Tarihte Bugün 21 Ağustos

Türkiye’de ve Dünyada Yaşananlar, Doğanlar ve Ölenler

21 Ağustos, Gregoryen takviminde yılın 233. günü (artık yıllarda 234.) olarak yer alır. Yılın bitmesine 132 gün kalır. Bu tarih, savaşlardan bağımsızlık mücadelelerine, bilimsel atılımlardan büyük felaketlere, sanat ve edebiyat dünyasının önemli isimlerinin doğum ve ölümlerine kadar çok geniş bir yelpazede olaylara sahne olmuştur.

21 Ağustos’ta Tarihte Yaşanan Önemli Olaylar

• 1680 – Pueblo Ayaklanması ve Santa Fe’nin ele geçirilmesi Bugünkü New Mexico topraklarında yaşayan Pueblo yerlileri, İspanyol sömürge yönetimine karşı büyük bir isyan başlattı. İspanyolların dini baskıları, zorla Hristiyanlaştırma politikaları ve ekonomik sömürü, yerli toplulukları bir araya getirdi. Lider Popé’nin önderliğinde koordineli saldırılar düzenlendi. 21 Ağustos 1680’de Pueblo savaşçıları Santa Fe’yi ele geçirdi. İspanyol kuvvetleri bölgeden çekilmek zorunda kaldı. Bu olay, Kuzey Amerika’da Avrupa sömürgeciliğine karşı kazanılan en önemli erken yerli zaferlerinden biri olarak kabul edilir.
• 1754 – Banastre Tarleton’ın doğumu İngiliz subay Banastre Tarleton bu tarihte dünyaya geldi. Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nda İngiliz ordusunda görev yaptı. Sert ve acımasız yöntemleriyle tanındı; Amerikan tarafında “Bloody Ban” (Kanlı Ban) lakabıyla anıldı.
• 1793 – Philadelphia sarıhumma salgını Amerika Birleşik Devletleri’nin o dönemki başkenti Philadelphia’da sarıhumma salgını hızla yayıldı. Hastalığın sivrisineklerle bulaştığı henüz bilinmiyordu. Salgın aylarca sürdü ve yaklaşık 5.000 kişinin ölümüne yol açtı. Erken ABD tarihinin en büyük halk sağlığı krizlerinden biri oldu.
• 1831 – Nat Turner Köle Ayaklanması Virginia’da köleleştirilmiş Afrikalı Amerikalı Nat Turner, dini inançlarından aldığı güçle isyan başlattı. Plantasyonlara saldırılar düzenlendi. Ayaklanma kısa sürede bastırıldı. Çatışmalarda 55-60 beyaz öldürüldü; ardından intikam eylemlerinde çok sayıda siyahî hayatını kaybetti. Turner yakalanıp idam edildi. Bu olay, Amerikan kölelik tarihinin en önemli direnişlerinden biri olarak kayda geçti ve güney eyaletlerinde köleleri daha da kısıtlayan yasaların çıkarılmasına neden oldu.
• 1858 – Lincoln-Douglas tartışmalarının başlangıcı Abraham Lincoln ile Stephen A. Douglas arasında Illinois’de kölelik konusunda ünlü siyasi tartışmaların ilki yapıldı. Lincoln köleliğin yeni topraklara yayılmasına karşı çıkarken Douglas “halk egemenliği”ni savundu. Lincoln senatörlüğü kazanamasa da bu tartışmalar onu ulusal bir figür haline getirdi ve 1860’ta başkan seçilmesinin yolunu açtı.
• 1878 – Amerikan Barolar Birliği’nin (ABA) kuruluşu Amerikan hukuk sisteminin gelişiminde önemli bir meslek örgütü olan ABA kuruldu. Hukuk eğitimi, meslek standartları ve hukuk politikaları üzerinde uzun yıllar etkili oldu.
• 1888 – William Seward Burroughs’un toplama makinesi patenti Amerikalı mucit William Seward Burroughs, mekanik hesap makinesinin patentini aldı. Bu buluş bankacılık ve muhasebe işlemlerini hızlandırdı ve modern hesap makineleri ile bilgisayar teknolojisinin öncülerinden biri kabul edilir.
• 1911 – Mona Lisa’nın çalınması Leonardo da Vinci’nin ünlü tablosu Paris’teki Louvre Müzesi’nden çalındı. Hırsız, müze çalışanı Vincenzo Peruggia idi. Tabloyu İtalya’ya ait olduğunu düşünerek çaldı. Yaklaşık iki yıl kayıp kalan eser 1913’te Floransa’da bulundu. Olay, Mona Lisa’nın dünya çapında ününü daha da artırdı.
• 1915 – İkinci Anafartalar Muharebesi’nin başlaması Çanakkale Cephesi’nde İtilaf kuvvetleri yeniden taarruza geçti. Osmanlı tarafında Mustafa Kemal Bey’in komuta ettiği birlikler kritik rol oynadı. Anafartalar bölgesindeki çatışmalar, İtilaf Devletleri’nin hedeflerine ulaşamamasında ve Çanakkale savunmasının başarıya ulaşmasında büyük önem taşıdı. Bu muharebeler Mustafa Kemal’in askerî kariyerinde önemli bir dönüm noktası oldu.
• 1922 – Büyük Taarruz öncesi kritik hazırlıklar Mustafa Kemal Paşa 20 Ağustos’ta Akşehir’e gelmiş, üst düzey komutanlarla görüşerek taarruzun 26 Ağustos’ta başlamasına karar vermişti. 21 Ağustos’ta Akşehir’den ayrılarak Konya’ya geçti. Bu gün, Büyük Taarruz’un hemen öncesindeki son hazırlıkların ve gizlilik önlemlerinin sürdüğü kritik bir aşamadır. 26 Ağustos’ta başlayan taarruz, 30 Ağustos’taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile Yunan ordusunun Anadolu’daki varlığını büyük ölçüde sona erdirdi.
• 1940 – Leon Troçki’nin öldürülmesi Rus Devrimi’nin önde gelen isimlerinden Leon Troçki, Meksika’da Stalin yanlısı ajan Ramón Mercader tarafından buz baltasıyla ağır yaralandıktan bir gün sonra hayatını kaybetti. Troçki, Kızıl Ordu’nun kuruluşunda kritik rol oynamış, daha sonra Stalin ile yaşadığı siyasi çatışma sonucu sürgün edilmişti.
• 1957 – Sovyet R-7 Semiorka roketinin başarılı uçuşu Dünyanın ilk kıtalararası balistik füzesi olan R-7, başarılı bir test uçuşu gerçekleştirdi. Bu teknoloji daha sonra Sputnik’in fırlatılması ve Sovyet uzay programının temelini oluşturdu.
• 1959 – Hawaii’nin ABD’nin 50. eyaleti olması Başkan Dwight D. Eisenhower, Hawaii’nin ABD’ye 50. eyalet olarak katılmasını resmileştirdi. Aynı gün 50 yıldızlı bayrak onaylandı.
• 1959 – Bağdat Paktı’nın CENTO adını alması Irak’ın pakttan ayrılmasının ardından teşkilatın adı Merkezi Antlaşma Teşkilatı (CENTO) olarak değiştirildi. Türkiye, İran ve Pakistan önemli üyeler olarak kaldı.
• 1959 – İstanbul Askerî Müzesi’nin yeniden açılması Yeniden düzenlenen müze halka açıldı. Osmanlı ve Türk askerî tarihine ait silah, zırh, üniforma ve sancaklar sergilendi.
• 1960 – Çanakkale Şehitler Abidesi’nin açılışı Gelibolu Yarımadası’nda yükselen anıt, Çanakkale Cephesi’nde şehit düşen Osmanlı/Türk askerlerinin anısına törenle açıldı. Zamanla Türkiye’nin en önemli tarihî sembollerinden biri haline geldi.
• 1964 – İstanbul Kuledibi yangını Eskiciler Çarşısı’nda çıkan yangında 167 dükkân ve 25 apartman zarar gördü, yaklaşık 1.000 kişi evsiz kaldı. Dönemin İstanbul’unda yangın risklerinin büyüklüğünü gösteren olaylardan biri oldu.
• 1968 – Prag Baharı’nın Sovyet işgaliyle sona ermesi Sovyetler Birliği öncülüğündeki Varşova Paktı birlikleri Çekoslovakya’yı işgal etti. Alexander Dubček’in özgürlükçü reformları bastırıldı. Prag Baharı sona erdi.
• 1969 – Mescid-i Aksa yangını Kudüs’teki Mescid-i Aksa’da Avustralyalı Michael Dennis Rohan tarafından yangın çıkarıldı. Yapı ve tarihi eserler zarar gördü. Olay İslam dünyasında büyük tepki yarattı ve İslam İşbirliği Teşkilatı’nın kuruluş sürecini hızlandırdı.
• 1983 – Benigno Aquino Jr. suikastı Filipinler muhalefet lideri Benigno “Ninoy” Aquino Jr., Manila Havalimanı’nda uçaktan indikten sonra vurularak öldürüldü. Suikast, Ferdinand Marcos yönetimine karşı büyük bir halk hareketinin fitilini ateşledi ve 1986’daki People Power Devrimi’ne zemin hazırladı.
• 1986 – Nyos Gölü limnik patlaması Kamerun’daki Nyos Gölü’nden ani karbondioksit salınımı yaşandı. Gaz vadilere yayılarak yaklaşık 1.746 kişinin ve 3.500 hayvanın ölümüne yol açtı. Limnik patlama olarak bilinen nadir doğal afetlerin en bilinen örneğidir.
• 1987 – Türk Eximbank’ın kuruluşu Türkiye’nin ihracat finansmanı, kredi ve sigorta desteği sağlayan önemli kurumu Türk Eximbank kuruldu.
• 1990 – Gagavuzların özerklik ilanı Moldova’daki Gagavuzlar özerk cumhuriyet ilan etti. Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde etnik ve siyasi gerilimlerin yansıması oldu.
• 1991 – Letonya’nın bağımsızlığını yeniden kazanması Letonya, Sovyetler Birliği’nden bağımsızlığını yeniden tesis etti. Aynı dönemde Baltık cumhuriyetlerinin bağımsızlık süreçleri hızlandı. Sovyet darbe girişiminin çöküşüyle paralel gelişti.
• 1992 – Ruby Ridge kuşatması ABD’de federal güçler ile Randy Weaver ailesi arasında Idaho’da silahlı çatışma ve kuşatma başladı. Weaver’ın eşi, oğlu ve bir federal görevli hayatını kaybetti. Olay, federal yetkiler ve silah hakları tartışmalarında uzun süre gündemde kaldı.
• 1993 – NASA’nın Mars Observer ile bağlantı kaybı Mars’ı incelemek üzere gönderilen uzay aracıyla iletişim kesildi. Araçla yeniden bağlantı kurulamadı.
• 2000 – Kursk denizaltısı faciası 12 Ağustos’ta batan Rus nükleer denizaltısındaki 118 personelin tamamının öldüğü kesinleşti. Kurtarma çalışmaları sonuçsuz kaldı.
• 2008 – Pakistan’da intihar saldırıları İslamabad yakınlarında bir silah fabrikası önünde düzenlenen saldırılarda 59 kişi öldü, 70 kişi yaralandı.
• 2013 – Ghouta sarin gazı saldırısı Suriye İç Savaşı’nda Şam’ın Ghouta bölgesinde sarin gazlı roket saldırısı düzenlendi. En az 281 kişi hayatını kaybetti.
• 2017 – Büyük Amerikan Güneş Tutulması ABD’de Oregon’dan Güney Carolina’ya uzanan hat boyunca tam güneş tutulması gözlemlendi. Milyonlarca insan tarafından izlendi.

21 Ağustos’ta Türkiye Tarihi Açısından Öne Çıkanlar

• 1915 – İkinci Anafartalar Muharebesi başladı.
• 1922 – Büyük Taarruz öncesi son kritik hazırlıklar ve komuta görüşmeleri tamamlandı.
• 1959 – İstanbul Askerî Müzesi yeniden halka açıldı; Bağdat Paktı CENTO adını aldı.
• 1960 – Çanakkale Şehitler Abidesi törenle açıldı.
• 1964 – İstanbul Kuledibi’nde büyük yangın yaşandı.
• 1969 – Mescid-i Aksa yangını sonrası İslam İşbirliği Teşkilatı’nın temelleri atıldı.
• 1987 – Türk Eximbank kuruldu.
• 1990 – Gagavuz Türkleri özerklik/bağımsızlık ilan etti.
• 2008 – Ergenekon soruşturmasında ilk tutuklamalar başladı.

21 Ağustos’ta Doğan Önemli Kişiler 

Dünya:

• 1165 – II. Philippe (Fransa Kralı): Fransa’nın Orta Çağ’daki en güçlü hükümdarlarından biri. İngiltere krallarıyla mücadele ederek Fransa’nın topraklarını genişletti ve kraliyet otoritesini güçlendirdi.
• 1567 – François de Sales: Fransız piskopos, aziz ve mistik yazar. Katolik Kilisesi’nde önemli bir manevi rehber olarak kabul edilir.
• 1754 – Banastre Tarleton: İngiliz subay. Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nda sert yöntemleriyle tanındı.
• 1789 – Augustin-Louis Cauchy: Fransız matematikçi. Analiz, karmaşık fonksiyonlar ve matematiksel fiziğin gelişiminde temel katkılar yaptı.
• 1833 – Benjamin Harrison: ABD’nin 23. başkanı (1889-1893).
• 1890 – H.P. Lovecraft: Amerikalı korku ve fantastik edebiyat yazarı. Cthulhu Mitolojisi’nin yaratıcısı olarak modern korku edebiyatını derinden etkiledi.
• 1904 – Count Basie (William James Basie): Amerikalı caz piyanisti, besteci ve orkestra şefi. Swing döneminin en önemli big band liderlerinden biri oldu. “One O’Clock Jump” gibi eserleriyle caz tarihine damga vurdu.
• 1930 – Prenses Margaret: İngiltere Kraliçesi II. Elizabeth’in kız kardeşi. Kraliyet ailesinin dikkat çeken üyelerinden biriydi.
• 1936 – Wilt Chamberlain: Amerikalı basketbol efsanesi. NBA tarihinin en dominant oyuncularından biri. Bir maçta 100 sayı atma rekoru hâlâ kırılamadı. Ribaund ve sayı istatistiklerinde birçok rekorun sahibi.
• 1938 – Kenny Rogers: Amerikalı country ve pop şarkıcısı. “The Gambler”, “Islands in the Stream” gibi şarkılarıyla dünya çapında ün kazandı.
• 1952 – Joe Strummer (John Graham Mellor): The Clash grubunun solisti ve gitaristi. Punk rock’ın en önemli isimlerinden biri. Müziğinde reggae, ska ve politik mesajları birleştirdi.
• 1956 – Kim Cattrall: Kanadalı-İngiliz oyuncu. Özellikle Sex and the City dizisindeki Samantha Jones karakteriyle dünya çapında tanındı.
• 1963 – VI. Muhammed: Fas Kralı. 1999’dan beri tahttadır.
• 1967 – Carrie-Anne Moss: Kanadalı oyuncu. Matrix üçlemesindeki Trinity rolüyle ün kazandı.
• 1967 – Serj Tankian: System of a Down grubunun solisti. Alternatif metal ve politik müzik alanında etkili bir isim. Solo kariyerinde de önemli çalışmalar yaptı.
• 1973 – Sergey Brin: Google’ın kurucu ortaklarından biri. Larry Page ile birlikte modern internet arama motoru teknolojisinin temelini attı.
• 1986 – Usain Bolt: Jamaikalı atlet. 100 metre ve 200 metrede dünya rekorlarını kırdı. Olimpiyatlarda 8 altın madalya kazandı. “Dünyanın en hızlı adamı” unvanıyla tarihe geçti.

Türkiye:

• 1898 – Nurullah Ataç (Ali Nurullah Ata): İstanbul Beylerbeyi’nde doğdu. Türk edebiyatının en önemli deneme, eleştiri ve çeviri yazarlarından biri. Fransızca öğretmenliği yaptı, Cumhurbaşkanlığı çevirmenliği görevinde bulundu. Türk Dil Kurumu’nda çalıştı. Türkçenin sadeleşmesi ve özleşmesi konusunda yoğun fikirler üretti. Başlıca eserleri: Günlerin Getirdiği, Sözden Söze, Karalama Defteri, Söz Arasında, Okuruma Mektuplar, Günce. Türk denemeciliğinin kurucu isimlerinden kabul edilir.
• 1926 – Can Yücel: Türk şiirinin özgün seslerinden. Şiirlerinde günlük dil, mizah, argo ve siyasi eleştiriyi ustaca kullandı. Çevirileriyle de tanındı.
• 1934 – İzzet Günay: Yeşilçam’ın tanınmış oyuncularından. Sinema ve tiyatroda uzun yıllar sahne aldı.
• 1935 – Adnan Şenses: Türk sanat müziği ve arabesk müziğin önemli seslerinden. Şarkıcılığının yanı sıra oyunculuk da yaptı.
• 1936 – Aydın Doğan: Türk iş insanı ve medya patronu. Doğan Medya Grubu’nun kurucusudur.
• 1938 – Vural Savaş: Hukukçu, yazar ve akademisyen.
• 1992 – Neslihan Atagül: Türk oyuncu. Dizi ve sinema filmleriyle tanınır.

21 Ağustos’ta Hayatını Kaybeden Önemli Kişiler 

Dünya:

• 1614 – Elizabeth Báthory: Macar aristokrat. Tarihin en tartışmalı kadın figürlerinden biri. Yüzlerce genç kadını öldürdüğü iddia edildi. Hakkındaki anlatılar efsanelerle iç içe geçmiştir. Hapiste öldü.
• 1940 – Leon Troçki (Lev Davidoviç Bronşteyn): Rus Devrimi’nin önde gelen teorisyenlerinden ve Kızıl Ordu’nun kurucularından. Stalin ile yaşadığı iktidar mücadelesi sonucu sürgün edildi. Meksika’da suikasta uğrayarak öldü.
• 1943 – Henrik Pontoppidan: Danimarkalı yazar. 1917 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi. Realist edebiyatın önemli temsilcilerinden.
• 1947 – Ettore Bugatti: İtalyan otomobil üreticisi. Bugatti markasının kurucusu. Lüks ve yüksek performanslı otomobilleriyle ünlendi.
• 1983 – Benigno Aquino Jr.: Filipinler muhalefet lideri. Marcos diktatörlüğüne karşı mücadele etti. Manila Havalimanı’nda suikast sonucu öldürüldü. Ölümü, 1986’daki People Power Devrimi’nin fitilini ateşledi.
• 1995 – Subrahmanyan Chandrasekhar: Hint-Amerikalı astrofizikçi. 1983 Nobel Fizik Ödülü sahibi. Yıldızların evrimi ve beyaz cüceler üzerine çalışmalarıyla bilinen “Chandrasekhar limiti”ni formüle etti.
• 2005 – Robert Moog: Amerikalı mühendis. Moog synthesizer’ın mucidi. Elektronik müziğin gelişiminde çığır açtı.
• 2017 – Jerry Lewis: Amerikalı komedyen, aktör ve yönetmen. 20. yüzyılın en ünlü komedi figürlerinden biriydi.

Türkiye / Osmanlı:

• 1944 – Abdülmecid Efendi: Son Osmanlı halifesi. Paris’te vefat etti. Halifelik makamının kaldırılmasından sonra sürgünde yaşadı.

21 Ağustos’un Tarihsel Anlamı

21 Ağustos, hem savaş ve bağımsızlık mücadelelerinin hem de bilimsel, kültürel ve siyasi dönüşümlerin yoğunlaştığı bir gündür. Türkiye açısından Çanakkale’deki İkinci Anafartalar Muharebesi ve Büyük Taarruz öncesi hazırlıklar özel bir yer tutar. Dünya ölçeğinde ise Nat Turner ayaklanması, Mona Lisa hırsızlığı, Troçki suikastı, Hawaii’nin eyalet olması, Prag Baharı’nın bastırılması, Nyos Gölü felaketi ve Usain Bolt’un doğumu gibi olaylar bu tarihi unutulmaz kılar.

Ayrıca Nurullah Ataç ve Can Yücel gibi Türk edebiyatının önemli isimlerinin bu tarihte doğması, 21 Ağustos’u edebiyat tarihi açısından da anlamlı hale getirir.