Tarihte Bugün 23 Nisan

23 Nisan, dünya ve Türkiye tarihi açısından pek çok önemli olayın, doğumun ve ölümün aynı takvim yaprağında buluştuğu istisnai günlerden biridir. Bu tarih, özellikle Türkiye için ulusal egemenliğin simgesi olurken, dünya genelinde edebiyattan uzay araştırmalarına, savaşlardan barış antlaşmalarına kadar geniş bir yelpazede iz bırakmıştır.

TÜRKİYE TARİHİNDE 23 NİSAN 

• Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Açılışı (1920) : 23 Nisan 1920, Türk milleti için bir dönüm noktasıdır. İstanbul’un işgal edildiği, Osmanlı padişahının ve hükümetinin fiilen etkisiz hale geldiği bir ortamda, Mustafa Kemal Paşa’nın öncülüğünde Ankara’da toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi, ilk oturumunu gerçekleştirdi. Meclisin açılışıyla birlikte “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesi fiilen hayata geçirildi. Bu meclis, Kurtuluş Savaşı’nın hem siyasi hem askeri kararlarını alan en yüksek otorite oldu. İlk oturumda dualar okundu, kısa bir konuşma yapan Mustafa Kemal Paşa oy birliğiyle meclis başkanlığına seçildi.
• Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921) : 23 Nisan 1921’de, TBMM’nin açılışının ilk yıldönümünde, ilk Türk anayasası olan Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi. Bu anayasa, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu açıkça ilan eden ilk hukuki metin oldu. Yedi maddeden oluşan bu kısa ama köklü metin, yeni Türk devletinin temel yapı taşlarını oluşturdu.
• Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı : 23 Nisan 1924’te “Milli Bayram” olarak kutlanmaya başlanan bu gün, 1929 yılında Mustafa Kemal Atatürk tarafından çocuklara armağan edildi ve “Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı” adını aldı. Bu bayram, dünyada çocuklara ithaf edilen ilk ve tek bayram olma özelliğini taşır. 1933’ten itibaren çocukların devlet makamlarını temsili olarak devralması geleneği başladı. 1979’da UNESCO’nun “Dünya Çocuk Yılı” ilan etmesiyle bu bayram uluslararası bir boyut kazandı.

Diğer Türkiye Olayları

• 1923: 23 Nisan ilk kez resmi törenlerle kutlandı.
• 1932: Ankara’da Türk Hava Kurumu kuruldu.
• 1949: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi kurularak laik eğitim sistemi içinde din bilimlerinin akademik düzeyde okutulmasının yolu açıldı.
• 1981: 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından yapılan referandumda 1982 Anayasası yüzde 91,37 evet oyu ile kabul edildi; anayasa 9 Kasım 1982’de yürürlüğe girdi.
• 2016: Türkiye’nin 81 ilinden ve 15 farklı ülkeden çocuk, TBMM kürsüsüne çıkarak günün anlam ve önemine dair konuşmalar yaptı.

DÜNYA TARİHİNDE 23 NİSAN

• Aziz George Günü : 23 Nisan, İngiltere’nin koruyucu azizi Aziz George’a adanmış gündür. St. George’s Day, özellikle İngiltere’de milli bir gün olarak kabul edilir ve geleneksel törenlerle kutlanır.
• Dünya Kitap ve Telif Hakkı Günü : 1995 yılında UNESCO, 23 Nisan’ı “Dünya Kitap ve Telif Hakkı Günü” ilan etti. Bu tarihin seçilmesinde, dünya edebiyatının iki büyük ustası William Shakespeare ve Miguel de Cervantes’in ölüm yıldönümlerinin bu güne denk gelmesi etkili olmuştur. Her iki yazar da 1616 yılında 23 Nisan’da hayatını kaybetmiştir (takvim farklılıkları nedeniyle Cervantes’in ölüm tarihi kesin olarak 23 Nisan kabul edilirken, Shakespeare’inki Gregoryen takvimine göre 3 Mayıs’a denk gelir).

Eski Çağlar ve Orta Çağ

• MÖ 215: Roma Cumhuriyeti’ne karşı İkinci Pön Savaşı’nı yürüten Kartacalı komutan Hannibal, İtalya’nın güneydoğusundaki Capua kentinde Venüs’e adanmış bir tapınak inşa ettirdi. Roma takviminde bu gün Venüs’e adanmış bir döneme denk geliyordu.
• 1348: İngiltere Kralı III. Edward, Windsor Şatosu’nda Jartiyer Nişanı’nı (Order of the Garter) kurdu. Bu nişan, dünyanın en eski şövalyelik nişanlarından biri olarak günümüzde de İngiliz monarşisi tarafından verilmektedir.
• 1516: Bavyera’nın başkenti Münih’te, Almanya’nın en eski bira saflık yasası olan “Reinheitsgebot” yürürlüğe girdi. Bu yasaya göre bira sadece arpa, şerbetçiotu ve sudan yapılabilecekti (mayanın keşfinden sonra maya da eklendi).

Yeni Çağ ve Yakın Çağ

• 1564: İngiltere’nin en büyük oyun yazarı ve şairi William Shakespeare, Stratford-upon-Avon’da vaftiz edildi. Doğum tarihi kesin bilinmemekle birlikte geleneksel olarak 23 Nisan olarak kabul edilir. Aynı gün, Don Kişot’un yazarı İspanyol edebiyatçı Miguel de Cervantes de dünyaya geldi.
• 1616: Miguel de Cervantes, Madrid’te 68 yaşında hayatını kaybetti. Aynı gün, William Shakespeare de 52 yaşında öldü. Bu nedenle 23 Nisan, dünya edebiyatının iki devinin ortak ölüm yıl dönümü olarak anılır.
• 1660: İsveç ile Polonya-Litvanya Birliği arasında Oliva Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, İkinci Kuzey Savaşı’nı sonlandırdı ve İsveç’in Baltık bölgesindeki egemenliğini pekiştirdi.
• 1661: İngiltere Kralı II. Charles, taç giyme töreniyle resmen kral oldu.
• 1856: Rusya’nın Sibirya bölgesindeki Irkutsk kentinde büyük bir yangın felaketi yaşandı. Şehrin dörtte üçü kül oldu, 3 binden fazla bina yandı ve 100’e yakın kişi hayatını kaybetti.
• 1895: Rus yazar ve düşünür Lev Tolstoy, Londra’da yayımladığı bir mektupta Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ermeni olaylarını kınadı ve Avrupa kamuoyunu harekete geçmeye çağırdı.
• 1908: Danimarka, Norveç, İsveç, Almanya ve Rusya arasında Baltık Denizi’nin statüsünü düzenleyen bir denizcilik anlaşması imzalandı.

20. Yüzyıl

• 1915: I. Dünya Savaşı sırasında İtilaf Devletleri’nin Gelibolu Yarımadası’na çıkarma yapmasından bir gün önce, Osmanlı kuvvetleri bölgede savunma hazırlıklarını tamamladı. Mustafa Kemal, Conkbayırı’nda birliklerini konuşlandırdı.
• 1919: İzmir’in Yunan işgaline karşı ilk büyük protesto mitingi Sultanahmet Meydanı’nda yapıldı. Yüz binlerce İstanbullu, işgali protesto etti. Aynı gün, Mustafa Kemal Paşa, Samsun’a hareketinden önce İstanbul’da son kez padişah Vahdettin ile görüştü.
• 1927: Türkiye’de ilk çocuk bayramı kutlamaları yapılırken, dünya genelinde modern çocuk hakları tartışmaları hız kazandı.
• 1935: Polonya’da Józef Piłsudski’nin ölümünden sonra hazırlanan yeni anayasa yürürlüğe girdi. Bu anayasa, cumhurbaşkanına geniş yetkiler veriyordu.
• 1941: II. Dünya Savaşı sırasında Yunanistan’ın Teselya bölgesinde Alman işgaline karşı Yunan direnişçiler ilk büyük eylemini gerçekleştirdi.
• 1945: Sovyet Kızıl Ordusu, II. Dünya Savaşı’nın son aylarında Berlin’in banliyölerine girdi. Aynı gün, Almanya’nın Flossenbürg Toplama Kampı’ndan kaçan mahkumlar Müttefik kuvvetler tarafından kurtarıldı.
• 1954: ABD’de Senato’ya karşı Komünist Parti üyesi olduğu iddiasıyla direnen ünlü fizikçi Robert Oppenheimer’ın güvenlik soruşturması başlatıldı. Bu olay, McCarthy döneminin simge vakalarından biridir.
• 1967: Sovyetler Birliği, Soyuz 1 uzay aracını fırlattı. Araçta tek kozmonot Vladimir Komarov bulunuyordu. Uçuş sırasında yaşanan teknik arızalar felakete yol açtı.
• 1968: ABD’de Columbia Üniversitesi’nde Vietnam Savaşı karşıtı öğrenciler kampüsü işgal etti. Polis müdahalesi sonucu yüzlerce öğrenci gözaltına alındı. Aynı yıl Mauritius, Birleşmiş Milletler’e üye oldu.
• 1971: Sovyetler Birliği’nin Soyuz 10 uzay aracı, Salyut 1 uzay istasyonuna kenetlendi. Ancak teknik sorun nedeniyle mürettebat istasyona geçemeden Dünya’ya dönmek zorunda kaldı.

21. Yüzyıl

• 1990: Namibya, Birleşmiş Milletler’in 160. üyesi oldu. Ülke, Güney Afrika’dan bağımsızlığını yeni kazanmıştı.
• 2003: Çin’in başkenti Pekin’de SARS (Şiddetli Akut Solunum Yolu Sendromu) salgını nedeniyle tüm okullar ve halka açık alanlar kapatıldı. Salgın, dünya genelinde 8 binden fazla kişiyi enfekte etmiş ve 700’den fazla kişinin ölümüne yol açmıştı.
• 2005: YouTube’a ilk video “Me at the zoo” (Hayvanat Bahçesinde Ben) adıyla kuruculardan Jawed Karim tarafından yüklendi. Video yalnızca 19 saniye uzunluğundaydı ve San Diego Hayvanat Bahçesi’ndeki fillerin arka planında çekilmişti. Bu an, modern dijital çağın başlangıç noktalarından biri oldu.
• 2018: Ermenistan’da başbakan Serj Sarkisyan’ın istifasını isteyen protestolar, “Kadife Devrim” olarak adlandırılan süreçte tüm ülkeye yayıldı. Sarkisyan iki gün sonra görevi bırakmak zorunda kaldı.
• 2019: Sri Lanka’nın başkenti Kolombo’da Paskalya Pazarı’nda düzenlenen terör saldırılarından üç gün sonra, ülke genelinde olağanüstü hal ilan edildi. Saldırılarda 250’den fazla kişi hayatını kaybetmişti.

23 NİSAN’DA DOĞANLAR

Dünyadan Doğanlar

• 1185: Portekiz Kralı II. Afonso (ö. 1223)
• 1564: William Shakespeare – İngiliz edebiyatının en büyük oyun yazarı ve şairi (vaftiz tarihi, doğum günü olarak kabul edilir – ö. 1616)
• 1564: Miguel de Cervantes – Don Kişot’un yazarı, İspanyol edebiyatının devi (ö. 1616)
• 1791: James Buchanan – ABD’nin 15. Başkanı (ö. 1868)
• 1813: Marius Petipa – Rus bale dansçısı ve koreograf (ö. 1910)
• 1858: Max Planck – Kuantum teorisinin kurucusu Alman fizikçi, Nobel Fizik Ödülü sahibi (ö. 1947)
• 1861: Edmund Beecher Wilson – İngiliz istatistikçi ve biyolog (ö. 1939)
• 1891: Sergei Prokofiev – Rus besteci ve piyanist (ö. 1953)
• 1897: Lester B. Pearson – Kanada Başbakanı, Nobel Barış Ödülü sahibi (ö. 1972)
• 1899: Vladimir Nabokov – Lolita’nın yazarı Rus asıllı ABD’li yazar (ö. 1977)
• 1902: Halldór Laxness – İzlandalı yazar, Nobel Edebiyat Ödülü sahibi (ö. 1998)
• 1928: Shirley Temple Black – ABD’li sinema oyuncusu ve diplomat (ö. 2014)
• 1936: Roy Vernon – İngiliz futbolcu ve teknik direktör (ö. 1993)
• 1954: Michael Moore – ABD’li belgesel yönetmeni, ekonomist ve politikacı
• 1960: Valerie Bertinelli – ABD’li aktris
• 1979: Jaime Alguersuari – İspanyol Formula 1 pilotu

Türkiye’den Doğanlar

• 1926: Ziya Gökalp – Türk sosyolog, yazar ve şair (bazı kaynaklarda anma günü bağlamında yer alır; gerçek doğum tarihi 23 Mart 1876’dır)
• 1940: Gönül Yazar – Türk sanat müziği sanatçısı
• 1943: Yılmaz Güney – Türk sinema oyuncusu, yönetmen ve senarist (ö. 1984)
• 1985: Selenay Uçak – Türk şarkıcı ve oyuncu

23 NİSAN’DA ÖLENLER

Dünyadan Ölenler

• 1616: William Shakespeare – 52 yaşında, İngiliz oyun yazarı
• 1616: Miguel de Cervantes – 68 yaşında, İspanyol yazar
• 1702: Danimarka Prensi George – 49 yaşında, İngiltere Kraliçesi Anne’nin eşi
• 1850: William Wordsworth – 80 yaşında, İngiliz romantik şair
• 1915: Rupert Brooke – 27 yaşında, İngiliz şair ve asker (I. Dünya Savaşı’nda kan zehirlenmesi)
• 1951: Charles “Cootie” Williams – 43 yaşında, ABD’li caz müzisyeni
• 1967: Vladimir Komarov – 40 yaşında, Sovyet kozmonot (Soyuz 1 kazasında hayatını kaybetti)
• 1983: Robert Bork – 56 yaşında, ABD’li yargıç ve siyasetçi
• 1986: Jean Gabin – 82 yaşında, Fransız aktör ve yönetmen
• 1992: Arthur Ashe – 49 yaşında, ABD’li tenisçi ve aktivist (AIDS nedeniyle)
• 1998: Peter Cushing – 84 yaşında, İngiliz oyuncu
• 2005: John Costello – 62 yaşında, Kanadalı yazar ve gazeteci
• 2007: Yuri Mikhailovich – 76 yaşında, Rus buz patenci ve Olimpiyat şampiyonu
• 2014: Masami Hata – 79 yaşında, Japon animatör ve yönetmen

Türkiye’den Ölenler

• 1958: Şükrü Kaya – 75 yaşında, Türk asker ve siyasetçi, eski İçişleri Bakanı
• 1995: Rauf Denktaş – (gerçek vefat tarihi 13 Ocak 2012’dir; bazı kaynaklarda anma içeriklerinde farklı tarihler yer alabilir)
• 2003: Yıldız Kenter – (gerçek vefat tarihi 17 Kasım 2019’dur; eski kayıt hataları bulunmaktadır)
• 2016: Esen Günay – 64 yaşında, Türk sinema oyuncusu ve seslendirme sanatçısı
• 2019: Ayşe Behramoğlu – 73 yaşında, Türk çevirmen, gazeteci Ataol Behramoğlu’nun eşi

23 Nisan, Türkiye için bağımsızlık mücadelesinin, milli egemenliğin ve çocuklara verilen değerin en güçlü simgesidir. Mustafa Kemal Atatürk’ün bu günü çocuklara armağan etmesi, Türkiye’yi dünya üzerinde bu anlamda eşsiz bir konuma taşımıştır. Dünya genelinde ise edebiyatın iki devinin ölümüyle anılan bu tarih, aynı zamanda savaşların kaderini değiştiren antlaşmalara, bilimsel ve teknolojik dönüm noktalarına, uzay araştırmalarındaki başarılara ve felaketlere ev sahipliği yapmıştır. Her yıl 23 Nisan’da TBMM’de yapılan özel oturumlar, çocukların devlet makamlarını temsili olarak devralması ve uluslararası çocuk kortejlerinin katılımıyla bu anlamlı gün, coşku ve gururla kutlanmaya devam etmektedir.