Tarihte Bugün 10 Ekim

10 Ekim Tarihte Bugün: Dünyada ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

10 Ekim, insanlık tarihinde hem trajik hem de dönüm noktası niteliğindeki olaylara ev sahipliği yapmış bir gündür. İslam dünyasında derin izler bırakan Kerbelâ Olayı’ndan Çin’de imparatorluk dönemini sona erdiren ayaklanmaya, mühendislik harikası Panama Kanalı’nın tamamlanmasından modern terör eylemlerine kadar birçok önemli gelişme bu tarihte yaşanmıştır. Aynı şekilde sanat, bilim, siyaset ve spor alanından birçok ünlü ismin doğumu ve vefatı da 10 Ekim’e denk gelir.

Dünyada 10 Ekim’de Yaşanan Önemli Tarihi Olaylar

• 680 – Kerbelâ Olayı (Aşure Günü): Hz. Muhammed’in torunu İmam Hüseyin (Hüseyin bin Ali) ve yanındaki yaklaşık 72 kişi, Emevi halifesi Yezid’in ordusu tarafından Irak’taki Kerbelâ bölgesinde kuşatılıp katledildi. İmam Hüseyin’in başı kesilerek öldürülmesi, Şii İslam inancında en büyük trajedilerden biri olarak kabul edilir. Bu olay her yıl Muharrem ayında yas tutularak, matemle anılır ve Aşure Günü olarak bilinir.
• 732 – Tours (Poitiers) Muharebesi: Frank lideri Charles Martel komutasındaki ordu, Endülüs’ten Avrupa’ya ilerleyen Emevi kuvvetlerini (Abdul Rahman Al Ghafiqi komutasında) Fransa’nın Tours yakınlarında bozguna uğrattı. Bu zafer, İslam’ın Batı Avrupa’ya doğru yayılmasını durduran kritik bir dönüm noktası olarak tarihe geçti.
• 1780 – Büyük Kasırga (Great Hurricane of 1780): Karayipler’de Barbados’tan başlayıp birçok adayı etkisi altına alan bu fırtına, kayıtlara geçmiş en ölümcül Atlantik kasırgası oldu. Tahminen 20.000 ila 30.000 kişi hayatını kaybetti, bölgede büyük yıkım yaşandı.
• 1845 – ABD Deniz Akademisi’nin Açılışı: Annapolis, Maryland’de United States Naval Academy (o zamanki adıyla Naval School) kapılarını açtı. İlk dönemde 50 öğrenci ve 7 profesörle eğitim başladı. Bu kurum, Amerikan denizcilik eğitiminin temel taşlarından biri haline geldi.
• 1871 – Büyük Chicago Yangını’nın Söndürülmesi: 8-10 Ekim arasında süren yangın, şehirde büyük tahribata yol açtı. Yüzlerce kişi öldü, on binlerce kişi evsiz kaldı ve şehir merkezinin büyük bölümü kül oldu.
• 1897 – Aspirin’in Geliştirilmesi: Alman kimyager Felix Hoffmann, asetilsalisilik asidin (aspirin) daha etkili sentez yöntemini buldu. Bu buluş, modern tıbbın en yaygın kullanılan ilaçlarından birinin yolunu açtı.
• 1903 – Kadınlara Oy Hakkı Mücadelesinin Dönüm Noktası: Emmeline Pankhurst, İngiltere’de kadınların oy hakkı için militan mücadele yürüten Women’s Social and Political Union’ı (WSPU) kurdu. Bu örgüt, kadın hareketinin en etkili yapılarından biri oldu.
• 1911 – Wuchang Ayaklanması ve Xinhai Devrimi’nin Başlangıcı: Çin’de Qing (Mançu) Hanedanlığı’na karşı başlayan isyan, Xinhai Devrimi’ni ateşledi. Bu süreç, binlerce yıllık imparatorluk döneminin sona ermesine ve Çin Cumhuriyeti’nin kurulmasına yol açtı. Tayvan’da “Çifte On” (Double Tenth Day) olarak ulusal bayram olarak kutlanır.
• 1913 – Panama Kanalı’nın Ana İnşaatının Tamamlanması: ABD Başkanı Woodrow Wilson, Gamboa Dike’inin patlatılmasını emretti. Bu adım, Atlantik ile Büyük Okyanus’u birleştiren devasa mühendislik projesinin ana kısmının bittiğini simgeledi (kanal 1914’te resmen açıldı).
• 1945 – Çifte On Anlaşması: Çin’de Çin Komünist Partisi ile Kuomintang arasında Chongqing’de imzalanan prensip anlaşması, savaş sonrası Çin’in geleceği hakkında önemli bir adım olarak kayda geçti.
• 1954 – Ho Chi Minh’in Hanoi’ye Girişi: Fransız birliklerinin çekilmesinden sonra Vietnamlı lider Ho Chi Minh Hanoi’ye girdi. Bu olay, Vietnam’ın bağımsızlık sürecinde önemli bir dönemeç oldu.
• 1963 – Kısmi Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması: Yeraltı denemeleri hariç nükleer silah denemelerini yasaklayan antlaşma yürürlüğe girdi.
• 1964 – Tokyo Yaz Olimpiyatları’nın Açılışı: Asya’da düzenlenen ilk olimpiyat oyunları başladı. Uydu üzerinden canlı yayın yapılması da bir ilkti.
• 1967 – Dış Uzay Antlaşması’nın Yürürlüğe Girmesi: Uzayın insanlığın ortak mirası olduğu ve hiçbir ülkenin egemenlik iddia edemeyeceği prensibini getiren antlaşma yürürlüğe girdi.
• 1970 – Fiji’nin Bağımsızlığı ve Kanada’da Ekim Krizi: Fiji bağımsızlığını ilan etti. Aynı gün Kanada’da Quebec’li bakan Pierre Laporte, FLQ (Quebec Kurtuluş Cephesi) tarafından kaçırıldı.
• 1973 – Spiro Agnew’in İstifası: ABD Başkan Yardımcısı Spiro Agnew, vergi kaçakçılığı suçlamaları nedeniyle istifa etti. Yerine Gerald Ford atandı.
• 1985 – Achille Lauro Olayı: Yolcu gemisi kaçıranlar, ABD savaş uçakları tarafından Mısır uçağı üzerinden engellenip Sicilya’daki üsse inmeye zorlandı.
• 2010 – Hollanda Antilleri’nin Dağılması: Adalar, Hollanda Krallığı içinde yeni özerk statüler kazandı.
• 2014 – Nobel Barış Ödülü: 17 yaşındaki Malala Yousafzai ve Kailash Satyarthi Nobel Barış Ödülü’nü kazandı. Malala, tarihin en genç Nobel ödülü sahibi oldu.

Türkiye’de 10 Ekim’de Yaşanan Önemli Olaylar

• 415 – Ayasofya’nın İkinci Yapısının Açılışı: Bizans İmparatoru II. Theodosius döneminde, 404’teki isyanda yanan Ayasofya kilisesinin ikinci yapısı törenle açıldı.
• 1847 – İstanbul’da Güneş Tutulması: İstanbul’da önemli bir güneş tutulması izlendi ve halk tarafından dikkatle takip edildi.
• 1930 – Oramar Ayaklanması’nın Bastırılması: Türkiye, Barzani Aşireti’nin yaklaşık dört ay süren Oramar Ayaklanması’nı bastırdı.
• 2015 – Ankara Tren Garı Saldırısı: “Emek, Barış, Demokrasi” mitingi öncesi Ankara Garı civarında iki ayrı bomba patladı. 100’den fazla kişi hayatını kaybetti, yüzlerce kişi yaralandı. Türkiye tarihinin en kanlı terör eylemlerinden biri olarak kayda geçti.

Osmanlı döneminde Belgrad’ın yeniden fethi gibi askeri gelişmeler de bazı kaynaklarda bu tarihe bağlanır, ancak modern dönemde en belirgin olay 2015 Ankara saldırısıdır.

10 Ekim’de Doğan Ünlü İsimler

Dünya genelinde:

• 1813 – Giuseppe Verdi: İtalyan opera bestecisi. La Traviata, Rigoletto, Aida ve Nabucco gibi eserleriyle dünya opera tarihine yön verdi.
• 1861 – Fridtjof Nansen: Norveçli kutup kâşifi, bilim insanı ve mülteci hakları savunucusu. 1922’de Nobel Barış Ödülü’nü kazandı.
• 1900 – Helen Hayes: Amerikalı tiyatro ve sinema oyuncusu. “Amerikan Tiyatrosu’nun İlk Hanımı” olarak anılır ve EGOT (Emmy, Grammy, Oscar, Tony) kazanan ilk kadındır.
• 1901 – Alberto Giacometti: İsviçreli heykeltıraş ve ressam. İnce uzun figürleriyle modern sanata damga vurdu.
• 1906 – R. K. Narayan: Hint yazar. Malgudi romanlarıyla dünya edebiyatında önemli bir yer edindi.
• 1917 – Thelonious Monk: Amerikalı caz piyanisti ve besteci. “’Round Midnight” gibi eserleriyle cazın en etkili isimlerinden biri oldu.
• 1930 – Harold Pinter: İngiliz oyun yazarı, senarist ve Nobel Edebiyat Ödülü sahibi. The Homecoming ve Betrayal gibi eserleriyle tanınır.
• 1967 – Gavin Newsom: Amerikalı siyasetçi ve Kaliforniya Valisi.
• 1969 – Brett Favre: Amerikalı futbolcu. NFL tarihinin efsane isimlerinden.
• 1974 – Dale Earnhardt Jr.: Amerikalı otomobil yarışçısı.
• 1985 – Marina Diamandis (Marina and the Diamonds): Galli şarkıcı ve söz yazarı.

Türkiye’de:

• 1470 – Yavuz Sultan Selim (I. Selim): Osmanlı’nın 9. padişahı. Doğu seferleriyle imparatorluğu genişleten önemli hükümdarlardan.
• 1928 – Leyla Gencer: Türk opera sanatçısı. Dünya çapında “La Diva Turca” unvanıyla anıldı.
• 1929 – Ayten Alpman: Türk ses sanatçısı.
• 1944 – Tanju Korel: Türk sinema oyuncusu ve yönetmen.
• 1947 – Hümeyra: Türk müzisyen ve sinema oyuncusu.
• 1983 – Tolga Zengin: Türk futbolcu (kaleci).

10 Ekim’de Vefat Eden Ünlü İsimler

Dünya genelinde:

• 19 – Germanicus (Julius Caesar Germanicus): Romalı general ve komutan.
• 680 – İmam Hüseyin (Hüseyin bin Ali): Kerbelâ’da şehit edildi.
• 833 – el-Me’mun: Abbasi halifesi.
• 1963 – Édith Piaf: Fransız şarkıcı. “La Vie en rose” ve “Non, je ne regrette rien” gibi şarkılarıyla efsaneleşti.
• 1983 – Ralph Richardson: İngiliz aktör.
• 1985 – Orson Welles ve Yul Brynner: Orson Welles, Amerikalı yönetmen, oyuncu ve senarist (Citizen Kane). Aynı gün Yul Brynner (Rus asıllı Amerikalı aktör, The King and I ve On Emir filmleriyle ünlü) de hayatını kaybetti.
• 2004 – Christopher Reeve: Amerikalı aktör. Superman filmleriyle tanındı. 1995’teki at kazası sonrası felçli yaşamıştı.
• 2011 – Jagjit Singh: Hint ghazal sanatçısı.

Türkiye’de:

• 1964 – Cemil Sait Barlas: Türk siyasetçi, gazeteci ve yazar.
• 1977 – İsmail Hakkı Uzunçarşılı: Türk tarihçi.
• 1981 – Ali İzzet: Türk âşık (halk ozanı).
• 1987 – Behice Boran: Türk Marksist siyasetçi, yazar ve sosyolog.
• 2005 – Attilâ İlhan: Türk şair, romancı ve gazeteci (bazı kaynaklarda 10 Ekim olarak geçer).

10 Ekim, Kerbelâ Olayı’ndan Çin’deki Xinhai Devrimi’ne, Panama Kanalı’nın tamamlanmasından Fiji’nin bağımsızlığına ve Ankara Garı saldırısına kadar birçok tarihi olayla anılır. Doğumlar ve ölümler arasında ise sanat, siyaset, bilim ve spor alanından çok sayıda önemli isim yer alır. Bu tarih, hem trajedileri hem de insanlığın ilerleme adımlarını bir arada barındıran özel bir gündür.