Tarihte Bugün 28 Ekim

28 Ekim Tarihte Bugün: Dünya ve Türkiye’de önemli olaylar, doğumlar ve ölümler

28 Ekim, tarih boyunca hem dünya hem de Türkiye açısından birçok dönüm noktasına sahne olmuştur. Bu tarihte devletlerin kuruluşları, bağımsızlık mücadeleleri, büyük savaşlar, bilimsel buluşlar, kültürel gelişmeler ve siyasi kararlar bir araya gelir. Türkiye için ise 28 Ekim, Cumhuriyet’in ilanından bir gün önce yaşanan tarihî kararın günü olarak özel bir anlam taşır.

Türkiye tarihinde 28 Ekim

1923 — Cumhuriyet’in ilanından önceki tarihî akşam

28 Ekim 1923, Türkiye’nin yönetim biçiminin kesin olarak belirlenmesi yolunda en kritik günlerden biridir. Mustafa Kemal Paşa, Çankaya Köşkü’nde yakın çalışma arkadaşlarıyla bir araya geldiği akşam yemeğinde, ertesi gün Cumhuriyet’in ilan edileceğini açıkladı.

Osmanlı Devleti’nin sona ermesinin ardından Ankara’da kurulan yeni devletin yönetiminde önemli bir sorun bulunuyordu. Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti millî egemenlik esasına dayanıyordu; ancak devlet başkanlığının ve hükümet sisteminin nasıl düzenleneceği konusu henüz kesin bir anayasal çözüme kavuşmamıştı. Mustafa Kemal Paşa’nın bu akşam yaptığı açıklama, Cumhuriyet’in ilanı için gerekli siyasi adımın atılacağını gösteriyordu. Ertesi gün, 29 Ekim 1923’te anayasa değişikliği kabul edildi ve Türkiye’nin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğu ilan edildi. Mustafa Kemal Paşa da Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Bu nedenle 28 Ekim, yalnızca Cumhuriyet Bayramı’nın arifesi değil, aynı zamanda yeni devletin yönetim biçiminin kararlaştırıldığı tarihî sürecin simgesidir.

1927 — Türkiye’nin ilk genel nüfus sayımı

Cumhuriyet döneminin ilk genel nüfus sayımı 28 Ekim 1927’de gerçekleştirildi. Sayımın kesin sonuçlarına göre Türkiye’nin nüfusu 13.648.270 kişi olarak belirlendi. Yeni devletin nüfusunu, yaş dağılımını, cinsiyet yapısını ve ülke genelindeki yerleşim durumunu ortaya koymak, kamu yönetimi açısından büyük önem taşıyordu. Uzun savaş yıllarının ardından nüfusun ne durumda olduğunun belirlenmesi; eğitim, sağlık, ulaşım, tarım ve ekonomik kalkınma politikalarının planlanması için gerekliydi. Sayım, günümüzün elektronik kayıt sistemlerinden çok farklı koşullarda yapıldı. Görevlilerin haneleri dolaşması, kişilerin bilgilerini kaydetmesi ve sonuçların merkezî olarak değerlendirilmesi gerekiyordu. Bu çalışma, Cumhuriyet’in ilk yıllarında modern istatistik ve kamu yönetimi altyapısının kurulması açısından önemli bir kilometre taşı oldu.

1937 — Cumhuriyet Bayramı öncesinde Atatürk’ün Ankara’daki son tören dönemi

1937’de Atatürk, 28-29 Ekim günlerinde Ankara’da Cumhuriyet Bayramı törenlerine son kez katıldı. Bu dönem, hem Cumhuriyet’in kurumsallaşması hem de Atatürk’ün sağlık durumunun ilerleyen yıllarda ağırlaşması bakımından tarihsel bir anlam taşır. Cumhuriyet Bayramı kutlamaları, yeni devletin kuruluşunu anmanın yanında ulusal egemenlik, bağımsızlık ve modernleşme hedeflerinin kamuoyuna aktarıldığı törenlerdi.

1938 — Ankara Radyosu yayın hayatına başladı

Ankara Radyosu, 28 Ekim 1938’de yayınlarına başladı. Türkiye’nin başkentinde radyo yayıncılığının gelişmesi, devletin haberleri ve kültürel içerikleri ülkenin farklı bölgelerine ulaştırması açısından önemliydi. Radyo, o yıllarda televizyonun henüz bulunmadığı ya da yaygınlaşmadığı bir dünyada en etkili kitle iletişim araçlarından biriydi. Haber bültenleri, konuşmalar, müzik programları ve kültür yayınları sayesinde insanlar ülke gündemini evlerinden takip edebiliyordu. Ankara Radyosu’nun açılması, başkentin yalnızca siyasi ve idari merkez olma niteliğini değil, aynı zamanda kültürel iletişimin de önemli merkezlerinden biri hâline gelmesini destekledi. Açılış tarihi, Cumhuriyet’in 15. yıl dönümünün hemen öncesine denk geliyordu.

Türkiye ile bağlantılı diğer önemli olaylar

• 1516 — Osmanlı-Memlük mücadelesi: Yavuz Sultan Selim dönemindeki Osmanlı-Memlük savaşları, Suriye ve Mısır yönündeki genişlemenin önünü açan seferlerdi. Bazı kronolojiler 28 Ekim’i, Gazze yakınlarında Osmanlı kuvvetlerinin Memlükler karşısında kazandığı bir başarıyla ilişkilendirir. Bu mücadele, Osmanlı Devleti’nin Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’daki gücünü artıran daha geniş askerî sürecin parçasıydı.
• 1908 — Jamanak gazetesinin yayımlanmaya başlaması: İstanbul’da Ermenice yayımlanan Jamanak gazetesi, Osmanlı başkentinin çok dilli basın kültürünü yansıtan yayınlardan biri olarak ortaya çıktı. Gazete, Ermeni toplumunun kamusal hayatı ve basın tarihi açısından önem taşır.
• 1960 — Üniversitelerde görevden uzaklaştırmalara tepki: 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından üniversitelerde yapılan tasfiyeler akademik çevrelerde tartışmalara yol açtı. İstanbul Üniversitesi Rektörü Sıddık Sami Onar ve İstanbul Teknik Üniversitesi Rektörü Fikret Narter’in görevlerinden ayrılması, üniversite özerkliği ve akademik özgürlük tartışmalarının simge olaylarından biri olarak anılır.
• 1961 — Maksim Gazinosu: İstanbul’un eğlence ve müzik hayatında önemli bir yere sahip olan Maksim Gazinosu, 28 Ekim 1961’de açıldı. Türk sanat müziğinin ve sahne kültürünün öne çıkan isimlerinin sahne aldığı gazino geleneği, dönemin şehirli eğlence hayatında etkili oldu.
• 1986 — Altın Portakal Film Festivali: 23. Antalya Altın Portakal Film Festivali’nin sonuçları 28 Ekim’de açıklandı. Atıf Yılmaz’ın yönettiği Aaah Belinda, festivalde öne çıkan yapım oldu. Film, kadın kimliği, toplumsal roller ve bireyin kendi hayatını sorgulaması gibi temalarıyla Türk sinemasının dikkat çeken eserleri arasına girdi.
• 1991 — Ankara’daki bombalı saldırılar: Ankara’da İslami Cihad örgütüne atfedilen iki bombalı saldırı gerçekleştirildi. Olaylarda bir Amerikalı subay hayatını kaybetti, Mısırlı bir diplomat yaralandı. Bu saldırılar, 1990’ların başında Türkiye’de yabancı temsilciliklere ve diplomatik hedeflere yönelik güvenlik kaygılarının bir parçasıydı.
• 1993 — Hakkâri Üzümlü’deki çatışma: Üzümlü Jandarma Sınır Bölüğü’ne yönelik saldırı ve ardından yaşanan çatışmada 10 Türk askeri hayatını kaybetti. Dönemin kronolojilerinde saldırganların kayıplarına ilişkin farklı ifadeler bulunsa da olay, Türkiye’nin güneydoğusunda ve sınır bölgelerinde yaşanan çatışmaların ağır sonuçlarını yansıtır.
• 1998 — Cumhuriyet’in 75. yılı için diplomatik buluşma: Cumhuriyet’in 75. yıl dönümü törenlerine katılmak üzere çok sayıda yabancı devlet başkanı Ankara’ya geldi. Esenboğa Havalimanı’nın aynı gün 13 cumhurbaşkanını ağırlaması, Türkiye’nin diplomatik temasları bakımından dikkat çekici bir gelişmeydi.
• 2010 — Gebze-İzmir Otoyolu Projesi: Projenin temel atma töreni 28 Ekim’de yapıldı. Daha sonra farklı etapları hizmete giren otoyol ve İzmit Körfezi Geçişi, Marmara Bölgesi ile Ege arasındaki ulaşım sürelerini azaltmayı hedefleyen büyük altyapı yatırımlarından biri oldu.
• 2014 — Karaman Ermenek maden kazası: Karaman’ın Ermenek ilçesinde bir maden ocağında su baskını nedeniyle 18 işçi mahsur kaldı ve hayatını kaybetti.
• 2017 — Melih Gökçek’in istifası: Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Melih Gökçek, uzun yıllar sürdürdüğü görevinden istifa etti.

Dünya tarihinde 28 Ekim’de yaşanan önemli olaylar

Antik Çağ ve Orta Çağ

• 312 — Roma İmparatoru I. Konstantin, rakibi Maxentius’u Milvian Köprüsü Savaşı’nda kesin bir yenilgiye uğrattı. Maxentius savaş sırasında Tiber Nehri’nde boğuldu. Bu zafer, Konstantin’in Roma’nın tek hâkimi olma yolunu açtı ve Hristiyanlığın imparatorlukta güçlenmesinin temel taşlarından biri kabul edilir. Efsaneye göre savaş öncesi gökyüzünde haç işareti görmüş ve “Bu işaretle zafer kazanacaksın” anlamına gelen bir mesaj almıştı.
• 969 — Bizans ordusu Antakya’yı (günümüz Suriye’si) ele geçirdi.
• 1061 — Kutsal Roma İmparatoru IV. Heinrich, Antipapa II. Honorius’u (Parma Piskoposu) görevden aldı.
• 1216 — Dokuz yaşındaki III. Henry, Gloucester Katedrali’nde İngiltere Kralı olarak taç giydi (babası Kral John’un ölümünden sonra).

Erken Modern Dönem

• 1492 — Kristof Kolomb, Küba Adası’nı gördü ve İspanya adına “Juana” adıyla sahiplenildiğini ilan etti. Kolomb’un Atlantik seferi, Avrupa ile Amerika kıtaları arasındaki ilişkilerin tarihini değiştirdi. Bu yolculuklar sonraki yüzyıllarda İspanyol sömürgeciliğinin, yerli toplumların büyük dönüşümünün ve Atlantik ticaretinin genişlemesinin önünü açtı; aynı zamanda yerli halklar için toprak kaybı, hastalıklar ve kitlesel şiddet gibi ağır sonuçlar doğurdu.
• 1516 — Osmanlı sadrazamı Hadım Sinan Paşa komutasındaki ordu, Gazze yakınlarında Memlük kuvvetlerini bozguna uğrattı. Bu zafer, Osmanlı’nın Suriye ve Mısır’a doğru ilerleyişinin önemli bir basamağı oldu.
• 1538 — Amerika kıtasının ilk üniversitesi kabul edilen Universidad Santo Tomás de Aquino, Santo Domingo’da (bugünkü Dominik Cumhuriyeti) kuruldu.
• 1627 — Babür İmparatoru Cihangir (Jahangir) hayatını kaybetti.
• 1636 — Massachusetts Bay Colony Genel Mahkemesi, ileride Harvard Üniversitesi olacak koleje 400 sterlinlik ödenek ayırdı. Bu, Amerika’daki ilk yükseköğretim kurumunun kuruluşu olarak kabul edilir. Kurum, ilerleyen yüzyıllarda hukuk, tıp, fen bilimleri, siyaset, ekonomi ve beşerî bilimlerde dünyanın en tanınmış üniversitelerinden biri hâline geldi.

19. Yüzyıl

• 1746 — Peru’da Lima ve Callao şehirlerini yerle bir eden büyük depremde yaklaşık 18 bin kişi hayatını kaybetti.
• 1831 — İngiliz bilim insanı Michael Faraday, elektrik jeneratörünün (dinamo) ilk gösterimini yaptı. Bu buluş, elektrik enerjisinin üretimi ve kullanımı açısından çığır açıcıydı.
• 1848 — İspanya’nın ilk demiryolu hattı Barselona ile Mataró arasında açıldı. Buharlı trenlerin yaygınlaşması, yolculuk sürelerini kısaltırken malların limanlara ve sanayi merkezlerine taşınmasını da kolaylaştırdı.
• 1858 — Rowland Hussey Macy, New York’ta ilk mağazasını açtı. Küçük bir perakende işletmesi olarak başlayan girişim, zamanla ABD’nin tanınmış büyük mağaza zincirlerinden biri hâline geldi.
• 1886 — Fransa’nın Amerika Birleşik Devletleri’ne dostluk hediyesi olan Özgürlük Heykeli (Statue of Liberty), New York Limanı’nda Başkan Grover Cleveland tarafından resmi olarak açıldı. Tören sırasında ilk confetti (ticker-tape) geçidi de gerçekleştirildi. Heykel, özgürlük ve demokrasinin simgesi haline geldi. Fransız heykeltıraş Frédéric Auguste Bartholdi’nin tasarladığı, mühendis Gustave Eiffel’in iç taşıyıcı sistemini hazırladığı yapı, elinde meşale tutan ve diğer elinde Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’nin tarihini taşıyan bir kadın figürünü temsil eder. Zamanla özgürlük, göç, umut ve yeni bir hayata başlama düşüncesiyle özdeşleşti.
• 1891 — Japonya’da Mino-Owari depremi yaklaşık 7.300 kişinin ölümüne yol açtı.
• 1893 — Besteci Pyotr İlyiç Çaykovski, 6. Senfoni’sinin (“Pathétique”) prömiyerini St. Petersburg’da yönetti. Dokuz gün sonra hayatını kaybedecekti. Eser, dramatik ve duygusal anlatımıyla senfoni repertuvarının en bilinen yapıtları arasında yer aldı.
• 1900 — Alman filolog ve oryantalist Friedrich Max Müller öldü.

20. ve 21. Yüzyıl

• 1918 — Çekoslovakya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’ndan bağımsızlığını ilan etti. Tomáš Masaryk ülkenin ilk cumhurbaşkanı oldu. Aynı dönemde I. Dünya Savaşı’nın Suriye-Filistin Cephesi’nde Osmanlı kuvvetleri kesin yenilgiye uğradı.
• 1919 — ABD Kongresi, Başkan Woodrow Wilson’ın vetosuna rağmen Volstead Yasası’nı kabul ederek ülke çapında alkol yasağını (Prohibition) yürürlüğe koydu. Bu dönem 1933’e kadar sürdü.
• 1922 — Benito Mussolini ve Kara Gömlekliler’in Roma’ya yürüyüşü (Marcia su Roma) sonucunda Kral III. Vittorio Emanuele, Mussolini’yi başbakanlığa atadı. Faşizm İtalya’da iktidara geldi. Bu gelişme, Avrupa’da faşizmin yükselişinin başlıca dönüm noktalarından biriydi.
• 1924 — Güney Afrika’da Taung’da “Taung çocuğu” fosil kafatası bulundu. Raymond Dart bunu yeni bir hominin türü olan Australopithecus africanus olarak tanımladı.
• 1938 — Nazi yönetimi, Polonya kökenli çok sayıda Yahudiyi Almanya’dan sınır dışı etmeye başladı. Bu insanlar, iki ülke arasındaki vatandaşlık ve kabul sorunları nedeniyle sınır bölgelerinde ağır koşullarda kaldı. Olay, Nazi rejiminin Yahudilere yönelik sistematik dışlama ve zulüm politikasının önemli aşamalarındandı.
• 1940 — İtalya, Yunanistan’a ültimatom verdi. Başbakan Ioannis Metaxas’ın reddetmesi üzerine İtalyan ordusu Arnavutluk üzerinden Yunanistan’ı işgal etti. Bu olay “Ohi Günü” (Hayır Günü) olarak anılır ve Yunanistan’ın II. Dünya Savaşı’na girişini simgeler. İtalyan seferi beklenenin aksine başarısız oldu ve Almanya’nın müdahalesini gerektirdi.
• 1954 — Ernest Hemingway Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazandı.
• 1962 — Küba Füze Krizi’nin kritik günü. Sovyet lideri Nikita Kruşçev, Küba’ya yerleştirilen nükleer füzelerin sökülmesini emretti. Bu karar, nükleer savaş tehlikesinin en yüksek olduğu 13 günlük krizin sona ermesini sağladı. Krizin çözümünde kamuoyuna açıklanmayan diplomatik görüşmeler de rol oynadı; ABD, Küba’yı işgal etmeme yönündeki güvencesinin yanı sıra Türkiye’de konuşlandırılmış Jüpiter füzelerini daha sonra kaldırmayı kabul etti.
• 1965 — St. Louis’teki Gateway Arch tamamlandı. Mimar Eero Saarinen’in tasarladığı paslanmaz çelik kemer, ülkenin batıya doğru genişlemesinin tarihsel simgesi olarak düşünülmüştü. Aynı yıl Papa VI. Paulus, Yahudilerin İsa’nın çarmıha gerilmesinden kolektif olarak sorumlu tutulamayacağını belirten bir kararname yayımladı.
• 1971 — İngiltere, kendi roketiyle (Black Arrow) Prospero uydusunu yörüngeye yerleştirdi ve bu başarıyı kendi fırlatma aracıyla gerçekleştiren altıncı ülke oldu.
• 1981 — Heavy metal müzik grubu Metallica, Lars Ulrich ve James Hetfield’ın bir araya gelmesiyle kuruldu. Grup, thrash metal türünün gelişiminde etkili oldu.
• 1982 — Felipe González liderliğindeki İspanyol Sosyalist İşçi Partisi genel seçimlerde büyük bir zafer kazandı. Bu sonuç, Franco diktatörlüğünün sona ermesinden sonraki demokratik dönüşümün yerleşmesinde önemli rol oynadı.
• 1984 — Çin Komünist Partisi, ekonomik sistemde piyasa mekanizmalarının ve işletmelerin özerkliğinin genişletilmesine yönelik reformları destekledi. Bu süreç, Çin’in sonraki on yıllarda dünya ekonomisinde daha büyük bir yer edinmesinin temel taşlarından biri oldu.
• 1995 — Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de metro treninde çıkan yangın, yüzlerce insanın hayatını kaybetmesine neden oldu. Felaket, toplu taşıma sistemlerinde yangın güvenliği, tahliye ve acil müdahale konularının önemini acı biçimde ortaya koydu.
• 2007 — Cristina Fernández de Kirchner, Arjantin’in ilk kadın cumhurbaşkanı seçildi.
• 2021 — Facebook şirketi, kurumsal adını Meta olarak değiştirdiğini açıkladı. Bu değişiklik, şirketin sosyal medya platformlarının ötesinde sanal ve artırılmış gerçeklik teknolojilerine, dijital ortamlara ve “metaverse” olarak adlandırılan alanlara odaklanma hedefini yansıtıyordu.
• 2022 — Elon Musk’ın Twitter’ı satın alma işlemi tamamlandı. Devir, sosyal medya platformunun yönetimi, içerik denetimi, ifade özgürlüğü politikaları ve şirketin iş modeli açısından büyük değişikliklerin başlangıcı oldu.

28 Ekim’de doğan ünlü kişiler

28 Ekim, siyaset, teknoloji, sinema, tıp, edebiyat ve müzik dünyasında iz bırakmış pek çok kişinin doğum tarihidir.

• 1466/1467 — Desiderius Erasmus: Hollandalı hümanist, Rönesans düşünürü.
• 1846 — Auguste Escoffier: Modern Fransız mutfağının kurucularından şef.
• 1897 — Edith Head: Amerikalı kostüm tasarımcısı. Hollywood’un klasik döneminde yüzlerce film için kostüm tasarladı; sekiz Oscar kazandı.
• 1914 — Jonas Salk: Amerikalı hekim ve virolog. Çocuk felcine karşı geliştirilen ilk etkili aşılardan birinin öncüsü olarak tıp tarihine geçti. Aşının patentinden kişisel servet elde etmek yerine toplum sağlığına katkısını ön plana çıkaran yaklaşımıyla da hatırlanır.
• 1929 — Joan Plowright: İngiliz aktris.
• 1933 — Garrincha: Brezilyalı efsanevi futbolcu.
• 1937 — Lenny Wilkens: Amerikalı basketbolcu ve antrenör. NBA tarihinde hem oyuncu hem de teknik direktör olarak önemli bir kariyere sahiptir.
• 1938 — Anne Perry: İngiliz tarihî polisiye roman yazarı. Viktorya dönemi İngiltere’sinde geçen polisiye serileriyle tanınır.
• 1939 — Jane Alexander: Amerikalı oyuncu ve sanat yöneticisi.
• 1949 — Caitlyn Jenner: Amerikalı eski atlet ve televizyon kişiliği. Bruce Jenner adıyla yarıştığı dönemde dekatlon branşında 1976 Montreal Olimpiyatları’nda altın madalya kazandı. 2015’te trans kadın olarak kamuoyuna açılması geniş yankı uyandırdı.
• 1950 — Fran Lebowitz: Amerikalı yazar, denemeci ve toplumsal gözlemci. New York yaşamı, şehir kültürü ve modern toplum üzerine mizahi ve eleştirel yazılarıyla tanınır.
• 1955 — Bill Gates: Amerikalı teknoloji girişimcisi ve hayırsever. Paul Allen ile birlikte Microsoft’u kurarak kişisel bilgisayarların yaygınlaşmasında büyük rol oynadı. Daha sonraki yıllarda vakıf çalışmalarıyla küresel sağlık, aşı programları, eğitim ve yoksullukla mücadele alanlarına yöneldi.
• 1956 — Mahmud Ahmedinejad: İranlı siyasetçi, eski cumhurbaşkanı. 2005-2013 yılları arasında görev yaptı.
• 1957 — Ahmet Kaya: Türk halk ve özgün müzik sanatçısı, şarkıcı-besteci.
• 1963 — Eros Ramazzotti: İtalyan şarkıcı.
• 1967 — Julia Roberts: Amerikalı sinema oyuncusu. 1990’larda romantik komedi türünün en tanınmış oyuncularından biri hâline geldi. Pretty Woman, My Best Friend’s Wedding ve Notting Hill gibi filmlerle geniş bir izleyici kitlesine ulaştı. Erin Brockovich filmindeki performansıyla Akademi Ödülü kazandı.
• 1974 — Joaquin Phoenix: Amerikalı sinema oyuncusu. Gladiator, Walk the Line, The Master ve Joker filmlerinde rol aldı. Joker performansıyla En İyi Erkek Oyuncu Oscar’ını kazandı. Hayvan hakları ve çevre konularındaki aktivizmiyle de bilinir.
• 1982 — Matt Smith: İngiliz oyuncu.
• 1987 — Frank Ocean: Amerikalı şarkıcı, söz yazarı ve müzik yapımcısı. Channel Orange ve Blonde albümleriyle çağdaş popüler müziğin dikkat çeken sanatçılarından biri oldu.

28 Ekim’de hayatını kaybeden önemli kişiler

• 312 — Maxentius: Roma İmparatoru. Konstantin’e karşı giriştiği savaşın ardından Milvius Köprüsü Muharebesi sırasında öldü.
• 1627 — Cihangir: Babür İmparatoru. Ekber Şah’ın oğlu olan Cihangir, 1605’te tahta çıktı. Saltanatı döneminde saray kültürü, resim sanatı, mimari ve edebiyat gelişti. Ölümünden sonra oğlu Şah Cihan tahta çıktı.
• 1704 — John Locke: İngiliz filozof. Modern siyaset felsefesinin ve deneyimci bilgi anlayışının önde gelen isimlerinden biridir. İnsan zihninin doğuştan hazır bilgilerle dolu olmadığını, bilginin deneyim yoluyla oluştuğunu savundu. Doğal haklar, mülkiyet, yönetimin meşruiyeti ve halkın rızası gibi kavramlara ağırlık verdi. Fikirleri Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi ve modern demokratik yönetim tartışmaları üzerinde etkili oldu.
• 1818 — Abigail Adams: ABD’nin ikinci First Lady’si, kadın hakları savunucusu.
• 1900 — Friedrich Max Müller: Alman asıllı dilbilimci ve dinler tarihçisi. Sanskritçe çalışmaları, karşılaştırmalı dilbilim ve dinler tarihi alanlarında tanındı.
• 1929 — Bernhard von Bülow: Alman devlet adamı. 1900-1909 yılları arasında Alman İmparatorluğu’nun şansölyesi olarak görev yaptı.
• 1949 — Nafi Atuf Kansu: Türk eğitimci, yazar ve siyasetçi. Eğitim düşüncesinin ve öğretmen yetiştirme anlayışının gelişmesinde rol oynadı.
• 1957 — Ernst Gräfenberg: Alman hekim ve araştırmacı. Kadın üreme sağlığı üzerine çalışmalarıyla tanındı.
• 1959 — Camilo Cienfuegos: Küba Devrimi’nin önemli askerî liderlerinden biri.
• 1975 — Georges Carpentier: Fransız boksör ve havacı.
• 1977 — Ratip Tahir Burak: Türk karikatürist ve çizgi roman sanatçısı.
• 1978 — Agâh Sırrı Levend: Türk edebiyat tarihçisi ve yazar. Klasik Türk edebiyatı, edebî türler ve dil üzerine çalışmalar yaptı.
• 1987 — André Masson: Fransız ressam. Sürrealizm akımının önemli temsilcilerinden biriydi.
• 1998 — Ted Hughes: İngiliz şair ve yazar. Hayvanlar, doğa, insanın içgüdüleri, şiddet ve mitoloji temalarını işledi. 1984’te Birleşik Krallık’ın şair ödülü sahibi oldu.
• 1998 — Tommy Flowers: İngiliz mühendis. İkinci Dünya Savaşı sırasında Bletchley Park’ta geliştirilen Colossus elektronik bilgisayarlarının tasarımında önemli rol oynadı.
• 2005 — Richard Smalley: Amerikalı kimyager. Fullerenlerin keşfindeki katkıları nedeniyle 1996 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandı.
• 2005 — Tahsin Özgüç: Türk arkeolog ve akademisyen. Özellikle Kültepe-Kaniş kazıları ve Anadolu’nun eski uygarlıkları üzerine yaptığı çalışmalarla tanındı.
• 2006 — Red Auerbach: Amerikalı basketbol koçu ve yöneticisi.
• 2008 — Hüsamettin Bozok: Türk yazar ve gazeteci.
• 2013 — Tomris Oğuzalp: Türk tiyatro ve sinema oyuncusu, seslendirme sanatçısı.
• 2022 — Jerry Lee Lewis: Amerikalı rock and roll ve country müzisyeni.
• 2023 — Matthew Perry: Kanadalı-Amerikalı oyuncu. “Friends” dizisindeki Chandler Bing rolüyle tanındı.

28 Ekim’in kültürel ve tarihsel önemi

28 Ekim yalnızca tek tek olayların sıralandığı bir takvim günü değildir. Farklı dönemlerde yaşanan gelişmeler, dünya tarihinin birbirinden farklı alanlarına ışık tutar.

• Özgürlük ve bağımsızlık: Özgürlük Heykeli’nin açılması ve Çekoslovakya’nın bağımsızlığını ilan etmesi, 28 Ekim’i özgürlük ve ulusal egemenlik kavramlarıyla ilişkilendiren iki önemli gelişmedir.
• Cumhuriyet ve halk egemenliği: Türkiye açısından 28 Ekim, Cumhuriyet’in ilanına giden karar sürecinin simgesidir. Bir gün sonra alınan karar, devletin yönetim biçimini kesinleştirerek cumhuriyet rejimini anayasal temele oturttu.
• Bilim ve eğitim: Harvard’ın kuruluşu, Jonas Salk’ın doğumu ve bilgisayar teknolojisine katkı sağlayan bilim insanlarının yaşamları, eğitimin ve araştırmanın toplumların gelişimindeki rolünü hatırlatır.
• Savaş, diplomasi ve barış: İtalya’nın Yunanistan’a saldırısı ile Küba Füze Krizi’nin çözüm sürecindeki gelişmeler, aynı takvim gününün savaşın genişlemesini de diplomatik uzlaşmayı da temsil edebildiğini gösterir.

Kısa kronolojik özet

1492	Kristof Kolomb Küba’ya ulaştı.
1636	Harvard College kuruldu.
1848	İspanya’nın ilk demiryolu hattı açıldı.
1886	Özgürlük Heykeli New York’ta açıldı.
1918	Çekoslovakya bağımsızlığını ilan etti.
1922	İtalya’da Roma Yürüyüşü gerçekleşti.
1923	Mustafa Kemal Paşa, ertesi gün Cumhuriyet’in ilan edileceğini açıkladı.
1927	Türkiye’nin ilk genel nüfus sayımı yapıldı.
1938	Ankara Radyosu yayına başladı.
1940	İtalya, Yunanistan’a saldırdı.
1962	Sovyetler Birliği, Küba’daki füze üslerini kaldırmayı kabul etti.
1965	St. Louis Gateway Arch’ın yapımı tamamlandı.
1981	Metallica kuruldu.
1995	Bakü metrosunda büyük yangın felaketi yaşandı.
2007	Cristina Fernández de Kirchner, Arjantin cumhurbaşkanı seçildi.
2021	Facebook, şirket adını Meta olarak değiştirdi.
2022	Elon Musk’ın Twitter’ı satın alması tamamlandı.

Sonuç olarak 28 Ekim, Türkiye’de Cumhuriyet’in ilanına giden tarihî kararın alındığı gün olmasıyla özel bir yere sahiptir. Dünya tarihinde ise bağımsızlık hareketleri, bilimsel gelişmeler, kültürel dönüm noktaları, savaşlar ve diplomatik uzlaşmalarla hatırlanır. Bu tarihte doğan ve hayatını kaybeden kişilerin yaşamları da siyaset, bilim, sanat ve düşünce dünyasının farklı dönemlerde nasıl şekillendiğini gösterir.