – İngiliz siyasetçi, 2010-2016 Birleşik Krallık başbakanı, Brexit sürecinin önemli ismi.

Müzik, edebiyat, sanat ve sinema dünyasında doğanlar

• 1835: Camille Saint-Saëns – Fransız besteci, Samson ve Dalila operası ve Hayvanlar Karnavalı ile tanındı.
• 1940: John Lennon – The Beatles’ın kurucu üyesi, Imagine şarkısıyla barış düşüncesinin simgesi haline geldi.
• 1945: Ustad Amjad Ali Khan – Hint sarod ustası.
• 1948: Jackson Browne – Amerikalı şarkıcı-söz yazarı, folk rock geleneğinin önemli ismi.
• 1950: Jody Williams – Amerikalı insan hakları aktivisti, Nobel Barış Ödülü sahibi.
• 1952: Sharon Osbourne – Televizyon kişiliği.
• 1953: Tony Shalhoub – Amerikalı oyuncu, Monk dizisiyle tanındı.
• 1954: Scott Bakula – Amerikalı oyuncu.
• 1958: Mike Singletary – Amerikalı futbolcu.
• 1964: Guillermo del Toro – Meksikalı yönetmen, Pan’ın Labirenti ve Suyun Sesi ile Oscar kazandı.
• 1967: Eddie Guerrero – Meksikalı-Amerikalı profesyonel güreşçi.
• 1969: PJ Harvey – İngiliz müzisyen, alternatif rock’ın özgün isimlerinden.
• 1970: Annika Sörenstam – İsveçli profesyonel golfçü.
• 1987: Barış Arduç (Türk oyuncu), Derya Çayırgan (Türk voleybolcu).
• 1996: Bella Hadid – Amerikalı model.

9 Ekim’de Hayatını Kaybeden Ünlü Kişiler

Siyaset ve dünya tarihinde iz bırakanlar

• 1934: I. Aleksandar (Yugoslavya Kralı) ve Louis Barthou (Fransız Dışişleri Bakanı) – Marsilya’da suikast sonucu öldüler.
• 1943: Pieter Zeeman – Hollandalı fizikçi, Zeeman etkisi keşfiyle 1902 Nobel Fizik Ödülü sahibi.
• 1958: Papa XII. Pius – 1939-1958 arasında Katolik Kilisesi’nin başında bulundu.
• 1967: Che Guevara – Arjantinli devrimci, Bolivya’da infaz edildi. Aynı gün Cyril Norman Hinshelwood (Nobel ödüllü kimyager) ve André Maurois (Fransız yazar) da öldü.
• 1974: Oskar Schindler – İkinci Dünya Savaşı’nda Yahudileri kurtaran Alman iş insanı.
• 1982: Anna Freud – Psikanalist.
• 1995: Alec Douglas-Home – İngiliz siyasetçi.
• 2006: Kanshi Ram – Hint siyasetçi.

Edebiyat, felsefe, sanat ve sinema dünyasının kayıpları

• 1978: Jacques Brel – Belçikalı şarkıcı ve besteci, Fransızca şarkı geleneğinin en önemli isimlerinden.
• 1989: Yusuf Atılgan – Türk yazar, Aylak Adam ve Anayurt Oteli romanlarıyla tanındı.
• 1993: Cemal Bingöl – Türk ressam ve sanat eğitimcisi.
• 2001: Herbert Ross – Amerikalı film yönetmeni.
• 2004: Jacques Derrida – Fransız filozof, yapıbozum yaklaşımıyla 20. yüzyıl düşüncesini etkiledi.
• 2015: Sırrı Elitaş – Türk sinema oyuncusu; Ravindra Jain – Hint besteci.

9 Ekim Tarihinin Genel Değerlendirmesi

9 Ekim, tarih boyunca farklı toplumların siyasi, kültürel ve bilimsel gelişmelerine tanıklık etmiş zengin bir gündür. Bu tarihte yaşanan olaylar tek bir alana indirgenemeyecek kadar çeşitlilik gösterir:

• Siyasi tarih açısından Uganda’nın bağımsızlığı, Kamboçya’da cumhuriyetin ilanı ve Afganistan’daki ilk doğrudan seçim, devletlerin yönetim biçimleri ve bağımsızlık mücadelelerinin örneklerini ortaya koyar.
• Savaş ve insanlık tarihi bakımından Che Guevara’nın öldürülmesi, Vajont Barajı felaketi ve Malala Yousafzai’ye düzenlenen saldırı, siyasi çatışmaların, ihmallerin ve şiddetin insan yaşamı üzerindeki etkilerini hatırlatır.
• Türkiye tarihi için Anıtkabir’in temelinin atılması Cumhuriyet’in kurucu hafızası açısından önem taşırken 2019’daki Barış Pınarı Harekâtı yakın dönem dış politikasındaki gelişmelerden biridir.
• Bilim ve kültür alanında Hangul alfabesinin yayımlanması, Pieter Zeeman’ın bilimsel mirası ve Camille Saint-Saëns’ın müziği, insanlığın bilgi ve sanat birikimini temsil eder.
• Edebiyat ve düşünce açısından Yusuf Atılgan ve Jacques Derrida gibi isimlerin mirası, insanın kendisini, toplumu ve dili anlama çabasının farklı biçimlerini gösterir.

Sonuç olarak 9 Ekim, bir yandan bağımsızlık ve kültürel gelişim gibi ilerlemeleri, diğer yandan savaş, suikast ve doğal afetlerin yol açtığı kayıpları hatırlatan bir tarihtir. Geçmişte bu gün yaşananları incelemek yalnızca tarihî bilgileri öğrenmek değil; toplumların nasıl değiştiğini, hangi kararların uzun vadeli sonuçlar doğurduğunu ve insanlığın ortak hafızasının nasıl oluştuğunu anlamak açısından da değerlidir.