Tarihte Bugün 30 Eylül

 

TARİHTE BUGÜN: 30 EYLÜL TÜRKİYE VE DÜNYA TARİHİNDE YAŞANANLAR, DOĞUMLAR VE ÖLÜMLER

30 Eylül, tarih boyunca hem Türk hem de dünya tarihinde siyasi dönüşümler, kültürel dönüm noktaları, bilimsel gelişmeler, trajik olaylar ve önemli kişisel hikâyelerle dolu bir gündür. Osmanlı taht değişikliklerinden Cumhuriyet dönemi atılımlarına, büyük savaşlardan sanatsal prömiyerlere, bağımsızlık ilanlarından doğal afetlere kadar pek çok olay bu tarihe damgasını vurmuştur.

Türkiye ve Türk Tarihinde 30 Eylül

1207 – Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Doğumu

Geleneksel kabulle 30 Eylül 1207’de, bugünkü Afganistan sınırları içindeki Belh yöresinde dünyaya gelen Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, ailesiyle birlikte Anadolu’ya göç etmiş ve hayatının büyük bölümünü Konya’da geçirmiştir. Tasavvuf düşüncesinin, İslam felsefesinin ve dünya edebiyatının en etkili isimlerinden biri haline gelen Mevlânâ’nın en bilinen eseri Mesnevî’dir. Bunun yanında Divân-ı Kebîr, Fîhi Mâ Fîh, Mecâlis-i Seb‘a ve Mektûbât gibi önemli eserleri bulunmaktadır. Onun insan, aşk, hoşgörü ve manevi yolculuk üzerine kurduğu düşünce sistemi yalnızca Anadolu’da değil, İran, Orta Asya, Güney Asya, Avrupa ve Amerika kıtalarında da derin etkiler bırakmıştır. Doğum tarihi konusunda farklı takvim değerlendirmeleri olsa da 30 Eylül 1207, yaygın olarak kabul edilen tarihtir.

1520 – Kanûnî Sultan Süleyman’ın Tahta Çıkışı

30 Eylül 1520, Osmanlı tarihinin en kritik taht değişikliklerinden biridir. I. Süleyman, babası Yavuz Sultan Selim’in vefatının ardından Osmanlı tahtına geçmiştir. Yaklaşık 46 yıl süren saltanatı, imparatorluğun en uzun hükümdarlık dönemlerinden biridir. Bu süreçte Osmanlı Devleti Orta Avrupa’da genişlemiş, Belgrad’ı almış, Rodos’u fethetmiş, Mohaç Savaşı’nı kazanmış, Budin’i ele geçirmiş, Irak ve İran cephelerinde mücadele etmiş, Akdeniz’de güçlü bir deniz gücü haline gelmiş ve Kuzey Afrika’daki hâkimiyetini pekiştirmiştir. Kanûnî dönemi, siyasi ve askerî gücün zirveye ulaştığı, hukuk düzenlemelerinin yapıldığı, sanat ve mimarinin büyük gelişme gösterdiği bir çağ olarak anılır.

1730 – I. Mahmud’un Padişah Olması

30 Eylül 1730’da I. Mahmud Osmanlı tahtına çıkmıştır. Bu değişim, Patrona Halil İsyanı sonrasında III. Ahmed’in tahttan indirilmesiyle gerçekleşmiştir. I. Mahmud’un hükümdarlığı döneminde Osmanlı Devleti özellikle İran ve Avusturya ile mücadele etmiş, askerî ve idarî yapıda çeşitli düzenlemeler yapılmıştır. Lâle Devri’nin ardından gelen bu süreç, yeniden yapılanma çabalarının önemli aşamalarından biri olarak değerlendirilir.

1924 – Mustafa Kemal Paşa’nın Askerlikten Ayrılması

Cumhuriyet’in ilanından sonraki dönemde 30 Eylül 1924, Mustafa Kemal Paşa’nın askerlik mesleğiyle bağını resmen kopardığı önemli bir tarihtir. Millî Mücadele’nin ardından devlet kurucusu ve siyasi lider konumuna gelen Mustafa Kemal Paşa, askerî rütbesinden ayrılarak sivil kimliğiyle Cumhuriyet’in siyasi hayatını sürdürmeye başlamıştır. Bu adım, onun askerlik kariyerinden tamamen uzaklaşıp Cumhurbaşkanı ve siyasi lider olarak ülkenin dönüşüm sürecine odaklanmasının simgesel bir aşamasıdır.

1930 – Vecihi Hürkuş’un Kendi Uçağıyla Uçuşu

Türk havacılık tarihinin dönüm noktalarından biri 30 Eylül 1930’da yaşanmıştır. Vecihi Hürkuş, kendi tasarlayıp ürettiği uçakla İstanbul’da Göztepe’den Yeşilköy’e uçuş gerçekleştirmiştir. Bu uçuş, yerli imkânlarla uçak tasarlama ve üretme çabalarının en somut örneklerinden biridir. Vecihi Hürkuş yalnızca pilot değil, aynı zamanda uçak tasarımcısı, üretici, girişimci ve eğitmen kimliğiyle Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki havacılık ve teknoloji arayışlarının sembol isimlerinden biri olmuştur.

1936 – Sevgi Soysal ve Engin Ünal’ın Doğumu

30 Eylül 1936’da Türk edebiyatının önemli yazarlarından Sevgi Soysal dünyaya gelmiştir. Roman, öykü ve tiyatro türlerinde eserler veren Soysal, Tante Rosa, Yürümek, Yenişehir’de Bir Öğle Vakti ve Şafak gibi kitaplarıyla tanınır. Eserlerinde birey-toplum ilişkileri, kadınlık, aile, siyaset ve toplumsal değişim temalarını işlemiştir. Aynı gün Türk millî yüzücülerinden Engin Ünal da doğmuştur. Ünal, Türkiye’yi uluslararası yarışmalarda temsil etmiş, 2016’da hayatını kaybetmiştir.

1940 – Karabük Demir ve Çelik Fabrikası’nın İlk İhracatı

30 Eylül 1940, Türkiye’nin sanayileşme tarihinde dikkat çekici bir gündür. Karabük Demir ve Çelik Fabrikaları, ürettiği demirin bir kısmını Romanya’ya ihraç etmiştir. Bu gelişme, genç Cumhuriyet’in ağır sanayi kurma ve kendi demir-çelik kapasitesini geliştirme hedeflerinin somut bir göstergesidir. Karabük tesisleri, planlı sanayileşmenin sembol kuruluşlarından biri haline gelmiştir.

1997 – “Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık” Eyleminin Yeniden Başlaması

30 Eylül 1997’de daha önce büyük ses getirmiş olan “Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık” eylemi yeniden gündeme gelmiştir. Belirli bir saatte ışıkların kapatılması yöntemiyle gerçekleştirilen eylem, o dönemdeki devlet-siyaset ilişkileri, Susurluk tartışmaları ve siyasi sorumluluk konuları bağlamında kamuoyunda önemli yer tutmuştur.

2000 – Deniz Baykal’ın CHP Genel Başkanlığı

30 Eylül 2000’de Cumhuriyet Halk Partisi’nin 11. Olağan Kurultayı yapılmış ve Deniz Baykal yeniden genel başkan seçilmiştir. Üç turda gerçekleşen seçimde Baykal 543 delegenin oyunu almıştır.

2013 – Demokratikleşme Paketi’nin Açıklanması

30 Eylül 2013’te dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, Ankara’da düzenlediği basın toplantısında Demokratikleşme Paketi’ni açıklamıştır. Paket kapsamında siyasi partilerin örgütlenme biçimleri, seçim sistemi önerileri, başörtüsü düzenlemeleri, öğrenci andının kaldırılması, farklı dil ve lehçelerin kullanımı ile özel okullarda farklı dillerde eğitim gibi konular yer almıştır. Bu paket, o dönemin siyasi ve toplumsal tartışmalarının merkezinde yer almıştır.

2017 – Türkiye’nin Somali’deki Askerî Eğitim Üssünün Açılışı

30 Eylül 2017’de Somali’nin başkenti Mogadişu’da Türkiye’nin askerî eğitim tesisi açılmıştır. Tesis, Somali güvenlik güçlerinin eğitilmesi amacıyla kurulmuş ve açılışa dönemin Genelkurmay Başkanı Hulusi Akar katılmıştır. Bu merkez, Türkiye’nin Afrika’daki askerî ve güvenlik faaliyetlerinin önemli noktalarından biri haline gelmiştir.

Dünya Tarihinde 30 Eylül

Erken Dönem ve Orta Çağ Olayları

• 489: Ostrogotlar, Theoderic the Great komutasında Odoaker kuvvetlerini Verona yakınlarında yeniden yenilgiye uğratmıştır. Bu zafer, Batı Roma’nın çöküşü sonrası İtalya’daki güç mücadelesinin önemli bir aşamasıdır.
• 1139: Kafkasya’da yaklaşık 7,7 büyüklüğünde olduğu tahmin edilen büyük bir deprem meydana gelmiş, Selçuklu hâkimiyetindeki bölgede ağır yıkıma yol açmıştır.
• 1399: Henry Bolingbroke, İngiltere Kralı IV. Henry olarak ilan edilmiş, Lancaster Hanedanı dönemi başlamıştır.

18. ve 19. Yüzyıl

• 1744: Avusturya Veraset Savaşı kapsamında Madonna dell’Olmo Muharebesi yaşanmış, Fransız-İspanyol kuvvetleri Sardinya’ya karşı başarı kazanmıştır.
• 1791: Fransa’da Ulusal Kurucu Meclis çalışmalarını tamamlamış, ertesi gün Yasama Meclisi göreve başlamıştır. Aynı gün Mozart’ın Sihirli Flüt operası Viyana’da ilk kez sahnelenmiştir.
• 1863: Georges Bizet’nin İnci Avcıları operası Paris’te prömiyer yapmıştır.
• 1882: Thomas Edison’un Vulcan Street hidroelektrik santrali faaliyete geçmiştir.
• 1888: Londra’da “Karındeşen Jack” cinayetleri kapsamında Elizabeth Stride ve Catherine Eddowes aynı gece öldürülmüştür.

20. Yüzyıl ve Sonrası

• 1935: ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, Colorado Nehri üzerindeki Hoover Barajı’nı (eski adıyla Boulder Dam) resmen adamıştır. İnşaat sırasında 96 işçi hayatını kaybetmiştir.
• 1938: Münih Anlaşması imzalanmış, Çekoslovakya’nın Südet bölgesi Almanya’ya bırakılmıştır. Neville Chamberlain, Édouard Daladier, Adolf Hitler ve Benito Mussolini anlaşmanın taraflarıdır.
• 1939: II. Dünya Savaşı’nın ilk günlerinde Polonya’nın sürgündeki hükümetinde Władysław Sikorski başbakan olmuştur.
• 1941: Babi Yar katliamı kapsamında 29-30 Eylül günlerinde Kiev yakınlarında on binlerce Yahudi öldürülmüştür.
• 1947: Dünya Serisi beyzbol finalinin ilk maçı televizyonda yayımlanmış, New York Yankees Brooklyn Dodgers’ı 5-3 yenmiştir. Aynı yıl Pakistan Birleşmiş Milletler’e katılmıştır.
• 1949: Berlin Hava Köprüsü sona ermiş, yaklaşık 15 aylık hava ikmaliyle Batı Berlin’in ihtiyaçları karşılanmıştır.
• 1954: Dünyanın ilk nükleer denizaltısı USS Nautilus hizmete girmiştir.
• 1955: James Dean, California’da trafik kazasında 24 yaşında hayatını kaybetmiştir.
• 1960: The Flintstones animasyon dizisi ABD televizyonunda ilk kez yayınlanmıştır.
• 1966: Bechuanaland bağımsızlığını kazanarak Botswana Cumhuriyeti olmuştur; Seretse Khama ilk devlet başkanı seçilmiştir.
• 1968: Boeing 747 ilk kez kamuoyuna tanıtılmıştır.
• 2005: Danimarka’da Jyllands-Posten gazetesinde Hz. Muhammed karikatürleri yayımlanmış, dünya çapında tartışmalara yol açmıştır.
• 2009: Endonezya’nın Sumatra Adası açıklarında büyük deprem meydana gelmiş, Padang ve çevresinde binlerce bina yıkılmış, 1.100’ün üzerinde kişi hayatını kaybetmiştir.

30 Eylül’de Doğan Önemli İsimler

• 1207: Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî – Tasavvuf düşünürü ve şair
• 1775: Robert Adrain – Matematikçi
• 1882: Hans Geiger – Geiger sayacının geliştiricisi
• 1895: Lewis Milestone – Oscar ödüllü yönetmen
• 1905: Nevill Francis Mott – Nobel Fizik Ödülü sahibi
• 1908: David Oistrakh – Ünlü kemancı
• 1917: Buddy Rich – Caz davulcusu
• 1921: Deborah Kerr – Sinema ve tiyatro oyuncusu
• 1924: Truman Capote – Tiffany’de Kahvaltı ve Soğukkanlılıkla yazarı
• 1928: Elie Wiesel – Nobel Barış Ödüllü yazar ve Holokost tanığı
• 1936: Sevgi Soysal – Türk yazar
• 1936: Engin Ünal – Türk millî yüzücü
• 1945: Ehud Olmert – İsrail eski başbakanı
• 1948: Semiramis Pekkan – Türk şarkıcı ve oyuncu
• 1962: Frank Rijkaard – Hollandalı futbolcu ve teknik direktör
• 1964: Monica Bellucci – İtalyan oyuncu ve model
• 1974: Daniel Wu – Oyuncu, yönetmen ve yapımcı
• 1975: Marion Cotillard – Oscar ödüllü Fransız oyuncu
• 1979: Primož Kozmus – Slovenyalı atlet
• 1980: Martina Hingis – İsviçreli tenisçi
• 1985: Olcan Adın – Türk futbolcu
• 1985: T-Pain – Amerikalı müzisyen

30 Eylül’de Ölen Önemli İsimler

• 420: Aziz Hieronymus – Teolog ve İncil çevirmeni
• 1626: Nurhaci – Mançu devletinin kurucusu
• 1897: Lisieux’lü Thérèse – Katolik rahibe ve azize
• 1937: Mikheil Javakhishvili – Gürcü yazar
• 1942: Hans-Joachim Marseille – Alman savaş pilotu
• 1943: Franz Oppenheimer – Sosyolog ve ekonomist
• 1955: James Dean – Sinema oyuncusu
• 1974: Carlos Prats – Şilili general ve siyasetçi
• 1978: Edgar Bergen – Aktör ve ventrilok
• 1978: Ali Nihat Tarlan – Türk edebiyat tarihçisi
• 1985: Charles Francis Richter – Richter ölçeğinin geliştiricisi
• 1985: Simone Signoret – Fransız oyuncu
• 1987: Alfred Bester – Bilimkurgu yazarı
• 1990: Patrick White – Nobel Edebiyat Ödüllü yazar
• 1999: Avni Akyol – Türk siyasetçi ve eski Millî Eğitim Bakanı
• 2015: Ayten Baykal – Türk söz yazarı
• 2016: Elie Wiesel – Nobel Barış Ödüllü yazar
• 2018: Kemal İnci – Türk sinema ve televizyon oyuncusu

30 Eylül’ün Tarihsel Özeti

30 Eylül, Türk tarihi açısından Mevlânâ’nın doğumu, Kanûnî’nin tahta çıkışı, I. Mahmud’un hükümdarlığı, Mustafa Kemal’in askerlikten ayrılması, Vecihi Hürkuş’un uçuşu, Karabük Demir-Çelik’in ilk ihracatı ve Cumhuriyet dönemindeki siyasi adımlarla öne çıkar. Dünya tarihinde ise Münih Anlaşması, Berlin Hava Köprüsü’nün sona ermesi, Botswana’nın bağımsızlığı, nükleer denizaltının hizmete girmesi, Babi Yar katliamı, Endonezya depremi ve çeşitli kültürel prömiyerlerle dikkat çeker. Kültür ve sanat alanında Mozart’ın Sihirli Flüt operası, The Flintstones, James Dean, Truman Capote, Sevgi Soysal, Elie Wiesel ve Monica Bellucci gibi isimler bu tarihi zenginleştirir. Ayrıca Botswana’nın Ulusal Günü olarak kutlanan 30 Eylül, Birleşmiş Milletler takviminde Dünya Çeviri Günü’nün de arifesidir.