Tarihte Bugün 22 Eylül

22 Eylül Tarihte Bugün: Dünya ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

22 Eylül, tarih boyunca siyasi dönüşümler, askeri zaferler ve yenilgiler, bilimsel keşifler, kültürel dönüm noktaları ve toplumsal trajedilerle dolu bir gündür. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, Avrupa’dan Amerika’ya, Ortadoğu’dan Uzak Doğu’ya kadar birçok coğrafyada iz bırakan olaylar bu tarihe denk gelmiştir.

Türkiye ve Osmanlı Tarihinde 22 Eylül

1520 — Yavuz Sultan Selim’in Vefatı

22 Eylül 1520, Osmanlı tarihinin en kritik dönüm noktalarından biridir. Dokuzuncu Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim (asıl adı Selim), saltanatının sekizinci yılında hayatını kaybetti. 1512’de tahta çıkan Yavuz, kısa saltanatına rağmen Osmanlı’nın coğrafi ve siyasi sınırlarını köklü şekilde değiştirdi.

Onun döneminde Osmanlı Devleti doğuya doğru büyük bir genişleme yaşadı. Safevî Devleti ile mücadele edildi, 1514’te Çaldıran Savaşı kazanıldı. 1516-1517 yıllarında Memlük Devleti’ne karşı seferler düzenlendi. Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz Osmanlı hâkimiyetine girdi. Kahire’nin fethiyle birlikte halifelik makamının Osmanlılara geçtiği kabul edilen süreç başladı. Yavuz Sultan Selim, 1520’de yeni bir sefere hazırlanırken hastalandı ve 22 Eylül’de vefat etti. Yerine oğlu Kanuni Sultan Süleyman geçti. Yalnızca sekiz yıllık saltanatında Osmanlı’nın siyasi ağırlığını olağanüstü artıran Yavuz, Osmanlı tarihinin en etkili hükümdarlarından biri olarak anılmaktadır.

1789 — Rymnik (Boze) Muharebesi

22 Eylül 1789’da Osmanlı-Rus ve Avusturya savaşları sırasında Rymnik Muharebesi gerçekleşti. Rus komutan Aleksandr Suvorov ile Avusturya kuvvetleri Osmanlı ordusuna karşı önemli bir zafer kazandı. Bu savaş, 18. yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki askeri ve siyasi durumunun giderek zorlaştığını gösteren örneklerden biridir.

1908 — Bulgaristan’ın Bağımsızlığını İlan Etmesi

22 Eylül 1908’de Bulgaristan, Osmanlı Devleti’nden bağımsızlığını ilan etti. 1878 Berlin Antlaşması sonrasında Osmanlı’ya bağlı fakat geniş ölçüde özerk bir prenslik olan Bulgaristan, Prens Ferdinand’ın önderliğinde tam bağımsızlık ilan etti ve Ferdinand kendini Bulgaristan Çarı ilan etti. Bu gelişme, Osmanlı’nın Balkanlar’daki toprak ve nüfuz kaybının önemli aşamalarından biri oldu. 22 Eylül, bugün Bulgaristan’da Bağımsızlık Günü olarak anılmaktadır.

1919 — Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası’nın Kuruluşu

22 Eylül 1919’da İstanbul’da Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası kuruldu. Şefik Hüsnü, Ethem Nejat, Vedat Nedim Tör ve arkadaşlarının öncülüğünde ortaya çıkan bu siyasi oluşum, işçi ve çiftçi sınıflarının örgütlenmesini amaçlayan erken dönem sosyalist hareketlerden biriydi. Milli Mücadele dönemindeki siyasi çeşitliliği yansıtması bakımından önemlidir.

1919 — Mustafa Kemal Paşa ile General Harbord Görüşmesi

Aynı gün Mustafa Kemal Paşa, ABD’li General James Harbord ile görüştü. Harbord, I. Dünya Savaşı sonrasında Anadolu’yu incelemek üzere gönderilen Amerikan heyetinin başındaydı. Görüşmede Anadolu’nun siyasi durumu, Türk halkının geleceği, işgal kuvvetlerinin faaliyetleri, Ermeni meselesi, Amerikan mandası tartışmaları ve Milli Mücadele’nin amaçları ele alındı. Mustafa Kemal’in bu görüşmede verdiği bilgiler, hareketin uluslararası kamuoyuna anlatılması açısından dikkat çekicidir.

1939 — Dikili Depremi

22 Eylül 1939’un ilk saatlerinde İzmir’in Dikili ilçesi ve çevresinde büyük bir deprem meydana geldi. Büyüklüğü yaklaşık 6,4-6,6 olarak verilen deprem, Dikili, Bergama, Karaburun ve İzmir çevresinde etkili oldu. Modern araştırmalara göre 60 kişi hayatını kaybetti, yaklaşık 1.235 yapı ağır hasar gördü. Dönemin gazetelerinde ölü sayısının 100’ü aşabileceğine dair tahminler yer almıştı.

1943 — Ankara Fen Fakültesi’nin Kuruluşu

22 Eylül 1943’te Ankara Fen Fakültesi kuruldu. Matematik, fizik, kimya ve diğer temel bilimlerin yükseköğretimde geliştirilmesine katkı sağlayan bu fakülte, Türkiye’de modern bilim eğitiminin kurumsallaşması bakımından önemli bir adımdır.

1950 — Aziz Nesin Hakkında Gıyabi Tutuklama Kararı

22 Eylül 1950’de yazar Aziz Nesin hakkında gıyabi tutuklama kararı çıkarıldı. Kararın gerekçesi, yayımlanan yazıların mevcut siyasi ve hukuki düzen açısından suç oluşturduğu iddiasıydı. Aziz Nesin, Türkiye’de düşünce ve basın özgürlüğü tartışmalarının en önemli isimlerinden biri haline geldi.

1958 — İsmet İnönü’nün “Demokrasiye Paydos” Açıklaması

22 Eylül 1958’de CHP Genel Başkanı İsmet İnönü, Demokrat Parti iktidarına yönelik sert eleştirilerde bulundu. “Demokrasiye paydos demeye Demokrat Parti Genel Başkanı’nın gücü yetmeyecektir” sözleriyle bilinen bu açıklama, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesine giden siyasi atmosferin önemli aşamalarından biridir.

1960 — Alparslan Türkeş’in Görevden Alınması

27 Mayıs 1960 darbesinin ardından Milli Birlik Komitesi içinde etkili isimlerden biri olan Alparslan Türkeş, 22 Eylül 1960’ta Başbakanlık Müsteşarlığı görevinden uzaklaştırıldı. Türkeş, daha sonra Milliyetçi Hareket Partisi’nin lideri olarak Türk siyasi hayatında önemli rol üstlendi.

1964 — Yassıada Hükümlülerinden Bazılarının Affedilmesi

22 Eylül 1964’te Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel, Yassıada yargılamaları sonucunda hüküm giymiş bazı kişileri sağlık sorunları nedeniyle affetti. Affedilenler arasında Refik Koraltan, Rüştü Erdelhun, Selim Yatağan ve Nedim Ökmen bulunuyordu.

1981 — Pancarköy Faciası

22 Eylül 1981’de Kırklareli’nin Babaeski ilçesi yakınlarında askeri tatbikat sırasında bir F-5 savaş uçağı düştü. Uçağın tatbikat alanına düşmesi sonucunda çok sayıda asker hayatını kaybetti. Olay, Türkiye’nin yakın tarihindeki en ağır askeri kazalardan biri olarak Pancarköy Faciası adıyla anılmaktadır.

1984 — Gökova’da Çevre Mücadelesi

22 Eylül 1984’te Gökova Körfezi’nde termik santral kurulmasına karşı yerel halk ve özellikle köylü kadınlar protesto eylemleri gerçekleştirdi. Bu mücadele, Türkiye’de çevre hareketinin erken ve sembolik örneklerinden biri olarak kabul edilir.

1986 — Alparslan Türkeş’in 12 Eylül Sonrası İlk Büyük Miting Konuşması

22 Eylül 1986’da Alparslan Türkeş, 12 Eylül 1980 askeri darbesinden sonra siyasi yasakların kaldırılması sürecinde Milliyetçi Çalışma Partisi’nin İstanbul mitinginde halka açık bir konuşma yaptı.

1993 — Karun Hazinesi’nin Türkiye’ye İadesi Kararı

22 Eylül 1993’te New York’taki Metropolitan Museum of Art, Lidya dönemine ait Karun Hazinesi’nin Türkiye’ye iade edilmesi yönünde karar aldı. Eserlerin yasa dışı yollarla yurt dışına çıkarıldığı belirlenmişti. Bu karar, kültür varlıklarının kaçakçılığına karşı mücadelenin önemli örneklerinden biridir.

Dünya Tarihinde 22 Eylül

1692 — Salem Cadı Davalarının Son İdamları

22 Eylül 1692’de Amerika’nın Massachusetts bölgesindeki Salem cadı davaları kapsamında son idamlar gerçekleştirildi. Martha Corey, Mary Eastey, Alice Parker, Mary Parker, Ann Pudeator, Wilmot Redd, Margaret Scott ve Samuel Wardwell asıldı. Salem olayları, dönemin dini korkuları ve toplumsal gerilimleri nedeniyle Amerikan tarihinin en çok tartışılan hadiselerinden biri haline geldi.

1776 — Nathan Hale’in İdamı

Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında Amerikalı asker Nathan Hale, İngilizler tarafından casusluk suçlamasıyla 22 Eylül 1776’da idam edildi. Henüz 21 yaşındaydı. Hale, Amerikan tarihinde vatanseverlik sembollerinden biri olarak anılır.

1792 — Fransa’da Cumhuriyet Döneminin Başlangıcı

22 Eylül 1792, Fransız Cumhuriyeti’nin başlangıcı açısından sembolik bir tarihtir. 21 Eylül’de Ulusal Konvansiyon krallığı kaldırma kararı almıştı. 22 Eylül ise yeni cumhuriyetçi takvimin başlangıç günü olarak kabul edildi.

1862 — Abraham Lincoln’ün Ön Özgürleştirme Bildirisi

22 Eylül 1862’de ABD Başkanı Abraham Lincoln, Amerikan İç Savaşı sırasında Özgürleştirme Bildirisi’nin ön metnini yayımladı. Konfederasyona bağlı eyaletlerin isyana son vermemesi halinde 1 Ocak 1863’ten itibaren bu eyaletlerdeki köleleştirilmiş insanların özgür ilan edileceğini açıkladı. Bu karar, İç Savaş’ın niteliğini değiştirdi ve köleliğin kaldırılması sürecini hızlandırdı.

1914 — Alman Denizaltısının Üç İngiliz Kruvazörünü Batırması

I. Dünya Savaşı sırasında 22 Eylül 1914’te Alman denizaltısı U-9, İngiliz donanmasına ait üç zırhlı kruvazörü (HMS Aboukir, HMS Hogue ve HMS Cressy) kısa sürede batırdı. Yaklaşık 1.400’den fazla İngiliz denizci hayatını kaybetti. Bu saldırı, denizaltı savaşının etkisini gösteren önemli olaylardan biri oldu.

1934 — Gresford Maden Faciası

22 Eylül 1934’te Galler’deki Gresford kömür madeninde patlama ve yangın sonucunda 266 madenci ve kurtarma görevlisi hayatını kaybetti. İngiltere’nin madencilik tarihinin en büyük facialarından biri olarak kabul edilir.

1939 — Brest-Litovsk Ortak Askeri Geçit Töreni

22 Eylül 1939’da Almanya ile Sovyetler Birliği kuvvetleri, Polonya’nın işgal edilmesinin ardından Brest-Litovsk’ta ortak bir askeri geçit töreni gerçekleştirdi. Bu olay, Molotov-Ribbentrop Paktı çerçevesindeki geçici iş birliğinin dikkat çekici görüntülerinden biriydi.

1949 — Sovyetler Birliği’nin İlk Atom Bombası Denemesi

22 Eylül 1949’da Sovyetler Birliği’nin ilk başarılı atom bombası denemesinin gerçekleştiği ABD tarafından açıklandı. Bu gelişme, Soğuk Savaş’ın nükleer rekabetini kökten değiştirdi ve ABD’nin atom bombası tekelini sona erdirdi.

1980 — İran-Irak Savaşı’nın Başlaması

22 Eylül 1980’de Irak, İran’a karşı geniş çaplı bir saldırı başlattı. Böylece yaklaşık sekiz yıl sürecek İran-Irak Savaşı başladı. Savaş yüz binlerce insanın ölümüne, her iki ülkenin ekonomisinde ağır yıkıma ve petrol altyapısında büyük hasara yol açtı. Kimyasal silahların da kullanıldığı bu savaş, Körfez bölgesindeki güvenlik dengelerini değiştirdi. 22 Eylül, İran’da Kutsal Savunma Haftası’nın başlangıcı olarak anılmaktadır.

1980 — Polonya’da Dayanışma Hareketinin Örgütlenmesi

Aynı gün Polonya’daki işçi hareketi Dayanışma (Solidarność) adı altında örgütlendi. Lech Wałęsa’nın öne çıkan liderlerinden biri olduğu hareket, komünist Doğu Avrupa’da bağımsız sendikal örgütlenmenin en güçlü örneklerinden biri oldu.

1985 — Fransa’nın Rainbow Warrior Sorumluluğunu Kabul Etmesi

Greenpeace’e ait Rainbow Warrior gemisi 10 Temmuz 1985’te Yeni Zelanda’nın Auckland Limanı’nda bombalanarak batırılmıştı. 22 Eylül 1985’te Fransa hükümeti, saldırının arkasında Fransız istihbarat görevlilerinin bulunduğunu kabul etti. Olay sırasında Greenpeace fotoğrafçısı Fernando Pereira hayatını kaybetmişti.

1993 — Alabama’da Amtrak Tren Faciası

22 Eylül 1993’te ABD’nin Alabama eyaletinde bir mavna demiryolu köprüsüne çarptı. Köprünün bir bölümünün çökmesi üzerine Amtrak’in Sunset Limited yolcu treni suya düştü. 47 kişi hayatını kaybetti.

1994 — Friends Dizisinin İlk Yayınlanması

22 Eylül 1994’te Amerikan televizyonunun en tanınmış sitcomlarından Friends, NBC’de ilk kez yayınlandı. Jennifer Aniston, Courteney Cox, Lisa Kudrow, Matt LeBlanc, Matthew Perry ve David Schwimmer’ın canlandırdığı altı arkadaşın New York’taki yaşamlarını konu alan dizi, dünya çapında büyük bir izleyici kitlesine ulaştı.

1995 — Alaska’da AWACS Uçağı Kazası

22 Eylül 1995’te ABD Hava Kuvvetleri’ne ait E-3B AWACS uçağı Alaska’daki Elmendorf Hava Üssü’nden kalkış sırasında düştü. Uçakta bulunan 24 kişinin tamamı hayatını kaybetti. Kazanın nedenlerinden biri olarak kalkış sırasında motorlara giren kuşlar gösterildi.

2013 — Peşaver Kilisesi Saldırısı

22 Eylül 2013’te Pakistan’ın Peşaver kentindeki All Saints Church yakınında iki intihar bombacısı tarafından saldırı gerçekleştirildi. En az 75 kişi öldü. Saldırı, Pakistan’daki Hristiyan azınlığa yönelik en ağır saldırılardan biri olarak tarihe geçti.

22 Eylül’de Doğan Önemli Kişiler

• 1515: Anne of Cleves — İngiltere Kralı VIII. Henry’nin dördüncü eşi
• 1791: Michael Faraday — İngiliz fizikçi ve kimyager, elektromanyetik indüksiyon ve elektrik motorlarının temel prensipleri üzerinde çalıştı
• 1885: Erich von Stroheim — Avusturya doğumlu Amerikalı aktör, senarist ve yönetmen
• 1895: Paul Muni — Oscar ödüllü Amerikalı oyuncu
• 1902: Ruhullah Humeyni — İranlı din adamı ve siyasetçi, 1979 İran Devrimi’nin lideri
• 1934: Ayla Erduran — Türk keman sanatçısı
• 1951: David Coverdale — İngiliz rock müzisyeni, Deep Purple ve Whitesnake gruplarıyla tanındı
• 1957: Nick Cave — Avustralyalı şarkıcı, besteci ve yazar
• 1958: Andrea Bocelli — İtalyan tenor
• 1958: Joan Jett — Amerikalı rock müzisyeni
• 1961: Bonnie Hunt — Amerikalı oyuncu, komedyen ve yönetmen
• 1966: Erdoğan Atalay — Türk asıllı Alman oyuncu
• 1977: Ali Sunal — Türk tiyatro, sinema ve televizyon oyuncusu
• 1978: Harry Kewell — Avustralyalı futbolcu ve teknik direktör
• 1981: Barış Atay — Türk oyuncu, yönetmen ve siyasetçi
• 1987: Tom Felton — İngiliz oyuncu, Harry Potter serisindeki Draco Malfoy karakteriyle tanındı

22 Eylül’de Ölen Önemli Kişiler

• 1520: Yavuz Sultan Selim — Osmanlı’nın dokuzuncu padişahı
• 1554: Francisco Vásquez de Coronado — İspanyol kâşif
• 1703: Vincenzo Viviani — İtalyan matematikçi ve bilim insanı
• 1828: Shaka Zulu — Zulu tarihinin en önemli liderlerinden biri
• 1932: Ahmet Rasim — Türk gazeteci, yazar ve besteci
• 1945: Galip Bahtiyar Göker ve Mürsel Bakü — Türk siyasetçiler
• 1956: Frederick Soddy — İngiliz kimyager ve Nobel Ödülü sahibi
• 1960: Melanie Klein — Psikanaliz tarihinin önemli isimlerinden
• 1989: Irving Berlin — Amerikalı besteci ve söz yazarı
• 1996: Dorothy Lamour — Amerikalı sinema oyuncusu ve şarkıcı
• 1999: George C. Scott — Amerikalı oyuncu ve yönetmen
• 2001: Fikret Kızılok — Türk besteci, yorumcu ve gitarist
• 2008: Hadi Çaman — Türk tiyatro ve sinema sanatçısı
• 2011: Cengiz Dağcı — Kırım Tatarı yazar ve şair

22 Eylül’ün Kısa Kronolojisi

• 1520: Yavuz Sultan Selim vefat etti
• 1692: Salem cadı davalarının son idamları
• 1776: Nathan Hale idam edildi
• 1789: Rymnik Savaşı
• 1791: Michael Faraday doğdu
• 1792: Fransa’da Cumhuriyet dönemi başladı
• 1862: Abraham Lincoln Ön Özgürleştirme Bildirisi’ni yayımladı
• 1908: Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti
• 1914: Alman denizaltısı üç İngiliz kruvazörünü batırdı
• 1919: Türkiye İşçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası kuruldu; Mustafa Kemal Paşa General Harbord ile görüştü
• 1932: Ahmet Rasim vefat etti
• 1934: Gresford maden faciası
• 1939: Dikili Depremi
• 1943: Ankara Fen Fakültesi kuruldu
• 1949: Sovyetler Birliği’nin ilk atom bombası denemesi
• 1950: Aziz Nesin hakkında tutuklama kararı
• 1958: İsmet İnönü’nün “Demokrasiye paydos” açıklaması
• 1960: Alparslan Türkeş görevden alındı
• 1964: Yassıada hükümlülerinden bazıları affedildi
• 1980: İran-Irak Savaşı başladı; Polonya’da Dayanışma hareketi örgütlendi
• 1981: Pancarköy askeri faciası
• 1984: Gökova’da çevre eylemleri
• 1985: Fransa Rainbow Warrior sorumluluğunu kabul etti
• 1986: Alparslan Türkeş’in 12 Eylül sonrası miting konuşması
• 1993: Karun Hazinesi iade kararı; Alabama Amtrak faciası
• 1994: Friends dizisi ilk kez yayınlandı
• 1995: Alaska AWACS uçağı kazası
• 2001: Fikret Kızılok vefat etti
• 2008: Hadi Çaman vefat etti
• 2011: Cengiz Dağcı vefat etti
• 2013: Peşaver kilisesi saldırısı

22 Eylül; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, Fransız Devrimi’nden Amerikan İç Savaşı’na, İran-Irak Savaşı’ndan bilimsel keşiflere, edebiyat ve müzikten çevre mücadelelerine kadar çok katmanlı bir tarihe sahiptir. Hem Türkiye hem de dünya tarihi açısından yoğun olayların yaşandığı bu gün, geçmişi anlamak ve hatırlamak için önemli bir referans noktası olmaya devam etmektedir.