Tarihte Bugün 13 Mayıs

13 Mayıs, dünya ve Türkiye tarihinde siyaset, savaş, bilim, sanat, spor, kültür ve toplumsal olaylar bakımından zengin bir gündür. Hem Anadolu Türk tarihinin önemli dönüm noktalarına hem de küresel çapta yankı uyandıran gelişmelere sahne olmuştur. Bu tarih, Türk dili ve kimliği açısından da özel bir yere sahiptir. 

Dünyada ve Türkiye’de Önemli Tarihi Olaylar

• 1277 – Karamanoğlu Mehmet Bey ve Türkçenin Resmi Dil İlanı : Anadolu Türk tarihi için dönüm noktalarından biri bu tarihte yaşandı. Karamanoğulları Beyi Mehmet Bey, Konya’yı topraklarına kattıktan sonra yayımladığı fermanla divanda, dergâhta, bargâhta, meclislerde ve seyranda Türkçeden başka dil kullanılmamasını emretti. O dönemde Selçuklu saraylarında ve resmi yazışmalarda Farsça ile Arapça hâkimken, bu karar Türkçenin devlet dili olarak güçlenmesinde tarihi bir adım oldu. Türk Dil Bayramı olarak da anılan bu olay, Türkçenin korunması ve geliştirilmesi açısından büyük önem taşır.
• 1497 – Papa VI. Alexander’ın Girolamo Savonarola’yı Aforoz Etmesi : Floransa’da reformist vaazlarıyla tanınan Dominiken rahibi Savonarola, Kilise’yi ve Papa’yı sertçe eleştirdiği için aforoz edildi. Bu olay, Avrupa’daki dini reform hareketlerine zemin hazırlayan gelişmelerden biri olarak kabul edilir. Savonarola daha sonra idam edildi.
• 1568 – Langside Muharebesi : İskoçya’da Mary, Queen of Scots’un (Mary Stuart) kuvvetleri, Protestan güçler karşısında yenilgiye uğradı. Bu muharebe, Mary’nin tahttan indirilme sürecini hızlandırdı ve İskoçya’nın siyasi yapısını etkiledi.
• 1607 – Jamestown Yerleşimi : İngiliz koloniciler Virginia’da Jamestown’u kurdu. Bu, Kuzey Amerika’daki ilk kalıcı İngiliz kolonisi olarak Amerikan tarihinin başlangıç noktalarından biri oldu.
• 1787 – First Fleet’in İngiltere’den Ayrılışı : Avustralya’ya giden 11 gemilik filo, Arthur Phillip komutasında yola çıktı. Mahkumları taşıyan filo, Avustralya’nın İngiliz kolonisi olarak kuruluşunun temelini attı.
• 1830 – Ekvador’un Bağımsızlığı : Ekvador Cumhuriyeti, Juan José Flores başkanlığında kuruldu.
• 1846 – ABD’nin Meksika’ya Savaş İlanı : ABD Kongresi, Meksika’ya savaş ilan etti. Bu savaş, Teksas’ın ilhakı ve sınır anlaşmazlıkları sonucu patlak verdi. Savaş sonunda ABD, Kaliforniya ve batı topraklarının büyük kısmını kazandı; Amerika’nın kıta çapında genişlemesinde kritik rol oynadı.
• 1888 – Brezilya’da Köleliğin Kaldırılması : Prenses Isabel’in imzaladığı “Lei Áurea” (Altın Yasa) ile Brezilya’da kölelik resmen sona erdi. Böylece Brezilya, Amerika kıtasında köleliği kaldıran son ülke oldu. Bu, uzun süren kölelik karşıtı mücadelelerin zaferiydi.
• 1915 – Çanakkale’de HMS Goliath’ın Batırılması : Çanakkale Cephesi’nde Binbaşı Ahmet Saffet Bey (Ohkay) komutasındaki Muavenet-i Milliye muhribi, İngiliz zırhlısı HMS Goliath’ı torpille batırdı. Bu başarı, deniz savaşlarında Türk tarafının önemli bir zaferi olarak tarihe geçti.
• 1917 – Fatima’da Meryem Ana’nın Görünüşü İddiaları : Portekiz’in Fatima kasabasında üç çoban çocuk, Meryem Ana’yı gördüklerini iddia etti. Bu olay, Katolik dünyasında büyük yankı uyandırdı ve yıllar boyu dini tartışmaların konusu oldu.
• 1919 – İzmir İşgaliyle İlgili Gelişmeler : Yunan işgal hazırlıkları kapsamında Venizelos’un beyannamesi okundu. Bu, Milli Mücadele döneminin kritik başlangıç günlerine denk gelir.
• 1920 – Edirne Kongresi : Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Edirne’de ikinci büyük kongresini topladı. Bölgesel direniş örgütlenmelerinin önemli adımlarından biriydi.
• 1940 – Winston Churchill’in Tarihi Konuşması : İngiltere Başbakanı Winston Churchill, parlamentoda “Size kan, ter, gözyaşı ve zahmetten başka vadedecek bir şeyim yok” diyerek ünlü konuşmasını yaptı. Bu, II. Dünya Savaşı’nda Britanya’nın direniş ruhunu simgeledi. Aynı dönemde Alman güçleri Meuse Nehri’ni aşarak ilerledi.
• 1950 – Formula 1’in İlk Yarışı : İngiltere’nin Silverstone pistinde modern Formula 1 Dünya Şampiyonası’nın ilk resmi yarışı düzenlendi. Motor sporlarının küresel çapta popülerleşmesinin başlangıcı oldu.
• 1950 – Türkiye’de İlk Siyasal Grev : Ereğli Kömür İşletmeleri’nde Türkiye’nin ilk siyasal grevi gerçekleşti.
• 1955 – Türkiye’de Sanayi Kuruluşları : Türkiye Demir Çelik İşletmeleri ile Türkiye Selüloz ve Kağıt Sanayii (SEKA) kuruldu.
• 1968 – Fransa’da Mayıs Olayları : Paris’teki öğrenci protestoları ülke geneline yayıldı, işçiler grevlere katıldı. Bu hareketler, Fransa’nın siyasi ve toplumsal yapısını derinden sarstı.
• 1981 – Papa II. Jean Paul’e Suikast Girişimi : Vatikan’da Mehmet Ali Ağca tarafından vurulan Papa ağır yaralandı ancak kurtuldu. Papa, yıllar sonra suikastçıyı affetti. Olay uluslararası ilişkilerde büyük tartışmalara yol açtı.
• 1989 – Tiananmen Meydanı Olayları : Çin’de binlerce öğrenci demokrasi talepleriyle açlık grevine başladı. Protestolar daha sonra kanlı şekilde bastırıldı.
• 2014 – Soma Maden Faciası : anisa’nın Soma ilçesinde Eynez Maden Ocağı’nda vardiya değişimi sırasında çıkan yangın ve patlama sonucu 301 madenci hayatını kaybetti, 80’den fazla kişi yaralandı. Türkiye tarihinin en büyük maden kazalarından biri olan facia, iş güvenliği, madencilik politikaları ve taşeron sistemi tartışmalarını uzun süre gündemde tuttu. Facia, ülke genelinde derin bir yasa ve öfkeye yol açtı.

Diğer önemli olaylar arasında 1612’de Japonya’da Miyamoto Musashi ile Sasaki Kojiro arasındaki ünlü kılıç düellosu, 1958’de Richard Nixon’ın Venezuela’da saldırıya uğraması, Thomas Edison’un elektrikli demiryolu denemeleri gibi gelişmeler yer alır.

13 Mayıs’ta Doğan Önemli İsimler

• 1717 – Maria Theresa (Avusturya İmparatoriçesi, Habsburg Hanedanı’nın güçlü bir figürü, Avrupa siyasetinde belirleyici rol oynadı).
• 1792 – IX. Pius (Katolik Kilisesi’nde uzun süre papalık yapmış bir lider).
• 1882 – Georges Braque (Kübist akımın öncü Fransız ressamlarından).
• 1907 – Daphne du Maurier (Ünlü İngiliz yazar, “Rebecca” romanıyla tanınır).
• 1919 – Vedat Türkali (Türk şair, yazar ve senarist).
• 1939 – Harvey Keitel (Amerikalı usta oyuncu).
• 1950 – Stevie Wonder (Efsanevi Amerikalı müzisyen, soul ve R&B’nin öncülerinden).
• 1961 – Dennis Rodman (NBA’in renkli ve tartışmalı basketbolcusu).
• 1964 – Stephen Colbert (Amerikalı komedyen ve televizyon sunucusu).
• 1986 – Robert Pattinson (İngiliz aktör, “Twilight” serisiyle ünlendi).

Türkiye’den doğanlar arasında şair Mehmet Emin Yurdakul, diplomat Enis Akaygen ve tiyatro sanatçısı Semih Sergen gibi isimler bulunur. Necati Şaşmaz da bu tarihte doğan Türk sanatçılardandır.

13 Mayıs’ta Hayatını Kaybeden Önemli İsimler

• 1832 – Georges Cuvier (Fransız doğa bilimci ve paleontolojinin öncülerinden).
• 1884 – Cyrus McCormick (Biçerdöverin geliştiricisi Amerikalı mucit).
• 1930 – Fridtjof Nansen (Norveçli kaşif ve Nobel Barış Ödülü sahibi).
• 1961 – Gary Cooper (Oscar’lı Hollywood efsanesi).
• 2019 – Doris Day (Amerikalı aktris ve şarkıcı).

13 Mayıs, Türk dili bilincinden küresel savaşlara, bilimsel ilerlemelerden toplumsal hareketlere kadar geniş bir yelpazede iz bırakan bir tarihtir. Her yıl bu günde anılan olaylar, geçmişin mirasını bugüne taşıyarak tarih bilincimizi canlı tutar. Bu zengin miras, hem ulusal hem de evrensel dersler barındırır.