Tarihte Bugün 30 Temmuz

30 Temmuz, dünya ve Türkiye tarihinde siyaset, savaşlar, bilim, spor, sanat ve kültür alanlarında birçok önemli olayın yaşandığı; aynı zamanda çok sayıda önemli kişinin doğduğu ve hayatını kaybettiği bir gündür. Hem uluslararası gelişmeler hem de yerel tarih açısından dikkat çeken bu gün, Bağdat’ın kuruluşundan modern uzay görevlerine, ilk Dünya Kupası finalinden önemli siyasi anlaşmalara kadar geniş bir yelpazede iz bırakmıştır.

Dünyada 30 Temmuz’da Yaşanan Önemli Olaylar

Antik ve Ortaçağ Dönemi

M.Ö. 30 yılında İskenderiye Savaşı’nda Mark Antony, Octavianus’a karşı son bir süvari zaferi elde etti. Ancak piyade birliklerinin yenilmesi ve donanmanın Octavianus tarafına geçmesi, Mısır’ın hızla düşmesine yol açtı. M.Ö. 101’de Vercellae Muharebesi’nde Roma ordusu Gaius Marius komutasında Cimbri kabilelerini ağır bir yenilgiye uğrattı; yüz binden fazla Cimbri’nin ölümüyle İtalya’ya yönelik Kelt-Cermen tehdidi sona erdi.

762 yılında Abbasi Halifesi Ebu Cafer el-Mansur tarafından Irak’ta Bağdat şehrinin temelleri atıldı. Dairesel planla inşa edilen şehir, kısa sürede İslam dünyasının bilim, kültür ve ticaret merkezi haline geldi ve Orta Çağ boyunca dünyanın en büyük kentlerinden biri oldu.

1419’da Prag’da Birinci Defenestrasyon olayı yaşandı. Hussitler belediye binasını basarak yedi yöneticiyi pencereden aşağı attı; bu gelişme yaklaşık on beş yıl sürecek Hussit Savaşları’nın başlangıcı kabul edilir. 1502’de Kristof Kolomb dördüncü ve son Amerika seferinde Honduras açıklarındaki Bay Adaları’ndan Guanaja’ya ulaşarak bölgenin Avrupalılar tarafından tanınmasına katkı sağladı.

17. ve 18. Yüzyıl

1619’da Virginia’nın Jamestown kentinde Amerika kıtasındaki ilk seçilmiş yasama organı olan House of Burgesses ilk toplantısını gerçekleştirdi. Altı gün süren oturumda tütün satışları, kumar, sarhoşluk ve Pazar günü ibadeti gibi konular düzenlendi; bu gelişme Amerikan demokrasisinin erken adımlarından biri olarak değerlendirilir.

1629’da Napoli’de büyük bir deprem meydana geldi ve yaklaşık on bin kişi hayatını kaybetti. 1688’de Osmanlı hakimiyetindeki Belgrad, Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu önderliğindeki güçler tarafından kuşatıldı; şehir 8 Eylül’de ele geçirildi.

19. Yüzyıl

1811’de Meksika bağımsızlık hareketinin öncüsü rahip Miguel Hidalgo y Costilla, Chihuahua’da İspanyollar tarafından kurşuna dizilerek idam edildi. Hidalgo bir yıl önce bağımsızlık mücadelesini başlatmıştı.

1864’te Amerikan İç Savaşı sırasında Petersburg’daki Krater Muharebesi yaşandı. Kuzey Ordusu, Konfederasyon siperlerinin altına büyük miktarda patlayıcı yerleştirerek saldırı düzenledi; başlangıçta başarılı görünen operasyon kötü planlama nedeniyle ağır yenilgiyle sonuçlandı. 1871’de New York’ta Westfield adlı feribotun kazanı patladı ve seksenin üzerinde kişi yaşamını yitirdi.

20. Yüzyıl

1912’de Japonya İmparatoru Meiji öldü; yerine oğlu Yoshihito geçerek Taishō dönemi başladı. 1916’da New York Limanı’nda Black Tom patlaması meydana geldi; Alman sabotajcıların yol açtığı olayda dört kişi öldü ve milyonlarca dolarlık askeri malzeme yok oldu.

1930’da Uruguay, Montevideo’da düzenlenen ilk FIFA Dünya Kupası finalinde Arjantin’i 4-2 yenerek şampiyon oldu. 1932’de Los Angeles’ta Yaz Olimpiyat Oyunları açıldı; aynı gün Walt Disney’in Flowers and Trees adlı kısa filmi, Technicolor tekniği kullanan ve Akademi Ödülü kazanan ilk çizgi film olarak gösterime girdi.

1945’te Japon denizaltısı I-58, Amerikan savaş gemisi USS Indianapolis’i torpilledi. Yaklaşık 883 denizci hayatını kaybetti; hayatta kalanların büyük kısmı köpekbalığı saldırıları, susuzluk ve tuz zehirlenmesi nedeniyle sonraki günlerde yaşamını yitirdi. Gemi, Hiroşima ve Nagazaki’ye atılacak atom bombalarının parçalarını taşımıştı.

1956’da ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower’ın imzaladığı yasayla “In God We Trust” Amerika Birleşik Devletleri’nin resmi sloganı ilan edildi. 1965’te Başkan Lyndon B. Johnson, yaşlı vatandaşlara sağlık güvencesi sağlayan Medicare sistemini yürürlüğe koydu.

1966’da İngiltere, Wembley Stadyumu’nda Almanya’yı uzatmalar sonucu 4-2 yenerek Dünya Futbol Şampiyonu oldu. 1971’de Apollo 15 görevinde astronotlar David Scott ve James Irwin Ay yüzeyine indi; ilk kez Ay aracı (Lunar Rover) kullanıldı. Aynı gün Japonya’da Morioka semalarında bir Boeing 727 yolcu uçağı ile savaş uçağı çarpıştı ve 162 kişi öldü.

1974’te ABD Başkanı Richard Nixon, mahkeme kararı doğrultusunda Watergate soruşturmasına ilişkin ses kayıtlarını teslim etti; bu gelişme istifasına giden süreci hızlandırdı. 1975’te Amerikalı sendika lideri Jimmy Hoffa, Michigan’daki bir restoranın otoparkında en son görüldü ve kayboldu.

1980’de Vanuatu bağımsızlığını kazandı; aynı gün İsrail Knesset’i Kudüs’ü ülkenin “bölünmez başkenti” ilan eden yasayı kabul etti. 1987’de Mekke’de Hac sırasında İranlılar ABD aleyhine gösteri yaptı; Suudi polisi ateş açtı ve çok sayıda İranlı ile Suudi hayatını kaybetti. 1995’te Çeçenistan ile Rusya arasındaki savaşa son veren anlaşmalar Grozni’de imzalandı.

21. Yüzyıl

2002’de Ruanda ile Demokratik Kongo Cumhuriyeti arasında İkinci Kongo Savaşı’nı sona erdirmeyi amaçlayan Pretoria Anlaşması imzalandı. 2003’te Meksika’daki fabrikada klasik Volkswagen Beetle’ın son örneği üretim bandından çıktı. 2006’da dünyanın en uzun süre yayınlanan müzik programı Top of the Pops BBC’de son kez yayımlandı.

2020’de NASA’nın Mars 2020 görevi Atlas V roketiyle Cape Canaveral’dan fırlatıldı. 2024’te Beyrut’ta İsrail hava saldırısında Fuad Şükür öldürüldü; saldırıda dört sivil de hayatını kaybetti. 2025’te Rusya’nın Kamçatka Yarımadası’nda 8,8 büyüklüğünde deprem meydana geldi ve Pasifik’te tsunami riski oluştu.

Türkiye’de 30 Temmuz’da Yaşanan Önemli Olaylar

1940’ta Yozgat’ta deprem oldu; 12 köy yıkıldı, 300 kişi öldü ve 360 kişi yaralandı. 1949’da Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, eşi Mevhibe Hanım ve kızı Özden ile birlikte İzmir’den başlayarak kapsamlı bir Ege gezisine çıktı. Gezi 21 Ağustos’a kadar sürdü; Manisa, Aydın, Denizli ve Muğla’da ziyaretler yapıldı.

1930’lu yıllarda Mustafa Kemal Atatürk’ün isteği doğrultusunda çok partili hayata geçiş amacıyla yürütülen çalışmalar hız kazandı ve kısa süre sonra Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluş süreci tamamlandı. 1957’de Kıbrıs meselesinde Türkiye, İngiltere ve Yunanistan arasında yoğun diplomatik temaslar gerçekleştirildi. 1990’lı yıllarda Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde terörle mücadele kapsamında çok sayıda güvenlik operasyonu yapıldı.

30 Temmuz’da Doğan Ünlüler

1511 – Giorgio Vasari (İtalyan ressam, yazar, tarihçi ve mimar)

1751 – Maria Anna Mozart (Avusturyalı piyanist, Wolfgang Amadeus Mozart’ın ablası)

1818 – Emily Brontë (İngiliz edebiyatçı, Wuthering Heights yazarı)

1863 – Henry Ford (Amerikalı otomobil üreticisi, Ford Motor Company’nin kurucusu)

1898 – Henry Moore (İngiliz heykeltıraş)

1914 – Mario Bava (İtalyan film yönetmeni)

1922 – Turhan Selçuk (Türk karikatürist)

1936 – Buddy Guy (Amerikalı blues gitaristi ve şarkıcısı)

1939 – Güneri Cıvaoğlu (Türk gazeteci)

1939 – Peter Bogdanovich (Amerikalı film yönetmeni)

1940 – Clive Sinclair (İngiliz mucit)

1941 – Paul Anka (Lübnan asıllı Kanadalı şarkıcı ve söz yazarı)

1945 – Patrick Modiano (Fransız romancı, 2014 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi)

1947 – Arnold Schwarzenegger (Avusturya asıllı Amerikalı sinema oyuncusu, sporcu ve siyasetçi)

1947 – Françoise Barré-Sinoussi (Fransız virolog)

1948 – Jean Reno (Fransız aktör)

1958 – Kate Bush (İngiliz şarkıcı-söz yazarı)

1960 – Richard Linklater (Amerikalı yönetmen)

1961 – Laurence Fishburne (Amerikalı aktör)

1963 – Lisa Kudrow (Amerikalı oyuncu)

1964 – Jürgen Klinsmann (Alman futbolcu ve teknik direktör)

1964 – Vivica A. Fox (Amerikalı oyuncu)

1968 – Cengiz Küçükayvaz (Türk oyuncu)

1968 – Terry Crews (Amerikalı oyuncu ve eski Amerikan futbolcusu)

1970 – Christopher Nolan (İngiliz film yönetmeni)

1973 – Ümit Davala (Türk futbolcu)

1974 – Hilary Swank (Amerikalı sinema oyuncusu, iki Akademi Ödülü sahibi)

1982 – Nesrin Cavadzade (Azerbaycan asıllı Türk oyuncu)

1982 – Yvonne Strahovski (Avustralyalı aktris)

1984 – Gupse Özay (Türk oyuncu ve senarist)

1999 – Joey King (Amerikalı oyuncu)

30 Temmuz’da Hayatını Kaybedenler

1718 – William Penn (Pennsylvania’nın kurucusu)

1811 – Miguel Hidalgo (Meksikalı bağımsızlık lideri)

1898 – Otto von Bismarck (Alman devlet adamı, “Demir Şansölye”)

1912 – İmparator Meiji (Japon İmparatoru)

1975 – Jimmy Hoffa (Amerikalı sendika lideri – kayboluş tarihi)

1990 – Hüseyin Peyda (Türk sinema oyuncusu)

1996 – Claudette Colbert (Amerikalı aktris)

2006 – Duygu Asena (Türk gazeteci ve yazar)

2006 – Murray Bookchin (Amerikalı yazar)

2007 – Ingmar Bergman (İsveçli film yönetmeni)

2007 – Michelangelo Antonioni (İtalyan film yönetmeni)

2015 – Pervin Par (Türk sinema oyuncusu)

2015 – Lynn Anderson (Amerikalı country şarkıcısı)

2021 – Hüseyin Avni Coş (Türk bürokrat)

2022 – Nichelle Nichols (Amerikalı oyuncu)

2022 – Pat Carroll (Amerikalı aktris)

2023 – Safa Önal (Türk senarist, yönetmen ve yazar)

30 Temmuz’un Uluslararası Günleri

Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen Dünya İnsan Ticaretiyle Mücadele Günü ve Uluslararası Dostluk Günü (Dünya Dostluk Günü) birçok ülkede 30 Temmuz’da kutlanmaktadır.

30 Temmuz, Bağdat’ın kuruluşu, ilk FIFA Dünya Kupası’nın tamamlanması, Apollo 15’in Ay’a inişi, Vanuatu’nun bağımsızlığı, Kudüs Yasası’nın kabulü ve Pretoria Anlaşması’nın imzalanması gibi dünya tarihine yön veren gelişmeler nedeniyle tarihte önemli bir gün olarak kabul edilir. Hem küresel hem de Türkiye tarihi açısından zengin olaylarla dolu bu gün, geçmişi anlamak ve geleceği şekillendiren gelişmeleri hatırlamak için değerli bir tarihsel milattır.