Tarihte Bugün 28 Eylül

28 Eylül Tarihte Bugün: Türkiye’de ve Dünyada Yaşanan Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

28 Eylül, dünya ve Türkiye tarihinde askerî zaferlerden siyasi ayaklanmalara, bilimsel keşiflerden devletlerin kuruluş ve dağılma süreçlerine, ünlü sanatçıların, bilim insanlarının ve devlet adamlarının doğum ile ölümlerine kadar çok sayıda kritik olaya tanıklık eden özel bir tarihtir. Bu gün, özellikle Osmanlı denizcilik tarihi, Millî Mücadele dönemi ve modern tıp açısından unutulmaz gelişmelere sahne olmuştur.

Türkiye ve Osmanlı Tarihinde 28 Eylül

1538 — Preveze Deniz Muharebesi

28 Eylül denildiğinde Osmanlı tarihinin en parlak deniz zaferlerinden biri akla gelir: Preveze Deniz Muharebesi. 1538 yılında Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması, Papa III. Paulus’un öncülüğünde oluşturulan Haçlı donanmasıyla karşı karşıya geldi. Karşı tarafta dönemin ünlü denizcisi Andrea Doria bulunuyordu. Osmanlı donanması sayıca daha küçük olmasına rağmen manevra kabiliyeti, deneyimi ve Barbaros’un stratejisi sayesinde üstünlük sağladı. Savaşın merkezi bugünkü Yunanistan’ın kuzeybatısındaki Preveze Körfezi çevresiydi. Zafer, Osmanlı’nın Doğu ve Orta Akdeniz’deki hâkimiyetini pekiştirdi ve Türk denizcilik tarihinin zirve noktalarından biri olarak kabul edildi. Preveze’den sonra Osmanlı donanması Akdeniz’de tartışmasız bir güç haline geldi.

1730 — Patrona Halil İsyanı Başladı

28 Eylül 1730, Osmanlı siyasi tarihinde dönüm noktası niteliğinde bir ayaklanmanın başlangıç günüdür. Sultan III. Ahmed döneminde patlak veren bu hareket, Lâle Devri’nin sonunu getirdi. Lâle Devri; Avrupa ile ilişkilerin arttığı, mimari eserlerin çoğaldığı, matbaanın kurulduğu ve bazı yeniliklerin gündeme geldiği bir dönemdi. Ancak savaşların mali yükü, vergi baskısı, ekonomik sıkıntılar ve saray çevresindeki gösterişli yaşam halk ve yeniçeriler arasında hoşnutsuzluk yaratmıştı. İsyanın önderi, yeniçeri kökenli denizci Patrona Halil’di. 28 Eylül’de İstanbul’da başlayan hareket hızla büyüdü. Esnaf, halk ve yeniçerilerin desteğiyle isyan, sıradan bir şehir ayaklanmasının ötesine geçti. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa hedef alındı. Sonuçta III. Ahmed tahttan çekildi, yerine yeğeni I. Mahmud geçti. Böylece Lâle Devri resmen sona erdi. İsyan, saray, halk, yeniçeriler ve siyasi elitler arasındaki gerilimi açıkça ortaya koyan önemli bir örnektir. Daha sonra I. Mahmud isyancı liderleri ortadan kaldırarak otoriteyi yeniden tesis etmeye çalıştı.

1864 — I. Enternasyonal’in Kuruluşu

28 Eylül 1864’te Londra’da Uluslararası Emekçiler Birliği, yani I. Enternasyonal kuruldu. Sanayi Devrimi sonrası Avrupa’da büyüyen işçi sınıfının sorunları (uzun çalışma saatleri, düşük ücretler, kötü koşullar) uluslararası bir örgütlenmeyi gerekli kılmıştı. Karl Marx’ın önemli rol oynadığı bu oluşum, modern sosyalist ve işçi hareketlerinin gelişiminde kritik bir dönüm noktası oldu.

1889 — Metre ve Kilogramın Uluslararası Standartları

28 Eylül 1889’da Fransa’da düzenlenen I. Ağırlıklar ve Ölçüler Genel Konferansı’nda metre ve kilogram için uluslararası tanımlar kabul edildi. Bu karar, bilim, mühendislik, ticaret, haritacılık ve sanayi alanlarında ölçü birlikteliğini sağlayarak modern metrik sistemin temelini güçlendirdi.

1920 — Doğu Harekâtı Başladı

28 Eylül 1920, Millî Mücadele’nin Doğu Cephesi’nde önemli bir askerî gelişmenin yaşandığı tarihtir. Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki XV. Kolordu, Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti’ne karşı harekâta geçti. Türk kuvvetleri kısa sürede stratejik noktaları ele geçirdi; 29 Eylül’de Sarıkamış kontrol altına alındı. Harekâtın devamında Kars ve çevresi yeniden Türk birliklerinin eline geçti. Bu süreç Gümrü Antlaşması’na giden yolu açtı ve TBMM Hükûmeti’nin doğu sınırındaki konumunu güçlendirdi. 28 Eylül 1920, yalnızca askerî bir başlangıç değil, aynı zamanda diplomatik başarıların da temelini oluşturdu.

1922 — Mudanya Sürecine Giden Yol

28 Eylül 1922’de Büyük Taarruz ve İzmir’in kurtarılmasının ardından Türk ordusu Boğazlar bölgesine doğru ilerlerken diplomatik temaslar yoğunlaştı. Franklin Bouillon ile yapılan görüşmeler sonucunda Türk birliklerinin ilerleyişi geçici olarak durduruldu. Bu gelişme, 3 Ekim’de başlayan ve 11 Ekim 1922’de imzalanan Mudanya Mütarekesi’nin zeminini hazırladı. Böylece Kurtuluş Savaşı’nın askerî safhası sona ererken diplomatik safha başladı.

1937 — Tan Gazetesi Kapatıldı

28 Eylül 1937’de Tan gazetesi, Bakanlar Kurulu kararıyla on gün süreyle kapatıldı. Dönemin önemli siyasi ve fikir gazetelerinden biri olan Tan’ın yayın politikası, tek parti döneminde basın üzerindeki devlet müdahalelerinin örneklerinden biri olarak tarihe geçti.

1954 — Türk Migros İstanbul’da Hizmete Başladı

28 Eylül 1954’te Türk Migros, İstanbul’da faaliyete geçti. Modern perakendecilik anlayışının Türkiye’deki öncü adımlarından biri olan kuruluş, temel gıda maddelerini düzenli ve çağdaş bir sistemle tüketicilere ulaştırarak sonraki yıllarda ülkenin en bilinen perakende markalarından biri haline geldi.

1965 — Kız Kulesi Millî Savunma Bakanlığı’na Devredildi

28 Eylül 1965’te İstanbul’un sembol yapılarından Kız Kulesi, Millî Savunma Bakanlığı’na devredildi. Bizans dönemine kadar uzanan tarihiyle yapı; savunma noktası, gözetleme kulesi, deniz feneri ve farklı işlevlerle yüzyıllar boyunca kullanılmış, Boğaz’ın en tanınmış tarihi eserlerinden biri olmuştur.

Diğer önemli gelişmeler arasında 1945’te Celal Bayar’ın milletvekilliğinden istifası (çok partili hayata geçişin işaretlerinden biri), 1950’de Kore Birliği’nin yola çıkması, 1978’de CHP’nin Sosyalist Enternasyonal üyeliğinin kabulü, 1982’de Banker Kastelli’nin yakalanması, 1986 ara seçimleri, 1995 Atmaca Operasyonu ve 2003’te Filenin Sultanları’nın Avrupa ikinciliği yer alır.

Dünya Tarihinde 28 Eylül

MÖ 48 — Pompeius’un Öldürülmesi

Roma’nın güçlü generallerinden Gnaeus Pompeius Magnus (Pompeius), Julius Caesar’a karşı kaybettiği iç savaş sonrası Mısır’a sığınmıştı. 28 Eylül’de genç Kral XIII. Ptolemaios’un emriyle Pelusium’da öldürüldü. Bu olay Caesar’ın gücünü pekiştirdi ve Roma’nın Mısır siyasetine müdahalesinin önünü açtı.

1066 — Normanların İngiltere’ye Çıkışı

28 Eylül 1066’da Normandiya Dükü William (Fatih William), Pevensey Körfezi’ne çıktı. Bu çıkarma Norman Fethi’nin başlangıcı oldu. Kısa süre sonra Hastings Muharebesi’nde Kral Harold yenildi ve William İngiltere kralı ilan edildi. Fetih, İngiliz siyasi, toplumsal, dilsel ve kültürel yapısını köklü biçimde değiştirdi; İngilizce üzerinde Norman Fransızcası etkisi arttı.

1106 — Tinchebray Muharebesi

İngiltere Kralı I. Henry, kardeşi Robert Curthose’u yenerek Normandiya’nın kontrolünü güçlendirdi. Bu zafer, İngiltere-Normandiya ilişkilerinin şekillenmesinde önemli rol oynadı.

1912 — Ulster Covenant

İrlanda’da yaklaşık yüz binlerce Ulster Birlikçisi, Home Rule (özerklik) girişimine karşı Ulster Covenant’ı imzaladı. Bu belge, İrlanda’nın siyasi geleceği konusundaki çatışmaların kritik aşamalarından biriydi.

1918 — Beşinci Ypres Muharebesi

Batı Cephesi’nde Müttefiklerin Alman ordusuna karşı başlattığı saldırılardan biri olan bu muharebe, savaşın son aylarında Alman savunma hatlarının çökmesine katkıda bulundu.

1919 — Omaha Irk Çatışmaları

ABD’nin Nebraska eyaletindeki Omaha kentinde başlayan ırk çatışmaları, 1919’un yoğun ırksal gerilim döneminin önemli örneklerinden biri oldu.

1924 — İlk Dünya Çevresi Hava Yolculuğu

ABD Ordusu Hava Servisi ekipleri, dünyanın çevresini dolaşan ilk başarılı uçuşu tamamlayarak Seattle’a indi. Havacılık tarihinde sembolik bir başarıydı.

1928 — Alexander Fleming Penisilini Keşfetti

İskoç bakteriyolog Alexander Fleming, Londra’daki laboratuvarında Staphylococcus bakterileri üzerinde çalışırken küfün (Penicillium notatum) bakterileri öldürdüğünü fark etti. Bu gözlem penisilinin keşfine yol açtı. Kitlesel üretim ve etkili antibiyotik haline gelmesi daha sonra Howard Florey ve Ernst Chain’in çalışmalarıyla gerçekleşse de 28 Eylül 1928, modern tıp tarihinin en büyük dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir. Penisilin milyonlarca insanın hayatını kurtardı.

1937 — Hitler ve Mussolini Berlin’de

Adolf Hitler ile Benito Mussolini Berlin’de büyük bir gösteride bir araya geldi. Bu yakınlaşma, II. Dünya Savaşı öncesi Mihver bloğunun oluşumuna giden sürecin parçasıydı.

1939 — Almanya ve Sovyetler Birliği’nin Polonya Paylaşımı

Nazi Almanyası ile Sovyetler Birliği arasında Polonya’nın işgal edilen bölgelerinin paylaşımını düzenleyen protokol imzalandı. Aynı gün Varşova Alman birliklerine teslim oldu.

1958 — Gine’nin Bağımsızlık Süreci

Fransa’nın Beşinci Cumhuriyet anayasası referandumunda Gine “hayır” oyu vererek bağımsızlık yolunu seçti ve 2 Ekim’de bağımsızlığını ilan etti.

1961 — Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin Dağılması

Mısır ve Suriye’nin 1958’de kurduğu birlik, Suriye’deki askerî darbe sonrası sona erdi. Cemal Abdünnasır’ın önderliğindeki bu deneyim, Arap milliyetçiliği tarihinde önemli bir yer tutar.

1970 — Cemal Abdünnasır’ın Ölümü

Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdünnasır hayatını kaybetti. 20. yüzyıl Arap dünyasının en etkili liderlerinden biri olan Nasır’ın ölümü büyük bir siyasi boşluk yarattı; yerine Enver Sedat geçti.

1994 — MS Estonia Deniz Faciası

Tallinn’den Stockholm’e giden MS Estonia feribotu Baltık Denizi’nde battı. 852 kişinin öldüğü bu kaza, modern Avrupa’nın en ağır deniz facialarından biri oldu ve feribot güvenliği standartlarının yeniden gözden geçirilmesine yol açtı.

Diğer önemli olaylar arasında 1542’de Juan Rodríguez Cabrillo’nun San Diego Körfezi’ne ulaşması, 1781 Yorktown kuşatmasının başlaması, 1995 Oslo II Antlaşması, 1996’da Muhammed Necibullah’ın öldürülmesi, 2008 SpaceX Falcon 1’in başarısı, 2018 Sulawesi depremi ve 2022 Hurricane Ian yer alır.

28 Eylül’de Doğan Önemli İsimler

• MÖ 551 (geleneksel tarih): Konfüçyüs — Çin düşünce tarihinin en etkili filozoflarından, ahlak, eğitim ve toplumsal düzen konularındaki öğretileriyle Doğu Asya’yı şekillendiren isim.
• 1681: Johann Mattheson — Alman besteci, müzik teorisyeni ve diplomat.
• 1803: Prosper Mérimée — Fransız yazar; Carmen’in yazarı.
• 1841: Georges Clemenceau — Fransız siyasetçi ve başbakan (“Kaplan”).
• 1924: Marcello Mastroianni — İtalyan sinema oyuncusu; Fellini filmleriyle dünya çapında ünlendi.
• 1934: Brigitte Bardot — Fransız oyuncu, model ve hayvan hakları savunucusu.
• 1947: Şeyh Hasina — Bangladeşli siyasetçi.
• 1950 civarı: Levent Kırca — Türk komedyen ve oyuncu.
• 1952: Seyyal Taner — Türk şarkıcı ve oyuncu.
• 1968: Naomi Watts — İngiliz-Avustralyalı oyuncu; Mika Häkkinen — Fin Formula 1 şampiyonu.
• 1972: Gwyneth Paltrow — Amerikalı oyuncu; Dita Von Teese — Amerikalı model.
• 1987: Hilary Duff — Amerikalı oyuncu ve şarkıcı.
• Diğer isimler arasında Immanuel Wallerstein, Víctor Jara, Gül Gölge, Engin Öztürk, Çağla Büyükakçay ve Fedor Emelianenko bulunur.

28 Eylül’de Ölen Önemli İsimler

• MÖ 48: Pompeius Magnus — Romalı general ve politikacı.
• 935: Wenceslaus I (Aziz Venceslaus) — Bohemya Dükü.
• 1197: VI. Heinrich — Kutsal Roma İmparatoru.
• 1555: Kara Ahmed Paşa — Osmanlı sadrazamı.
• 1891: Herman Melville — Amerikalı yazar (Moby-Dick).
• 1895: Louis Pasteur — Fransız kimyager ve mikrobiyolog; pastörizasyon ve kuduz aşısı.
• 1918: Georg Simmel — Alman sosyolog ve filozof.
• 1953: Edwin Hubble — Amerikalı astronom.
• 1966: André Breton — Fransız yazar, sürrealizmin kurucusu.
• 1970: Cemal Abdünnasır — Mısır devlet başkanı.
• 1978: Papa I. Ioannes Paulus.
• 1989: Ferdinand Marcos — Filipinler eski devlet başkanı.
• 1991: Miles Davis — Amerikalı caz müzisyeni.
• 1996: Muhammed Necibullah — Afganistan eski devlet başkanı.
• 2000: Pierre Trudeau — Kanada eski başbakanı.
• 2003: Elia Kazan — Amerikalı yönetmen.
• 2013: Turgut Özakman — Türk yazar (Şu Çılgın Türkler).
• 2014: Talip Apaydın — Türk yazar.
• 2016: Şimon Peres — İsrail eski cumhurbaşkanı ve başbakanı.
• Diğer isimler arasında William Boeing, Harpo Marx ve Tevfik Akdağ yer alır.

28 Eylül’ün Tarihsel Önemi

28 Eylül; denizcilik (Preveze), Osmanlı siyasi tarihi (Patrona Halil), Millî Mücadele (Doğu Harekâtı ve Mudanya süreci), bilim (penisilin), Avrupa tarihi (Norman fethi), sosyal hareketler (I. Enternasyonal) ve Arap dünyası (Birleşik Arap Cumhuriyeti ve Nasır) açısından yoğun bir tarihtir. Bu gün, hem zaferlerin hem faciaların, hem doğumların hem ölümlerin kesiştiği, insanlık tarihinin farklı katmanlarını yansıtan özel bir gündür.