Tarihte Bugün 15 Eylül

 

Tarihte Bugün 15 Eylül: Dünyada ve Türkiye’de Yaşanan Tüm Olaylar, Doğanlar ve Ölenler

15 Eylül, miladi takvimin 258. günü, artık yıllarda ise 259. günüdür. Yılın bitmesine 107 gün kalır. Tarih boyunca bu gün; savaşlar, devletlerin kuruluş ve bağımsızlık süreçleri, siyasi değişimler, bilimsel gelişmeler, sanat ve edebiyat dünyasındaki önemli doğumlar ile ölümler bakımından oldukça zengin bir gündür.

Türkiye ve Türk Tarihinde 15 Eylül

1656 – Köprülü Mehmed Paşa sadrazamlığı kabul etti

Osmanlı tarihinin en önemli devlet adamlarından Köprülü Mehmed Paşa, 15 Eylül 1656 tarihinde sadrazamlığı kabul etti. Osmanlı Devleti 17. yüzyılın ortalarında ciddi bir siyasi ve mali bunalım içindeydi. Saray içindeki çekişmeler, devlet görevlileri arasındaki yolsuzluklar, mali sıkıntılar, askerî başarısızlıklar ve özellikle Venediklilerle sürdürülen savaşlar merkezi yönetimi zayıflatmıştı. Köprülü Mehmed Paşa sadrazamlığı kabul ederken olağanüstü yetkiler talep etti. Bu yetkiler sayesinde devlet yönetiminde çok daha sert ve doğrudan müdahalelerde bulunabildi. Köprülü dönemiyle birlikte Osmanlı yönetiminde yeniden merkezîleşme ve disiplin süreci başladı. Kendisi ve ardından ailesinden gelen devlet adamları tarafından sürdürülen Köprülüler dönemi, Osmanlı Devleti’nin 17. yüzyılındaki önemli toparlanma dönemlerinden biri oldu.

1910 – Osmanlı Sosyalist Fırkası kuruldu

15 Eylül 1910’da Osmanlı Sosyalist Fırkası kuruldu. Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde sosyalist düşünceler özellikle İstanbul’daki işçi, aydın ve basın çevrelerinde etkisini artırmaya başlamıştı. Fırkanın kuruluşunda İştirakçi Hüseyin Hilmi Bey önemli rol oynadı. Hüseyin Hilmi, sosyalist düşünceleri yaymak amacıyla İştirak adlı yayın organını da kullanıyordu. Osmanlı Sosyalist Fırkası, imparatorluğun son yıllarında ortaya çıkan siyasi çeşitliliğin dikkat çekici örneklerinden biriydi. İttihat ve Terakki’nin hâkim olduğu siyasi ortam içerisinde sosyalist bir siyasi hareket oluşturulması, Osmanlı toplumunda modern siyasi fikirlerin ne ölçüde çeşitlenmeye başladığını göstermesi açısından önemlidir.

15 Eylül 1918 – Bakü’nün kurtarılması

15 Eylül Türk tarihi açısından en önemli olaylardan biri 1918 Bakü Muharebesi’nin sonucudur. Kafkas İslam Ordusu, Nuri Paşa’nın komutasında, Azerbaycan ve Dağıstan’dan gelen birliklerin de katılımıyla Bakü’ye yönelik harekât yürüttü. Birinci Dünya Savaşı’nın son döneminde Kafkasya, Osmanlı Devleti, Bolşevik Rusya, Ermeni silahlı birlikleri, Azerbaycanlı millî kuvvetler ve İngilizler açısından büyük stratejik önem taşıyordu. Bakü özellikle petrol kaynakları nedeniyle son derece önemliydi. Kafkas İslam Ordusu’nun yürüttüğü operasyon sonucunda 15 Eylül 1918’de Bakü ele geçirildi. Şehirde Osmanlı bayrağı dalgalandırıldı. Bu gelişme Azerbaycan tarihinin yanı sıra Osmanlı Devleti’nin Kafkasya politikasında da önemli bir dönüm noktasıdır. Ancak Osmanlı Devleti’nin savaşta yenilmesi nedeniyle Bakü’deki hâkimiyet uzun sürmedi. Mondros Mütarekesi’nin ardından Osmanlı kuvvetleri Kafkasya’dan çekilmek zorunda kaldı.

1922 – Kurtuluş Savaşı’nın son günlerinde 15 Eylül

15 Eylül 1922, Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin ardından Türk ordusunun Batı Anadolu’da hızla ilerlediği günlerden biridir. 9 Eylül’de İzmir’in kurtarılmasının ardından Türk birlikleri Ege ve Marmara yönünde ilerlemeye devam ediyordu. 15 Eylül 1922’de Ayvalık ve bazı çevre yerleşimleri Yunan işgalinden kurtarıldı. Aynı gün İngiliz hükümeti, Türk ordusunun Boğazlar ve İstanbul yönünde ilerlemesi ihtimaline karşı diplomatik ve askerî tedbirler üzerinde durmaya başladı. Böylece Kurtuluş Savaşı’nın askerî safhası sona yaklaşırken mesele artık yalnızca Yunan ordusunun Anadolu’dan çıkarılması olmaktan çıkmış, İstanbul ve Boğazların geleceği ile İtilaf Devletleri arasındaki diplomatik mücadele hâline gelmişti. 15 Eylül’den birkaç gün sonra, 18 Eylül’de Anadolu’daki son Yunan birlikleri de geri çekilmeye başladı. Bazı Anadolu kentleri için 15 Eylül kurtuluş günüdür: Afyonkarahisar’ın Dinar ilçesi, Balıkesir’in Balya ilçesi, Manisa’nın Ahmetli ve Salihli ilçeleri, Aydın’ın Koçarlı ilçesi 1922’de düşman işgalinden kurtulmuştur.

1923 – Karaağaç Türkiye’ye bırakıldı

15 Eylül 1923’te Karaağaç Türkiye’ye teslim edildi. Lozan Barış Antlaşması’nın hükümleri gereğince Yunanistan, savaş tazminatı karşılığında Edirne’nin Karaağaç bölgesini ve buradaki tren istasyonunu Türkiye’ye bıraktı. Karaağaç, Edirne’nin hemen batısında, Meriç Nehri’nin karşı tarafında bulunuyordu. Lozan görüşmelerinde sınır ve savaş tazminatı meseleleri içerisinde Karaağaç özel bir önem taşıdı. Karaağaç’ın Türkiye’ye verilmesi, Trakya sınırlarının kesinleşmesi bakımından önemliydi. Böylece Edirne’nin batısındaki stratejik bölge yeniden Türkiye’nin egemenliğine geçti.

1923 – Türkiye’deki ilk yüzme yarışlarından biri

15 Eylül 1923’te Galatasaray Kulübü tarafından İstanbul-Büyükada’da Türkiye’deki ilk yüzme yarışlarından biri düzenlendi. Cumhuriyet’in henüz ilan edilmediği bu dönemde spor alanında da yeni bir örgütlenme ve modernleşme süreci yaşanıyordu. Yüzme, özellikle İstanbul’daki kulüpler aracılığıyla modern spor kültürünün bir parçası hâline gelmeye başlamıştı.

1924 – Mustafa Kemal Atatürk Trabzon’a geldi

15 Eylül 1924’te Mustafa Kemal Atatürk ilk kez Trabzon’a ayak bastı. Kurtuluş Savaşı’nın ardından Cumhuriyet’in kuruluş sürecinde Atatürk, Anadolu’nun farklı bölgelerini ziyaret ederek halkla doğrudan temas kuruyordu. Trabzon ziyareti de bu gezilerden biriydi. Trabzon halkı bu günü daha sonraki yıllarda Atatürk Günü olarak anmaya başladı.

1927 – Eskişehir Bankası kuruldu

15 Eylül 1927’de Eskişehir Bankası kuruldu. Cumhuriyet’in ilk yıllarında yerel ekonomik hayatın güçlendirilmesi ve Anadolu’da bankacılık faaliyetlerinin yaygınlaştırılması amacıyla çeşitli yerel banka ve finans kuruluşları oluşturuluyordu. Eskişehir’in demiryolu, ticaret ve sanayi açısından giderek önem kazanması da böyle bir bankacılık kuruluşunun ortaya çıkmasında etkili oldu.

1928 – Alexander Fleming ve penisilin

15 Eylül 1928, bilim tarihi açısından Alexander Fleming’in penisilin keşfiyle ilişkilendirilen önemli tarihlerden biridir. İskoç bakteriyolog Fleming, laboratuvar çalışmalarında Penicillium türü bir küfün çevresindeki bakterilerin gelişmesini engellediğini fark etti. Bu gözlem daha sonra penisilin olarak bilinecek antibiyotik maddenin geliştirilmesinin başlangıç noktası oldu. Penisilinin tıp alanında kullanılabilir hâle gelmesi daha sonraki yıllarda gerçekleşti. Ancak Fleming’in gözlemi, bakteriyel enfeksiyonların tedavisinde modern antibiyotik çağının önünü açtı. Bu gelişme 20. yüzyıl tıbbının en önemli dönüm noktalarından biri oldu.

1929 – Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği’nin ilk sergisi

15 Eylül 1929’da Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği’nin ilk sergisi Ankara’da açıldı. Cumhuriyet döneminde Türk resim ve heykel sanatının modernleşmesinde önemli rol oynayan sanat topluluklarından biri olan birlik, Avrupa’daki çağdaş sanat anlayışlarını Türkiye’ye taşımaya çalışan sanatçılardan oluşuyordu. Serginin Ankara Türkocağı binasında açılması, Cumhuriyet’in kültür ve sanat politikalarının başkentte giderek daha görünür hâle geldiği bir döneme rastladı.

1961 – Yassıada kararları

15 Eylül 1961, Türkiye’nin siyasi tarihinde son derece ağır sonuçları olan günlerden biridir. 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinden sonra Demokrat Parti yöneticileri Yassıada’da yargılanmıştı. 15 Eylül’de Yassıada Mahkemesi, Demokrat Parti mensupları hakkındaki kararlarını açıkladı. 15 kişi hakkında ölüm cezası, çok sayıda kişi hakkında da ağır hapis cezaları verildi. Daha sonra ölüm cezalarının bir bölümü onaylanmadı; ancak Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan’ın idamları gerçekleştirildi. Yassıada yargılamaları, Türkiye’nin demokrasi tarihinde uzun yıllar tartışılacak büyük bir kırılma noktası oldu.

1983 – Metin Toker ve Doğan Heper

15 Eylül 1983’te gazeteci ve yazar Metin Toker ile Milliyet gazetesi yöneticilerinden Doğan Heper, yayımlanan bir yazı nedeniyle hapis cezalarına çarptırıldı. Bu olay, 1980 askerî müdahalesinden sonraki dönemde Türkiye’de basın özgürlüğü ve siyasi yayınlar üzerindeki baskıların tartışıldığı bir döneme denk geliyordu.

1986 – Adnan Kahveci’nin yolsuzluk açıklaması

15 Eylül 1986’da dönemin Başbakanlık Başdanışmanı Adnan Kahveci, Türkiye’deki rüşvet ve yolsuzluk ekonomisi üzerine dikkat çekici açıklamalarda bulundu. Kahveci, rüşvet piyasasında dönen paranın 1 trilyon lira düzeyine ulaştığını ifade etti. O dönem için son derece büyük bir miktar olarak değerlendirilen bu açıklama, Türkiye’de yolsuzluk ve kayıt dışı ekonomik ilişkiler konusundaki tartışmaları gündeme taşıdı.

1997 – Metin Göktepe davası

15 Eylül 1997’de gazeteci Metin Göktepe’nin gözaltında öldürülmesine ilişkin davada yargılanan polis memurlarından dördü tahliye edildi. Göktepe, 8 Ocak 1996’da İstanbul’da haber takibi sırasında gözaltına alınmış ve daha sonra hayatını kaybetmişti. Olay, Türkiye’de gazetecilerin güvenliği, gözaltı koşulları, polis şiddeti ve devlet görevlilerinin sorumluluğu konularındaki tartışmaların önemli başlıklarından biri hâline geldi.

2009 – Ankaraspor küme düşürüldü

15 Eylül 2009’da Profesyonel Futbol Disiplin Kurulu, Ankaraspor’un bir alt lige düşürülmesine karar verdi. Karar, Ankaraspor ile Ankaragücü arasındaki yönetimsel ilişkiler ve kulüp yöneticileri arasındaki bağlantılar nedeniyle ortaya çıkan tartışmaların ardından geldi. Türkiye futbol tarihinde kulüpler arasındaki yönetim ilişkileri ve sportif rekabet açısından dikkat çeken olaylardan biri oldu.

2020 – Suna Kıraç hayatını kaybetti

15 Eylül 2020’de iş insanı Suna Kıraç hayatını kaybetti. Vehbi Koç’un kızı olan Suna Kıraç, Koç Topluluğu’nun gelişmesinde önemli görevler üstlenmişti. Eğitim ve kültür alanlarında da çeşitli sosyal sorumluluk projelerini destekledi. 79 yaşında hayatını kaybetmesi, Türkiye iş dünyasında geniş yankı uyandırdı.

Dünya Tarihinde 15 Eylül

994 – Orontes Muharebesi

15 Eylül 994’te Fatımiler ile Bizans İmparatorluğu arasında Orontes Muharebesi gerçekleşti. Savaş, bugünkü Suriye topraklarındaki Orontes yani Asi Nehri çevresinde meydana geldi. Fatımiler Bizans kuvvetlerine karşı önemli bir zafer kazandı. Bu mücadele, Bizans İmparatorluğu ile Fatımî Devleti arasında Suriye ve Doğu Akdeniz üzerindeki hâkimiyet mücadelesinin bir parçasıydı.

1440 – Gilles de Rais tutuklandı

Fransız soylusu ve asker Gilles de Rais, 15 Eylül 1440’ta tutuklandı. Daha sonraki yargılamalarda çocuklara yönelik cinayet ve çeşitli suçlarla itham edildi. Gilles de Rais’in davası, Avrupa Orta Çağ tarihindeki en ürkütücü ceza davalarından biri olarak kabul edilir.

1644 – Papa Innocentius X seçildi

15 Eylül 1644’te Giovanni Battista Pamphilj, papa seçilerek Papa Innocentius X adını aldı. Papaların Avrupa siyasetinde son derece güçlü olduğu bir dönemde göreve gelen Innocentius X, Katolik dünyasının yanı sıra Avrupa devletleri arasındaki diplomatik ilişkilerde de etkili oldu.

1776 – İngilizler New York’a çıktı

Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında 15 Eylül 1776’da İngiliz birlikleri Kip’s Bay bölgesine çıkarma yaptı. İngiliz ordusu General William Howe komutasında New York harekâtını yürütüyordu. Amerikan birlikleri İngiliz saldırısı karşısında geri çekilmek zorunda kaldı. New York’un kontrolü, savaşın gidişatı açısından büyük önem taşıyordu. İngilizler şehri uzun süre ellerinde tuttu.

1789 – ABD Dışişleri Bakanlığı oluşturuldu

Amerika Birleşik Devletleri’nde 1789’da hükümet yapısı yeniden düzenlenirken, Department of Foreign Affairs olarak oluşturulan kurumun adı 15 Eylül’de Department of State olarak değiştirildi. Bugünkü Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı’nın tarihsel temeli bu döneme dayanır.

1795 – İngiltere Cape Kolonisi’ni ele geçirdi

15 Eylül 1795’te İngiliz kuvvetleri Hollanda’nın Cape Kolonisi’ni ele geçirdi. Bu gelişmenin arkasında Avrupa’daki Fransız Devrim Savaşları bulunuyordu. İngiltere, stratejik konumu nedeniyle Güney Afrika’daki Cape bölgesinin Fransa’nın etkisine girmesini önlemek istiyordu. Cape bölgesi, Avrupa ile Asya arasındaki deniz ticaret yolları açısından son derece önemliydi.

1812 – Napolyon Moskova’ya ulaştı

15 Eylül 1812’de Napolyon Bonapart’ın Büyük Ordusu Moskova’ya ulaştı. Napolyon’un Rusya seferi başlangıçta büyük bir askerî başarı gibi görünüyordu. Ancak Rusların geri çekilirken şehirleri ve kaynakları kullanılamaz hâle getirmesi Fransız ordusunu büyük bir lojistik krizin içine soktu. Napolyon Moskova’ya ulaştığında şehir büyük ölçüde boşaltılmıştı. Kısa süre sonra Moskova’da büyük yangınlar çıktı. Napolyon’un Rusya seferi, sonunda Fransız ordusunun korkunç kayıplar vererek geri çekilmesiyle sonuçlandı ve Napolyon’un Avrupa’daki üstünlüğünün kırılmasında önemli rol oynadı.

1821 – Orta Amerika’nın bağımsızlık süreci

15 Eylül 1821, Orta Amerika tarihi açısından çok önemli bir tarihtir. Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua ve Kosta Rika’nın bulunduğu Orta Amerika eyaletleri İspanyol hâkimiyetinden ayrılma yönünde bağımsızlıklarını ilan etti. Bu gelişme, İspanyol sömürge imparatorluğunun Amerika kıtasındaki çözülmesinin bir parçasıydı. 15 Eylül gününün bugün özellikle Orta Amerika ülkelerinde bağımsızlık tarihi olarak büyük bir sembolik anlamı vardır.

1830 – Liverpool-Manchester demiryolu açıldı

15 Eylül 1830’da Liverpool-Manchester demiryolu hizmete açıldı. Bu demiryolu, Sanayi Devrimi’nin ulaştırma alanındaki en önemli gelişmelerinden biri kabul edilir. Buharlı lokomotiflerin düzenli yolcu ve yük taşımacılığında kullanılmasının önünü açtı. Açılış töreninde İngiliz siyasetçi William Huskisson, lokomotif tarafından ezilerek hayatını kaybetti. Böylece demiryolu tarihindeki en erken ve en ünlü yolcu ölümlerinden biri meydana geldi. Demiryollarının sanayileşme, ticaret, şehirleşme ve insan hareketliliği üzerindeki etkisi bundan sonraki yıllarda olağanüstü biçimde arttı.

1894 – Pyongyang Muharebesi

Birinci Çin-Japon Savaşı sırasında 15 Eylül 1894’te Pyongyang Muharebesi gerçekleşti. Japon kuvvetleri Qing Çin ordusuna karşı önemli bir zafer kazandı. Bu savaş, Japonya’nın Doğu Asya’da büyük bir askerî güç olarak yükselişini göstermesi bakımından son derece önemliydi. Savaşın ardından Çin’in Kore üzerindeki geleneksel etkisi büyük ölçüde kırıldı ve Japonya bölgesel güç hâline gelmeye başladı.

1916 – İlk tanklar savaş alanında kullanıldı

15 Eylül 1916, askerî teknoloji tarihinde bir dönüm noktasıdır. Birinci Dünya Savaşı sırasında İngilizler ilk kez tankları savaş alanında kullandı. Somme Muharebesi’nin Flers-Courcelette safhasında Mark I tankları Alman mevzilerine karşı kullanıldı. Tankların ilk kullanımı teknik sorunlarla doluydu. Araçlar yavaş, mekanik olarak güvenilmez ve manevra kabiliyetleri sınırlıydı. Buna rağmen savaş alanında zırhlı araçların kullanılmasının gelecekte ne kadar önemli olacağını gösterdiler. Tank teknolojisi sonraki yıllarda hızla gelişti ve İkinci Dünya Savaşı’nın temel kara savaşı araçlarından biri hâline geldi.

1917 – Rusya Cumhuriyeti ilan edildi

Rusya’da 1917 Şubat Devrimi’nin ardından çarlık rejimi sona ermişti. Ancak ülke büyük bir siyasi istikrarsızlık içerisindeydi. 15 Eylül 1917’de Aleksandr Kerenski başkanlığındaki Geçici Hükûmet, Rusya’yı cumhuriyet ilan etti. Bu gelişme Rus monarşisinin hukuken de sona erdirilmesi anlamına geliyordu. Fakat Bolşevik Devrimi’nin gerçekleşmesine yalnızca birkaç hafta kalmıştı. Ekim Devrimi sonucunda Bolşevikler iktidarı ele geçirdi ve Rusya’nın siyasi sistemi tamamen değişti.

1918 – Balkan Cephesi çökmeye başladı

15 Eylül 1918’de Birinci Dünya Savaşı’nın son döneminde Müttefik kuvvetleri Bulgaristan cephesinde büyük bir saldırı başlattı. Bulgar savunmasının kırılması, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki askerî durumunu da doğrudan etkiledi. Bu saldırının ardından Bulgaristan’ın savaştan çekilmesi süreci başladı. Osmanlı Devleti için de Balkanlar üzerinden gelen tehdidin büyümesi, birkaç hafta sonra Mondros Mütarekesi’ne giden sürecin önemli parçalarından biri oldu.

1935 – Nürnberg Yasaları

15 Eylül 1935’te Nazi Almanyası’nın ırkçı politikaları açısından son derece önemli bir adım atıldı. Nürnberg Yasaları kabul edildi. Bu yasalar özellikle Yahudilerin Almanya’daki vatandaşlık ve medeni haklarını büyük ölçüde ortadan kaldırdı. Alman vatandaşlığının ırksal ölçütlerle tanımlanması ve Yahudiler ile Almanlar arasındaki evlilik ve cinsel ilişkilerin yasaklanması, Nazi rejiminin antisemitik politikalarını hukuki bir sistem hâline getirdi. Bu yasalar daha sonra Yahudilerin toplumdan sistematik biçimde dışlanmasının, mallarına el konulmasının, gettolara gönderilmesinin ve nihayet Holokost’a uzanan sürecin önemli hukuki temellerinden biri oldu.

1940 – Britanya Savaşı’nın en önemli günlerinden biri

15 Eylül 1940, İkinci Dünya Savaşı sırasında Britanya Savaşı’nın en önemli günlerinden biri olarak kabul edilir. Alman Luftwaffe, Londra’ya karşı son derece büyük bir hava saldırısı düzenledi. İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri, Alman uçaklarına karşı yoğun bir savunma gerçekleştirdi. Günün sonunda Almanların İngiliz hava savunmasını yok edemediği açıkça ortaya çıktı. Bu nedenle 15 Eylül, “Battle of Britain Day – Britanya Savaşı Günü” olarak anılmaya başladı. Almanya’nın İngiltere’yi işgal edebilmesi için önce hava üstünlüğünü elde etmesi gerekiyordu. İngiliz hava savunmasının ayakta kalması, Almanların Operation Sea Lion – Deniz Aslanı Harekâtı planını gerçekleştirmesini son derece zorlaştırdı. 15 Eylül’deki ağır hava çatışmaları, savaşın psikolojik ve stratejik açıdan önemli dönüm noktalarından biri oldu.

1949 – Konrad Adenauer Batı Almanya’nın ilk şansölyesi oldu

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Almanya iki ayrı siyasi yapıya bölünmüştü. 15 Eylül 1949’da Konrad Adenauer, Batı Almanya’nın ilk federal şansölyesi oldu. Adenauer, Batı Almanya’nın demokratik kurumlarının kurulmasında ve ülkenin Batı Avrupa ile bütünleşmesinde büyük rol oynadı. Onun döneminde Batı Almanya ekonomik olarak hızla toparlandı ve Avrupa’nın önemli siyasi ve ekonomik güçlerinden biri hâline geldi.

1950 – Inchon Çıkarması

Kore Savaşı sırasında 15 Eylül 1950’de Inchon Çıkarması başladı. General Douglas MacArthur komutasındaki Birleşmiş Milletler kuvvetleri, Kuzey Kore birliklerinin gerisine çıkarma yaptı. Çıkarma son derece riskliydi; bölgedeki gelgitler ve coğrafi koşullar operasyonu zorlaştırıyordu. Ancak başarılı olması Kuzey Kore kuvvetlerinin ikmal ve iletişim hatlarını tehdit etti. Inchon Harekâtı Kore Savaşı’nın seyrini değiştiren en önemli askerî operasyonlardan biri oldu.

1971 – Greenpeace’in kuruluşuna giden yol

15 Eylül 1971, çevre hareketinin tarihinde çok özel bir yere sahiptir. Bir grup barış ve çevre aktivisti, Kanada’nın Vancouver kentinden denize açılarak ABD’nin Alaska açıklarındaki nükleer denemelerine karşı protesto gerçekleştirdi. Bu eylem daha sonra Greenpeace’in doğuşunun sembolik başlangıç tarihi olarak kabul edildi. Başlangıçta nükleer silah denemelerine karşı çıkan hareket zaman içerisinde balina avcılığı, ormansızlaşma, iklim değişikliği, okyanusların korunması ve çevre kirliliği gibi çok daha geniş konulara yöneldi.

1996 – Padanya’nın bağımsızlığı ilan edildi

İtalya’da Kuzey Ligi lideri Umberto Bossi, 15 Eylül 1996’da Kuzey İtalya için “Padanya” adıyla bağımsızlık ilan ettiğini açıkladı. Ancak bu ilan uluslararası alanda tanınmadı ve pratikte İtalya’nın siyasi yapısını değiştirmedi. Olay, İtalya’daki kuzey-güney ekonomik ve siyasi farklılıklarının önemli bir sembolü hâline geldi.

1997 – Google’ın internet tarihindeki başlangıcı

Google.com alan adı 15 Eylül 1997’de tescil edildi. Larry Page ve Sergey Brin’in Stanford Üniversitesi’ndeki çalışmalarından doğan arama motoru, daha sonra internet kullanımının temel araçlarından biri hâline geldi. Bugün dünyanın en büyük teknoloji şirketlerinden biri olan Google’ın internet tarihindeki dönüm noktalarından biri bu tarihtir.

2008 – Lehman Brothers iflas etti

15 Eylül 2008, modern ekonomik tarihin en önemli tarihlerinden biridir. ABD’nin en büyük yatırım bankalarından Lehman Brothers iflas başvurusunda bulundu. Şirketin çöküşü, 2007-2008 küresel finans krizinin sembol olaylarından biri hâline geldi. Lehman Brothers’ın iflası finans piyasalarında büyük bir şok yarattı. Bankalar arasındaki güven azaldı, kredi piyasaları ciddi biçimde daraldı ve kriz kısa sürede ABD sınırlarını aşarak Avrupa’ya ve dünyanın diğer bölgelerine yayıldı. İşsizlik yükseldi, şirketler iflas etti, konut piyasaları çöktü ve birçok ülke bankacılık sistemlerini kurtarmak için devlet kaynaklarını kullanmak zorunda kaldı.

2020 – Abraham Accords

15 Eylül 2020’de İsrail ile Birleşik Arap Emirlikleri arasındaki ilişkilerin normalleştirilmesini öngören Abraham Accords kapsamında anlaşma Washington’da imzalandı. Törene ABD Başkanı Donald Trump, İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu ve Birleşik Arap Emirlikleri Dışişleri Bakanı Abdullah bin Zayed Al Nahyan katıldı. Anlaşma, İsrail ile bir Arap Körfez ülkesi arasında diplomatik ilişkilerin normalleştirilmesi açısından önemli bir gelişmeydi. Aynı dönemde Bahreyn de İsrail ile ilişkilerini normalleştirme sürecine girdi. Orta Doğu’nun diplomatik dengelerinde önemli değişikliklere yol açan bu süreç daha sonraki yıllarda başka Arap ülkeleriyle ilişkilerin normalleşmesini de etkiledi.

15 Eylül’de Doğan Önemli İnsanlar

• 1254 – Marco Polo: Venedikli gezgin ve tüccar. Asya’ya yaptığı seyahatler ve özellikle Çin’e ilişkin anlatılarıyla Avrupa’nın Doğu dünyasına bakışında önemli rol oynadı. Seyahatlerinin anlatıldığı Il Milione / Marco Polo’nun Seyahatleri, Orta Çağ Avrupa’sında Asya hakkındaki en etkili eserlerden biri oldu.
• 1789 – James Fenimore Cooper: Amerikalı yazar. Özellikle Amerikan sınır hayatını, yerlilerle Avrupalı-Amerikalılar arasındaki ilişkileri ve erken Amerikan toplumunu anlatan romanlarıyla tanındı. En bilinen karakterlerinden biri Natty Bumppo’dur.
• 1829 – Manuel Tamayo y Baus: İspanyol oyun yazarı. İspanyol tiyatrosunun 19. yüzyıldaki önemli isimlerinden biri oldu.
• 1857 – William Howard Taft: Amerika Birleşik Devletleri’nin 27. başkanı oldu. Taft ayrıca daha sonra ABD Yüksek Mahkemesi Başkanlığı görevine getirildi. Bu nedenle hem ABD başkanlığı hem de ülkenin en yüksek yargı makamında görev yapan nadir kişilerden biridir.
• 1881 – Ettore Bugatti: İtalyan otomobil tasarımcısı ve sanayicisi. Kurduğu Bugatti markası, özellikle yüksek performanslı ve lüks otomobilleriyle otomotiv tarihinde önemli bir yere sahip oldu.
• 1890 – Agatha Christie: İngiltere’nin Torquay kentinde doğdu. Polisiye edebiyatının en önemli isimlerinden biri oldu. Yarattığı iki karakter özellikle dünya çapında ün kazandı: Hercule Poirot ve Miss Marple. En tanınmış eserleri arasında Doğu Ekspresinde Cinayet, On Küçük Zenci (günümüzde kullanılan adıyla Ve Sonra Hiçbiri Kalmadı), Roger Ackroyd Cinayeti, Nil’de Ölüm, ABC Cinayetleri ve Ölüm Alfabesi bulunur. Romanlarının büyük bölümü tiyatroya, sinemaya ve televizyona uyarlandı. Agatha Christie, polisiye romanın klasikleşmesinde olağanüstü etkili oldu.
• 1894 – Jean Renoir: Fransız sinema yönetmeni. Ünlü empresyonist ressam Pierre-Auguste Renoir’ın oğluydu. Sinema tarihinin en önemli yönetmenlerinden biri olarak kabul edilir. En tanınmış filmleri arasında La Grande Illusion (Büyük Yanılsama) ve La Règle du Jeu (Oyunun Kuralı) bulunur. Özellikle karakterlerin psikolojisi, sınıfsal ilişkiler ve toplumsal yapı üzerine yaptığı sinemasal gözlemlerle tanındı.
• 1901 – Kemalettin Kamu: Türk şair ve siyasetçi. Millî Mücadele ve Cumhuriyet döneminin önemli şairlerinden biridir. Şiirlerinde vatan, millet, gurbet, savaş ve Anadolu temaları öne çıktı. Özellikle “Gurbet” şiiriyle tanınır.
• 1914 – Orhan Kemal: Türk edebiyatının en önemli romancılarından. Asıl adı Mehmet Raşit Öğütçü idi. Roman ve öykülerinde özellikle işçileri, yoksulları, küçük memurları, fabrika çevresini, tarım işçilerini ve toplumun alt kesimlerini anlattı. Başlıca eserleri arasında Baba Evi, Avare Yıllar, Cemile, Bereketli Topraklar Üzerinde, Murtaza, Hanımın Çiftliği, Gurbet Kuşları ve Devlet Kuşu yer alır. Orhan Kemal, Türk toplumunun özellikle emekçi kesimlerinin günlük yaşamını gerçekçi biçimde edebiyata taşımasıyla tanındı.
• 1929 – Mümtaz Soysal: Hukukçu, akademisyen, siyasetçi ve yazar. Anayasa hukuku alanında Türkiye’nin önemli akademisyenlerinden biri oldu. 12 Eylül sonrasında tutuklanması ve siyasi yaşamı da Türkiye’nin yakın tarihindeki önemli olaylar arasında yer aldı.
• 1946 – Tommy Lee Jones: Amerikalı aktör. Özellikle The Fugitive, Men in Black, No Country for Old Men, JFK, Lincoln ve Coal Miner’s Daughter gibi yapımlardaki rolleriyle tanındı.
• 1954 – Hrant Dink: Gazeteci ve yazar. İstanbul’da yayımlanan Agos gazetesinin kurucuları arasında yer aldı ve genel yayın yönetmenliğini yaptı. Türkiye’de farklı kimlikler, Türkiye-Ermenistan ilişkileri, tarih, demokrasi ve ifade özgürlüğü konularındaki yazılarıyla tanındı. 19 Ocak 2007’de İstanbul’da öldürüldü.
• 1973 – Songül Karlı: Türk halk müziği sanatçısı ve televizyon programcısı. Özellikle Türk halk müziği alanındaki çalışmaları ve televizyon programlarıyla tanındı.
• 1978 – Eidur Guðjohnsen: İzlandalı futbolcu. Chelsea ve Barcelona başta olmak üzere Avrupa’nın önemli kulüplerinde forma giydi. İzlanda millî takımının da önemli futbolcularından biri oldu.

15 Eylül’de Hayatını Kaybeden Önemli İnsanlar

• 1864 – John Hanning Speke: İngiliz kâşif. Afrika’nın iç bölgelerine yaptığı keşiflerle tanındı. Özellikle Nil Nehri’nin kaynağı konusunda yürüttüğü araştırmalar 19. yüzyıl coğrafya tarihinin önemli tartışmalarından biriydi.
• 1956 – Abdurrahman Vefik Sayın: Osmanlı Devleti’nin son dönem maliye bürokratlarından ve son Maliye Nazırlarından. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş dönemini yaşayan önemli devlet görevlilerinden biriydi.
• 1972 – Ulvi Cemal Erkin: Türk Beşleri olarak bilinen besteciler kuşağının en önemli üyelerinden biridir. Türk halk müziğinin melodik ve ritmik özelliklerini Batı klasik müziğinin teknikleriyle birleştirmeye çalıştı. Başlıca eserleri arasında Köçekçe, Piyano Konçertosu, Keman Konçertosu, 1. Senfoni ve 2. Senfoni bulunur. Türk çağdaş klasik müziğinin oluşumunda çok önemli bir yere sahiptir.
• 1972 – Baki Süha Ediboğlu: Türk şair ve yazar. Şiirlerinin yanı sıra gazetecilik ve radyo çalışmalarıyla da tanındı. Böylece 15 Eylül 1972, Türk kültür ve sanat dünyası açısından oldukça hüzünlü bir gün oldu; aynı gün hem Ulvi Cemal Erkin hem de Baki Süha Ediboğlu hayatını kaybetti.
• 1973 – İsveç Kralı VI. Gustaf Adolf: 1882 doğumlu kral, uzun süre İsveç tahtında kaldı. Onun döneminde İsveç monarşisi giderek daha sembolik bir konuma çekilirken ülkenin parlamenter demokratik sistemi güçlendi.
• 1983 – Murat Sarıca: Türk hukukçu, siyaset bilimci ve yazar Prof. Dr. Özellikle anayasa hukuku ve siyasal düşünce tarihi alanındaki çalışmalarıyla tanındı.
• 2000 – Şükriye Dikmen: Türk ressam. Modern Türk resminin önemli kadın sanatçılarından biri olarak kabul edilir. Portre ve figür çalışmalarında kendine özgü sadeleştirilmiş bir anlatım geliştirdi.
• 2002 – Şükran Güngör: Türk tiyatro ve sinema sanatçısı. Uzun yıllar Türk tiyatrosunda önemli roller üstlendi. Tiyatro çalışmalarının yanı sıra sinema ve televizyon yapımlarında da rol aldı.
• 2006 – Oriana Fallaci: İtalyan gazeteci ve yazar. Savaş muhabirliği ve dünyaca ünlü siyasetçilerle yaptığı sert ve doğrudan röportajlarla tanındı. Gazeteciliğin yanı sıra roman ve siyasi kitaplarıyla da büyük tartışmalar yarattı.
• 2007 – Colin McRae: İskoç ralli pilotu. 1995 yılında Dünya Ralli Şampiyonası’nı kazanarak dünya şampiyonu olmuştu. Ralli tarihinin en tanınmış sürücülerinden biri olarak kabul edildi. Helikopter kazasında hayatını kaybetti.
• 2008 – Rick Wright: Pink Floyd grubunun klavyecisi ve bestecilerinden. Pink Floyd’un atmosferik ve deneysel müziğinin oluşmasında önemli rol oynadı. Özellikle grubun The Dark Side of the Moon, Wish You Were Here ve The Wall gibi klasikleşmiş albümlerinde önemli katkıları vardı.
• 2020 – Suna Kıraç: Türkiye iş dünyasının önemli isimlerinden. Koç Topluluğu’nun gelişiminde uzun yıllar görev aldı. Eğitim ve kültür alanlarında yaptığı çalışmalarla da tanındı.

15 Eylül’ün Tarihteki En Önemli Dönüm Noktaları

15 Eylül’e topluca baktığımızda özellikle şu olaylar öne çıkar:

• 994: Fatımiler Bizans’ı yendi.
• 1656: Köprülü Mehmed Paşa sadrazamlığı kabul etti.
• 1776: İngilizler New York’a çıkarma yaptı.
• 1789: ABD Dışişleri Bakanlığı’nın temeli oluşturuldu.
• 1812: Napolyon Moskova’ya ulaştı.
• 1821: Orta Amerika’daki ülkeler İspanya’dan bağımsızlık sürecine girdi.
• 1830: Liverpool-Manchester demiryolu açıldı; ilk büyük demiryolu kazalarından biri yaşandı.
• 1894: Japonya Pyongyang Muharebesi’ni kazandı.
• 1910: Osmanlı Sosyalist Fırkası kuruldu.
• 1916: Tanklar ilk kez savaş alanında kullanıldı.
• 1917: Rusya Cumhuriyeti ilan edildi.
• 1918: Kafkas İslam Ordusu Bakü’yü ele geçirdi.
• 1922: Ayvalık ve çevresindeki bazı yerleşimler işgalden kurtarıldı.
• 1923: Karaağaç Türkiye’ye bırakıldı.
• 1923: Büyükada’da yüzme yarışması düzenlendi.
• 1924: Atatürk ilk kez Trabzon’a geldi.
• 1928: Fleming’in penisilin keşfine götüren çalışmaları tıp tarihinde yeni bir dönemin kapısını açtı.
• 1929: Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği’nin ilk sergisi açıldı.
• 1935: Nürnberg Yasaları kabul edildi.
• 1940: Britanya Savaşı’nın en kritik hava muharebelerinden biri gerçekleşti.
• 1949: Konrad Adenauer Batı Almanya’nın ilk şansölyesi oldu.
• 1950: Inchon Çıkarması başladı.
• 1961: Yassıada’da Demokrat Parti yöneticileri hakkında ağır cezalar açıklandı.
• 1971: Greenpeace’in kuruluşuna giden ilk büyük eylem gerçekleştirildi.
• 1997: Google.com alan adı tescil edildi.
• 2008: Lehman Brothers iflas etti ve küresel finans krizinin en sembolik olaylarından biri yaşandı.
• 2020: İsrail-Birleşik Arap Emirlikleri normalleşme anlaşması Abraham Accords kapsamında imzalandı.

15 Eylül’de doğanlar arasında Marco Polo, James Fenimore Cooper, William Howard Taft, Ettore Bugatti, Agatha Christie, Jean Renoir, Kemalettin Kamu, Orhan Kemal, Mümtaz Soysal, Tommy Lee Jones, Hrant Dink ve Eidur Guðjohnsen gibi çok farklı alanlarda iz bırakmış isimler bulunurken; ölenler arasında John Hanning Speke, Ulvi Cemal Erkin, Baki Süha Ediboğlu, VI. Gustaf Adolf, Şükran Güngör, Oriana Fallaci, Colin McRae, Rick Wright ve Suna Kıraç gibi önemli kişiler bulunur.

15 Eylül aynı zamanda Birleşik Krallık’ta Britanya Savaşı Günü, Orta Amerika ülkelerinde (Guatemala, Kosta Rika, El Salvador, Honduras, Nikaragua) Bağımsızlık Günü, Hindistan’da Mühendisler Günü ve Uluslararası Demokrasi Günü olarak kutlanır.