Tarihte Bugün 18 Ekim

Tarihte Bugün 18 Ekim: Dünya ve Türkiye’de Yaşanan Olaylar, Doğanlar ve Ölenler

18 Ekim, dünya ve Türkiye tarihinde savaşlar, bağımsızlık mücadeleleri, bilimsel atılımlar, siyasi dönüşümler, sanat, edebiyat ve spor alanlarında pek çok önemli olayın yaşandığı bir gündür. Osmanlı döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına, diplomatik ilişkilerden kültürel hayata kadar uzanan gelişmeler bu tarihe özel bir anlam katar.

Dünya Tarihinde 18 Ekim’de Yaşanan Önemli Olaylar

• 1851 – Herman Melville’in Moby Dick romanı yayımlandı
  Amerikan edebiyatının başyapıtlarından kabul edilen Moby Dick, 18 Ekim 1851’de Londra’da The Whale (Balina) adıyla basıldı. ABD’de yaklaşık bir ay sonra Moby-Dick; or, The Whale adıyla okurlara sunuldu. Roman, Kaptan Ahab’ın kendisini yaralayan beyaz balina Moby Dick’i öldürme takıntısını ve Pequod gemisinin yolculuğunu anlatır. Melville, denizcilik macerasının ötesine geçerek insanın doğayla mücadelesini, intikam arzusunu, kaderi, kötülüğü ve bilinmeyen karşısındaki çaresizliği işler. İlk yıllarda beklenen ilgiyi görmese de 20. yüzyılda Amerikan edebiyatının klasikleri arasına girdi.
• 1860 – Pekin’deki Eski Yazlık Saray yakıldı
  İkinci Afyon Savaşı sırasında İngiliz ve Fransız kuvvetleri Pekin’e girdi. 18 Ekim 1860’ta başlayan süreçte Çin imparatorlarının görkemli yazlık saray kompleksi Yuanmingyuan yağmalandı ve büyük ölçüde yakıldı. Saray, Çin’in imparatorluk kültürünü, sanatını, bahçe mimarisini ve zengin koleksiyonlarını temsil ediyordu. Tahribat, Çin tarihinde yabancı müdahalesinin ve askerî aşağılanmanın sembollerinden biri haline geldi; Batılı güçlerle ilişkilerde yaşanan eşitsizliklerin ve egemenlik kaybının hafızasında derin iz bıraktı.
• 1867 – Alaska, Rusya’dan ABD’ye devredildi
  Rusya’nın Kuzey Amerika’daki topraklarından Alaska, ABD tarafından 7,2 milyon dolar karşılığında satın alındı. Devir işlemi 18 Ekim 1867’de Sitka’da düzenlenen törenle resmen gerçekleşti. Dönemin bazı Amerikalıları uzak ve soğuk bir bölge için bu tutarı gereksiz buldu; Dışişleri Bakanı William H. Seward’ın öncülük ettiği alım “Seward’ın çılgınlığı” olarak alay konusu oldu. Ancak Alaska’nın doğal kaynakları, stratejik konumu ve Pasifik-Arktik önemi zamanla anlaşıldı. 1959’da ABD’nin 49. eyaleti oldu. 18 Ekim bugün Alaska Günü olarak anılır.
• 1898 – ABD, Porto Riko üzerindeki kontrolünü resmileştirdi
  İspanya-Amerika Savaşı’nın ardından ABD kuvvetleri 18 Ekim 1898’de Porto Riko’nun San Juan kentinde Amerikan bayrağını göndere çekti. Ada, İspanyol yönetiminden Amerikan yönetimine geçti. Porto Riko’nun siyasi statüsü sonraki yıllarda da tartışıldı; vatandaşlık, temsil ve kendi geleceğini belirleme hakları günümüze kadar gündemde kaldı. Bu gelişme, Karayipler’de ABD’nin artan etkisinin göstergesiydi.
• 1967 – Venera 4, Venüs’ün atmosferinden veri gönderdi
  Sovyetler Birliği’nin Venera 4 uzay aracı 18 Ekim 1967’de Venüs’ün atmosferine girdi. Başka bir gezegenin atmosferinden doğrudan ölçümler göndererek uzay araştırmalarında dönüm noktası oluşturdu. Gönderilen veriler, Venüs’ün atmosferinin sanılandan çok daha yoğun ve sıcak olduğunu gösterdi. Araç yüzeye sağlam ulaşamadı ama ölçümler sonraki görevlerin tasarımına yardımcı oldu. İnsanlığın Güneş Sistemi’ndeki diğer gezegenleri inceleme çabalarında önemli bir aşamaydı.
• 1968 – Bob Beamon, olimpiyatlarda olağanüstü uzun atlayış yaptı
  ABD’li atlet Bob Beamon, 18 Ekim 1968’de Meksiko Yaz Olimpiyatları’nda uzun atlamada 8,90 metreye ulaştı. Dünya rekorunu 55 santimetre aşan bu derece, atletizm tarihinde efsanevi bir başarı olarak kayda geçti. Rekor 1991’e kadar kırılmadı ve olimpiyat tarihinin unutulmaz performanslarından biri kabul edildi.
• 1989 – Galileo uzay aracı Jüpiter yolculuğuna çıktı
  NASA’nın Galileo uzay aracı 18 Ekim 1989’da uzay mekiği Atlantis ile fırlatıldı. Görevin amacı Jüpiter’i ve büyük uydularını yakından incelemekti. 1995’te Jüpiter yörüngesine giren araç, gezegenin atmosferine sonda gönderdi. Atmosfer, manyetik alan, halkalar ve uydular hakkında kritik bilgiler sağladı. Özellikle Europa’nın buzlu yüzeyi altında sıvı su bulunabileceği ihtimaline ilişkin araştırmalar açısından büyük önem taşıdı.
• 2007 – Benazir Butto Pakistan’a döndü
  Pakistan’ın eski başbakanlarından Benazir Butto, yıllarca süren sürgünün ardından 18 Ekim 2007’de ülkesine döndü. Karaçi’de karşılayan kalabalıkların bulunduğu konvoy yakınında bombalı saldırı düzenlendi. Çok sayıda kişi öldü ve yaralandı; Butto saldırıdan kurtuldu. Ancak 27 Aralık 2007’de seçim kampanyası sırasında başka bir saldırıda hayatını kaybetti. Siyasi yaşamı, Pakistan’da demokrasi, kadınların siyasetteki yeri ve sivil-asker ilişkileri açısından tarihsel önemini korur.

18 Ekim’de anılması gereken diğer dünya olayları:

• 1775 – Falmouth’un yakılması: Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında İngiliz kuvvetlerinin Maine bölgesindeki Falmouth’a saldırısı, kolonilerde İngiliz yönetimine karşı öfkeyi artırdı.
• 1776 – Pell’s Point Muharebesi: New York çevresinde Amerikan ve İngiliz kuvvetleri arasında çatışma yaşandı; Amerikan birlikleri geri çekilirken İngiliz ilerleyişini yavaşlattı.
• 1820 – Doak’s Stand Antlaşması: ABD ile Choctaw halkı arasında yapılan antlaşma, Mississippi bölgesindeki yerli topraklarının geleceği açısından önemliydi.
• 1931 – Al Capone vergi kaçakçılığından mahkûm edildi: Organize suç figürü Al Capone, federal vergi kaçakçılığı davasında suçlu bulundu.
• 1961 – West Side Story filminin gösterime girişi: New York’taki gençlik çeteleri arasındaki çatışmayı Romeo ve Juliet temasıyla birleştiren müzikal film, Amerikan sinemasının önemli yapıtlarından oldu.
• 1998 – Nijerya’da petrol boru hattı faciası: Jesse yakınlarında meydana gelen patlama ve yangın, iki yüzü aşkın insanın ölümüne yol açtı.

Türkiye Tarihinde 18 Ekim Günü Yaşanan Olaylar

• 1920 – Saimbeyli’nin kurtuluşu
  Adana’nın Saimbeyli ilçesi, Millî Mücadele döneminde Fransız işgalinden kurtarıldı. Çukurova ve çevresi yoğun çatışmalara sahne olmuştu. Yerel halkın direnişi, ulaşım yollarının kontrolü ve Toroslar’daki stratejik geçitler belirleyici rol oynadı. Yüzbaşı Doğan ve Kaymakam Saim Bey’in çabalarıyla gerçekleşen kurtuluş, Güney Cephesi mücadelesi ve bölgenin yeniden Türkiye denetimine girmesi bağlamında anılır. İlçe daha sonra Saimbeyli adını aldı.
• 1943 – Türk Beşleri’nin Avrupa’daki müzik faaliyetleri
  Türk Beşleri’nden Ulvi Cemal Erkin ve Necil Kâzım Akses, Berlin’de başarılı bir konser verdi. Türk Beşleri (Ulvi Cemal Erkin, Cemal Reşit Rey, Hasan Ferit Alnar, Ahmet Adnan Saygun ve Necil Kâzım Akses), Cumhuriyet döneminde Batı müziği teknikleriyle Türk ezgilerini ve ritimlerini birleştirmeyi amaçlayan besteciler topluluğudur. Çalışmaları, çok sesli müziğin kurumsallaşmasında ve uluslararası tanıtımında önemli rol oynadı.
• 1959 – Türk güreşçilerin Akdeniz Oyunları başarısı
  Beyrut’ta düzenlenen III. Akdeniz Oyunları’nda Türkiye serbest güreş milli takımı sekiz sıkletin tamamında altın madalya kazandı. Güreş, Türkiye’nin uluslararası müsabakalarda tarihsel olarak en başarılı olduğu branşlardan biridir. Bu başarılar, Türk sporcularının Avrupa ve Akdeniz coğrafyasındaki rekabet gücünü pekiştirdi.
• 1970 – DEV-GENÇ ve gençlik hareketleri
  Ertuğrul Kürkçü’nün Türkiye Devrimci Gençlik Dernekleri Federasyonu (DEV-GENÇ) genel başkanlığına seçilmesi bazı kronolojilerde 18 Ekim 1970 ile ilişkilendirilir. DEV-GENÇ, 1960’ların sonu ve 1970’lerin başında öğrenci hareketlerinin, sol siyasal örgütlenmelerin ve gençlik protestolarının önemli yapılarından biriydi. Üniversitelerdeki eylemler, emek hareketleri ve toplumsal eşitsizlik tartışmaları içinde etkinlik gösterdi; 12 Mart 1971 askerî müdahalesine giden süreçle birlikte değerlendirilir.

Türkiye tarihi açısından 18 Ekim’in anlamı

18 Ekim, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı veya 30 Ağustos Zafer Bayramı gibi ülke çapında kutlanan resmî günlerden biri değildir. Ancak yerel kurtuluş günleri, Cumhuriyet dönemi sanat faaliyetleri ve spor başarıları üzerinden tarihsel anlam taşır. Osmanlı ve Cumhuriyet tarihini incelerken bir olayın belirli bir günle ilişkilendirilmesi ile o günün resmî anma günü olması arasındaki farkı gözetmek gerekir.

18 Ekim’de Doğan Önemli Kişiler

Türkiye ve Osmanlı tarihiyle bağlantılı doğumlar

• 1822 – Mithat Paşa
  Osmanlı devlet adamı (1822–1884). 19. yüzyıl reform hareketlerinin en önemli isimlerinden biriydi. Asıl adı Ahmed Şefik’ti. Vilayet yönetimindeki yenilikleri, idari reformları ve anayasal yönetime geçişteki rolüyle tanındı. Tuna ve Bağdat valiliklerinde eğitim, ulaşım ve ekonomik kalkınma çalışmaları yürüttü. 1876 Kanun-ı Esasi’nin hazırlanmasında etkili oldu. Meşrutiyet yönetimini destekledi; II. Abdülhamid döneminde siyasi mücadelelerin merkezinde yer aldı. 1884’te Taif’te hayatını kaybetti.
• 1862 – Mehmet Esat Bülkat
  Osmanlı ve Türk askeri (1862–1952). Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı’nda, özellikle Çanakkale Cephesi’nde görev yaptı. Osmanlı kuvvetlerinin savunma faaliyetlerinde üstlendiği görevler nedeniyle askerî tarih açısından önem taşır.

Dünya çapında tanınan diğer kişiler

• 1663 – Savoy Prensi Eugen (1663–1736): Habsburg ordusunda görev yapan komutan. Osmanlı-Habsburg savaşlarında etkili oldu; 1697 Zenta Muharebesi ve 1717 Belgrad kuşatmasıyla anılır.
• 1777 – Heinrich von Kleist (1777–1811): Alman edebiyatının önemli yazarlarından. Prens Friedrich von Homburg, Kırık Testi ve Michael Kohlhaas gibi eserlerinde hukuk, adalet, bireysel irade ve insan psikolojisini ele aldı.
• 1873 – Ivanoe Bonomi (1873–1951): İtalyan siyasetçi; iki dönemde başbakanlık yaptı. Faşist yönetimin çöküşü ve demokratik kurumların yeniden kurulmasında etkili oldu.
• 1902 – Pascual Jordan (1902–1980): Kuantum mekaniğinin gelişimine katkı sağlayan Alman fizikçi.
• 1919 – Pierre Elliott Trudeau (1919–2000): Kanada başbakanı. Federal yönetimi güçlendirdi, Fransızca ve İngilizceyi resmî dil yaptı; 1982 Anayasa Yasası ve Haklar Şartı’nın mimarlarından.
• 1920 – Melina Mercouri (1920–1994): Yunan oyuncu, şarkıcı ve siyasetçi. Askerî diktatörlüğe karşı muhalefet etti, kültür bakanı olarak görev yaptı.
• 1926 – Chuck Berry (1926–2017): Rock and roll’un kurucu isimlerinden. “Johnny B. Goode”, “Maybellene” gibi şarkılarıyla modern popüler müziği etkiledi.
• 1960 – Jean-Claude Van Damme: Belçikalı oyuncu ve dövüş sanatları ustası. Bloodsport, Kickboxer gibi aksiyon filmleriyle tanındı.
• 1984 – Lindsey Vonn: ABD’li kayakçı; alp disiplini tarihinin en başarılı sporcularından.
• 1987 – Zac Efron: Amerikalı oyuncu; High School Musical serisiyle tanındı, sonrasında farklı türlerde rol aldı.

18 Ekim’de Hayatını Kaybeden Önemli Kişiler

Dünya tarihinden önemli ölümler

• 1871 – Charles Babbage (1791–1871): İngiliz matematikçi ve mucit. Fark Makinesi ve Analitik Makine tasarımlarıyla bilgisayar tarihinin öncülerinden kabul edilir. Modern bilgisayarların bazı temel ilkelerini (bellek, işlem birimi, programlanabilirlik) ortaya koydu.
• 1931 – Thomas Alva Edison (1847–1931): Amerikalı mucit ve girişimci. Fonograf, elektrikli aydınlatma ve elektrik dağıtım sistemlerinin ticarileştirilmesinde büyük rol oynadı. Modern sanayi toplumunun teknolojik dönüşümüne katkı sağladı.
• 1973 – Leo Strauss (1899–1973): Siyaset felsefesi alanında etkili düşünür. Platon, Aristoteles ve klasik siyaset düşüncesi üzerine yorumlarıyla tanındı.
• 1744 – Sarah Churchill (1660–1744): Marlborough Düşesi; İngiliz saray siyasetinde etkili aristokrat.
• 1541 – Margaret Tudor (1489–1541): İngiltere Kralı VII. Henry’nin kızı, İskoçya kraliçesi. Hanedan bağlantıları, 1603’te iki krallığın birleşmesinde rol oynadı.

Türkiye ve Osmanlı tarihinden

Bu tarihte doğduğu veya öldüğü kesin olarak bilinen isimler arasında Mithat Paşa ve Mehmet Esat Bülkat öne çıkar. Kesin tarih doğrulaması olmayan isimleri listeye eklemek doğru olmaz.

18 Ekim’in Tarihsel Açıdan Genel Değerlendirmesi

18 Ekim, farklı dönemlerde meydana gelen gelişmeler nedeniyle birbirinden oldukça farklı tarihsel konuları bir araya getirir:

• Siyasi tarih: Alaska’nın ABD’ye devredilmesi ve Porto Riko’da yönetimin değişmesi, devletlerin sınırlarının ve egemenlik ilişkilerinin nasıl dönüşebildiğini gösterir.
• Bilim ve teknoloji: Charles Babbage’ın hesaplama makineleri ve Venera 4’ün Venüs araştırması, insanlığın bilgi üretme ve teknolojik ilerleme çabasının farklı dönemlerini temsil eder.
• Edebiyat ve sanat: Herman Melville’in Moby Dick romanı ve Melina Mercouri’nin kültür alanındaki çalışmaları, sanatın toplumsal ve kültürel hafızadaki yerini ortaya koyar.
• Spor: Bob Beamon’un 1968’deki uzun atlayış rekoru, insan performansının sınırlarını zorlayan tarihî başarıların simgelerinden biridir.
• Siyasi mücadeleler: Benazir Butto’nun Pakistan’a dönüşü ve ardından yaşanan saldırılar, demokratik siyaset mücadelesinin ne kadar ağır bedeller doğurabildiğini hatırlatır.
• Türkiye tarihi: Saimbeyli’nin kurtuluşu, Cumhuriyet dönemi müzik faaliyetleri ve Türk güreşçilerinin uluslararası başarıları, ulusal tarih ile yerel ve kültürel tarihin nasıl kesiştiğini gösterir.

Sonuç olarak 18 Ekim, tek bir büyük olayla özdeşleşen bir tarih olmaktan ziyade, dünya tarihinin farklı alanlarında önemli dönüm noktalarının yaşandığı günlerden biridir. Bu tarihin önemi; siyaset, bilim, edebiyat, kültür ve spor gibi alanlardaki gelişmeler birlikte ele alındığında daha iyi anlaşılır. 18 Ekim aynı zamanda Dünya Menopoz Günü olarak da anılır.