Tarihte Bugün: 20 Ekim

Tarihte Bugün: 20 Ekim – Dünya ve Türkiye Tarihinde Yaşananlar, Doğanlar ve Ölenler

20 Ekim, dünya ve Türkiye tarihinde siyasi dönüşümlerin, askerî zaferlerin, diplomatik anlaşmaların, bilimsel keşiflerin ve kültürel gelişmelerin yoğunlaştığı günlerden biridir. Savaşların kaderini değiştiren muharebelerden bağımsızlığa giden süreçlere, büyük mimari eserlerin açılışından siyaset krizlerine kadar birçok olay bu tarihte gerçekleşmiştir. Türkiye açısından ise Millî Mücadele’nin diplomatik başarıları, Cumhuriyet’in kuruluş döneminin anlatımı ve spor tarihinin önemli dönüm noktaları öne çıkar.

Dünya Tarihinde 20 Ekim’de Yaşanan Önemli Olaylar

• 1448 – İkinci Kosova Savaşı’nın sona ermesi
  Osmanlı ordusu ile János Hunyadi komutasındaki Macar-Haçlı kuvvetleri arasında yapılan savaş Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Eflak birliklerinin ayrılması Osmanlı üstünlüğünü pekiştirdi. Bu zafer Balkanlar’daki Osmanlı hâkimiyetini güçlendirdi ve İstanbul’un fethine giden yolu açan önemli adımlardan biri oldu.
• 1774 – Kıtasal Birlik (Continental Association) kararı
  Birinci Kıta Kongresi, İngiltere’ye karşı ekonomik boykot kararı aldı. Britanya mallarının ithalatının durdurulması, yerel komitelerin kurulması ve koloniler arasında dayanışmanın güçlendirilmesi öngörüldü. Bu karar Amerikan Devrimi’nin örgütlenme sürecinde kritik bir rol oynadı.
• 1803 – Louisiana Satın Alması’nın onaylanması
  ABD Senatosu, Fransa’dan yaklaşık 15 milyon dolar karşılığında Louisiana bölgesinin satın alınmasını onayladı. Ülke toprakları neredeyse iki katına çıktı. Mississippi Nehri ve New Orleans limanı üzerinden ticaret imkânı güçlendi, batıya doğru genişleme süreci hızlandı. Ancak yerli halklar için toprak kayıpları ve çatışmalar da başladı.
• 1818 – ABD-İngiltere sınır anlaşması
  İki ülke arasında imzalanan sözleşme, Kanada-ABD sınırının büyük kısmını 49. paralel olarak belirledi. Oregon bölgesinde ortak kullanım düzenlemeleri yapıldı. Günümüzün en uzun uluslararası sınırlarından birinin temeli atıldı.
• 1827 – Navarin Deniz Muharebesi
  İngiliz, Fransız ve Rus birleşik donanması, Navarin Körfezi’nde Osmanlı-Mısır donanmasını ağır yenilgiye uğrattı. Çok sayıda gemi batırıldı veya kullanılamaz hale geldi. Osmanlı deniz gücü zayıfladı, Yunan bağımsızlık hareketi ivme kazandı. Ahşap yelkenli gemilerin kullanıldığı dönemin son büyük deniz savaşlarından biri olarak kabul edilir.
• 1883 – Ancón Antlaşması
  Peru ile Şili arasında imzalanan antlaşma, Pasifik Savaşı’nın Peru açısından sona ermesini sağladı. Tarapacá bölgesi Şili’ye bırakıldı. Savaş sonrası sınır anlaşmazlıkları uzun yıllar devam etti.
• 1917 – Alice Paul’un hapse girmesi
  Amerikalı kadın hakları savunucusu Alice Paul, Beyaz Saray önünde oy hakkı için barışçıl protesto yaptığı gerekçesiyle yedi aylık hapis cezasına başladı.
• 1918 – Almanya’nın ateşkes tavizleri
  Almanya, I. Dünya Savaşı’nı sona erdirmek için ek tavizler vermeyi kabul etti.
• 1935 – Uzun Yürüyüş’ün sona ermesi
  Mao Zedong önderliğindeki Çin Komünist birlikleri yaklaşık bir yıl süren ve 6 bin millik mesafeyi kapsayan yürüyüşü tamamlayarak Yenan’a ulaştı. Bu süreç Mao’nun liderliğini güçlendirdi ve Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşuna giden yolda önemli bir simge haline geldi.
• 1941 – Kragujevac katliamı
  Alman işgali altındaki Sırbistan’da binlerce sivil öldürüldü.
• 1944 – MacArthur’un Filipinler’e dönüşü ve Belgrad’ın kurtuluşu
  General Douglas MacArthur komutasındaki ABD 6. Ordusu Leyte Adası’na çıktı. 1942’deki “Döneceğim” sözü gerçekleşti. Aynı gün Sovyet Kızıl Ordusu ve Yugoslav Partizanları Belgrad’ı kurtardı.
• 1947 – Hollywood soruşturmalarının başlaması
  ABD Temsilciler Meclisi Amerikan Karşıtı Faaliyetler Komitesi, film endüstrisinde komünist etki iddialarını araştırmaya başladı. Kara listeler ve ifade özgürlüğü tartışmaları uzun yıllar sürdü.
• 1962 – Çin-Hindistan Savaşı’nın başlaması
  Çin kuvvetleri Ladakh ve McMahon Hattı boyunca saldırılar başlattı. Sınır anlaşmazlıkları açık çatışmaya dönüştü. Çin 21 Kasım’da ateşkes ilan etti ancak sorunlar günümüze kadar devam etti.
• 1968 – Jacqueline Kennedy ile Aristotle Onassis’in evliliği
  Eski First Lady, Yunan armatör Onassis ile Skorpios Adası’nda evlendi. Dünya basınında geniş yankı uyandırdı.
• 1973 – Sydney Opera Binası’nın açılışı ve Cumartesi Gecesi Katliamı
  Danimarkalı mimar Jørn Utzon’un tasarladığı Sydney Opera Binası, Kraliçe II. Elizabeth tarafından açıldı. Aynı gün ABD’de Watergate skandalı derinleşti: Başkan Nixon özel savcı Archibald Cox’u kovdurmak istedi, Adalet Bakanı Richardson ve yardımcısı Ruckelshaus istifa etti, Robert Bork Cox’u görevden aldı. Olay “Saturday Night Massacre” olarak tarihe geçti.
• 1977 – Lynyrd Skynyrd uçak kazası
  Grubun uçağı Mississippi’de düştü. Ronnie Van Zant, Steve Gaines ve Cassie Gaines dahil altı kişi hayatını kaybetti.
• 1982 – Luzhniki Stadı faciası
  Moskova’da Spartak Moskova-Haarlem maçında izdiham yaşandı. 66 kişi ezilerek öldü.
• 1984 – Monterey Körfezi Akvaryumu’nun açılışı
  Eski sardalya fabrikası, deniz yaşamını koruma ve araştırma merkezine dönüştü.
• 1991 – Uttarakhand depremi ve Oakland-Berkeley yangını
  Hindistan’da 6,8 büyüklüğündeki deprem en az 768 kişinin ölümüne yol açtı. Aynı gün Kaliforniya’da çıkan yangın 25 kişinin ölümüne ve binlerce evin yok olmasına neden oldu.
• 2003 – Sloan Büyük Duvarı’nın keşfi
  Evrenin büyük ölçekli yapısını gösteren devasa galaksi oluşumu tespit edildi.
• 2011 – Muammer Kaddafi’nin öldürülmesi
  Libya’nın 42 yıllık lideri Sirte yakınlarında yakalandı ve öldürüldü. Arap Baharı sürecinin Libya’daki en önemli sonuçlarından biri oldu.
• 2020 – Google’a tekel davası
  ABD Adalet Bakanlığı, Google’ı arama ve arama reklamcılığında yasadışı tekel kurmakla suçlayarak dava açtı.
• 2022 – Liz Truss’ın istifası
  İngiltere Başbakanı Liz Truss, 44 günlük görev süresinin ardından istifa etti. Modern İngiliz siyasi tarihinin en kısa görev yapan başbakanlarından biri oldu.

Türkiye Tarihinde 20 Ekim’de Yaşanan Önemli Olaylar

• 1827 – Navarin Baskını’nın Osmanlı donanmasına etkisi
  Osmanlı-Mısır donanması ağır kayıplar verdi. Deniz gücü ciddi biçimde zayıfladı.
• 1905 – Galatasaray Spor Kulübü’nün kuruluşu
  Galatasaray Lisesi öğrencileri Ali Sami Yen öncülüğünde kulübü kurdu. Futbol başta olmak üzere birçok branşta faaliyet gösteren büyük bir spor kurumu haline geldi. 2000 yılında UEFA Kupası ve Süper Kupa zaferleriyle Türk spor tarihine damga vurdu.
• 1921 – Ankara Antlaşması’nın imzalanması
  TBMM Hükümeti ile Fransa arasında imzalanan antlaşma Güney Cephesi’ndeki çatışmaları sona erdirdi. Fransız kuvvetleri Anadolu’dan çekildi. Hatay ve İskenderun için özel düzenleme öngörüldü. Antlaşma Ankara yönetiminin uluslararası meşruiyetini güçlendirdi ve diğer cephelere odaklanmayı sağladı.
• 1927 – Nutuk’un tamamlanması
  Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet Halk Partisi 2. Kurultayı’nda 15 Ekim’de başladığı konuşmasını 20 Ekim’de bitirdi. Yaklaşık 36 buçuk saat süren konuşmada Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in ilanına kadar olan süreç anlatıldı. Nutuk’un son bölümündeki Gençliğe Hitabe, Cumhuriyet’in korunması sorumluluğunu gençliğe emanet etti.
• 1940 – Genel nüfus sayımı
  Türkiye’nin nüfusu 17.820.950 olarak belirlendi.
• 1942 – Ekmek karnelerinin dağıtılması
  Savaş koşullarında gıda kısıtlaması uygulandı.
• 1968 – Meksiko Olimpiyatları’nda altın madalyalar
  Serbest güreşte Mahmut Atalay (78 kg) ve Ahmet Ayık (97 kg) altın madalya kazandı.
• 1978 – Bedri Karafakioğlu suikastı
  İTÜ Elektrik Fakültesi Dekanı Ord. Prof. Dr. Bedri Karafakioğlu İstanbul’da silahlı saldırı sonucu öldürüldü.
• 1984 – Bilkent Üniversitesi’nin kuruluşu
  Türkiye’nin önde gelen vakıf üniversitelerinden biri faaliyete geçti.
• 1985 – 12. Genel Nüfus Sayımı
  Türkiye nüfusu 50.664.458’e ulaşarak 50 milyon sınırını aştı. İstanbul’un nüfusu 5.475.982 olarak kaydedildi.
• 1992 – Bingöl Solhan otobüs saldırısı
  PKK’lılar bir otobüsü durdurarak 19 yolcuyu öldürdü, 6 kişiyi yaraladı.
• 1998 – Adana Mutabakatı
  Türkiye ile Suriye arasında imzalandı.
• 2008 – Ergenekon davasının ilk duruşması
  Silivri’de başladı. Türkiye’nin yakın dönem siyasi ve yargı tarihinin en tartışmalı süreçlerinden biri oldu.

20 Ekim’de Doğan Önemli Kişiler

• 1632 – Christopher Wren (İngiliz mimar ve gökbilimci, St. Paul’s Katedrali)
• 1854 – Arthur Rimbaud (Fransız şair, modern şiirin öncülerinden)
• 1859 – John Dewey (Amerikalı filozof ve eğitimci, pragmatizm)
• 1882 – Bela Lugosi (Macar asıllı aktör, Dracula rolü)
• 1890 – Jelly Roll Morton (Amerikalı caz müzisyeni)
• 1891 – James Chadwick (İngiliz fizikçi, nötronun kaşifi, Nobel ödüllü)
• 1893/1894 – Jomo Kenyatta (Kenya’nın ilk başbakanı ve cumhurbaşkanı)
• 1910 – Bob Sheppard (Yankee Stadium anonsörü)
• 1912 – Ruhi Su (Türk halk müziği sanatçısı)
• 1925 – Art Buchwald (Amerikalı mizah yazarı)
• 1931 – Mickey Mantle (Amerikalı beyzbol efsanesi)
• 1935 – Jerry Orbach (Amerikalı aktör)
• 1937 – Wanda Jackson (Amerikalı rockabilly şarkıcısı) ve Juan Marichal (Dominikli beyzbolcu)
• 1940 – Robert Pinsky (Amerikalı şair)
• 1942 – Christiane Nüsslein-Volhard (Alman biyolog, Nobel ödüllü)
• 1946 – Elfriede Jelinek (Avusturyalı yazar, Nobel Edebiyat Ödüllü) ve Melih Gökçek (Türk siyasetçi)
• 1950 – Tom Petty (Amerikalı rock müzisyeni)
• 1956 – Danny Boyle (İngiliz yönetmen)
• 1958 – Viggo Mortensen (Danimarka asıllı Amerikalı aktör)
• 1964 – Kamala Harris (ABD’nin 49. başkan yardımcısı)
• 1971 – Snoop Dogg (Amerikalı rapçi)
• 1979 – John Krasinski (Amerikalı aktör ve yönetmen)
• 1988 – Candice Swanepoel (Güney Afrikalı model)
• 1990 – Ruhi Çenet (Türk internet fenomeni)

Diğer dikkat çeken isimler arasında Báb (1819), Charles Ives (1874), Tommy Douglas (1904) ve Anouar Brahem (1957) yer alır.

20 Ekim’de Hayatını Kaybeden Önemli Kişiler

• 1498 – Koca Davut Paşa (Osmanlı sadrazamı)
• 1890 – Richard Francis Burton (İngiliz kâşif ve yazar)
• 1949 – Jacques Copeau (Fransız tiyatro yönetmeni)
• 1964 – Herbert Hoover (ABD’nin 31. başkanı)
• 1967 – Şigeru Yoşida (Japon başbakan)
• 1977 – Ronnie Van Zant, Steve Gaines ve Cassie Gaines (Lynyrd Skynyrd üyeleri)
• 1978 – Bedri Karafakioğlu (Türk akademisyen)
• 1984 – Paul Dirac (İngiliz fizikçi, Nobel ödüllü)
• 1989 – Alpay İzer (Türk tiyatro ve sinema sanatçısı)
• 1994 – Burt Lancaster (Amerikalı aktör, Oscar ödüllü)
• 2004 – Tevfik Gelenbe (Türk oyuncu)
• 2010 – Arif Damar (Türk şair)
• 2011 – Muammer Kaddafi (Libya lideri)

Diğer isimler arasında Sabri Altınel (1985), Anthony Quayle (1989), Kriton Curi (1996) ve Lawrence Klein (2013) bulunur.

20 Ekim’in Bilim, Kültür ve Toplum Açısından Önemi

Bu tarih yalnızca siyasi ve askerî olaylarla sınırlı değildir. John Dewey’in eğitim felsefesi, James Chadwick’in nötron keşfi ve Paul Dirac’ın kuantum mekaniğindeki katkıları bilimi; Arthur Rimbaud’nun şiirleri edebiyatı; Tom Petty ve Snoop Dogg’un eserleri müziği; Sydney Opera Binası ise mimariyi temsil eder. Burt Lancaster gibi oyuncular sinema tarihine iz bırakmıştır.

Bazı yıllarda ve ülkelerde 20 Ekim, Dünya Osteoporoz Günü, Dünya İstatistik Günü, Vietnamlı Kadınlar Günü ve Kenya’da Kahramanlar Günü gibi anmalara da denk gelir.

20 Ekim, Türkiye’de Ankara Antlaşması ve Nutuk’un tamamlanmasıyla Millî Mücadele ve Cumhuriyet tarihinin önemli bir günü olarak öne çıkar. Dünya tarihinde ise Navarin’den Louisiana’ya, MacArthur’un dönüşünden Watergate’e, Kaddafi’nin ölümünden Liz Truss’ın istifasına kadar siyasi, askerî ve kültürel dönüşümlerin yaşandığı bir tarihtir. Bilim, sanat ve spor alanındaki doğumlar ve ölümler de bu güne çok katmanlı bir anlam katar.

20 Ekim, geçmişin izlerini bugüne taşıyan, tarihin farklı yüzlerini bir arada gösteren zengin bir gündür.