Tarihte Bugün 30 Mart

30 Mart Tarihinde Yaşanan Önemli Olaylar (Dünya ve Türkiye’de)

Tarihte 30 Mart günü, dünya ve Türkiye tarihinde savaşlardan bilimsel buluşlara, siyasi gelişmelerden kültürel olaylara kadar pek çok kritik dönüm noktasına ev sahipliği yapmıştır.

• 598: Avar-Bizans Savaşları sırasında Avarlar, Bizans İmparatorluğu’na ait Tomis kalesini kuşatmaktan vazgeçti. Liderleri Bayan I, ordusunun veba salgını nedeniyle ağır kayıplar vermesi üzerine Tuna Nehri’nin kuzeyine geri çekilme kararı aldı.
• 1162 (veya 1282 bağlantılı Sicilyalı Vesperler dönemi etkileriyle): Sicilya’da Angevin Kralı I. Charles’a karşı halk ayaklanması başladı; bu isyan “Sicilyalı Vesperler” olarak tarihe geçerek Fransız egemenliğine karşı büyük bir direniş örneği oluşturdu.
• 1296: İngiltere Kralı I. Edward, İskoçya ile süren çatışmalar sırasında Berwick-upon-Tweed şehrini işgal etti ve kentte geniş çaplı yağma ve yıkım gerçekleştirdi.
• 1699: Sihizm’in önemli figürlerinden Guru Gobind Singh, Punjab bölgesindeki Anandpur Sahib’de Khalsa topluluğunu resmen kurdu; bu, Sih kimliğinin askeri ve ruhani örgütlenmesinde dönüm noktası oldu.
• 1790: Osmanlı Devleti’nde III. Selim’in sadrazamlarından “Palabıyık” lakaplı Cezayirli Gazi Hasan Paşa, Şumnu’da ileri yaşta hayatını kaybetti ve aynı kentte kendi yaptırdığı Bektaşi Tekkesi’ne defnedildi.
• 1814: Napolyon Savaşları’nın kritik bir aşamasında Altıncı Koalisyon güçleri Fransa’nın başkenti Paris’e girdi; bu gelişme Napolyon’un ilk imparatorluğunun sonunu hazırlayan sürecin başlangıcı oldu.
• 1815: Joachim Murat, İtalya’da Rimini Bildirgesi’ni yayımlayarak İtalyan birliği ve bağımsızlığı için erken bir çağrı yaptı.
• 1818: Fransız fizikçi Augustin Fresnel, Bilimler Akademisi’nde polarize ışık ve optik rotasyon üzerine önemli bir bildiri sundu; Fresnel rombu ile depolarize edilen ışığın özelliklerini koruduğunu gösterdi.
• 1822: Amerika Birleşik Devletleri’nde Florida Bölgesi resmen kuruldu.
• 1841: Yunanistan’ın başkenti Atina’da Ulusal Banka kuruldu.
• 1842: Amerikan cerrah Dr. Crawford Long, tarihte ilk kez eter kullanarak bir hastayı anestezi altına aldı ve ameliyat gerçekleştirdi; bu, modern cerrahinin temel taşlarından biri kabul edildi.
• 1844: Dominik Cumhuriyeti’nin Haiti’den bağımsızlığı mücadelesinde Santiago de los Caballeros yakınlarında önemli bir muharebe yaşandı.
• 1855: Amerikan İç Savaşı öncesi gerilimlerde Missouri’den gelen “Sınır Ruffianlar” Kansas’a girerek köle yanlısı bir yasama meclisi seçilmesini zorla sağladı.
• 1856: Kırım Savaşı, Rus İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu, Birleşik Krallık, Fransa ve Sardinya arasında imzalanan Paris Antlaşması ile resmen sona erdi; anlaşma Avrupa’daki güç dengelerini yeniden şekillendirdi.
• 1858: Amerikalı Hymen Lipman, silgili kurşun kalemin patentini aldı; bu buluş günlük yazı araçlarında kalıcı bir yenilik yarattı.
• 1861: Kimyager Sir William Crookes, talyum elementini keşfettiğini açıkladı.
• 1863: Danimarka Prensi Wilhelm Georg, Yunanistan tahtına Kral George olarak seçildi.
• Türkiye’de aynı yıl eğitim tarihinde önemli bir adım atıldı: Cemiyet-i Tedrisiye-i İslamiye (Darüşşafaka Cemiyeti) 30 Mart 1863’te Sultan Abdülaziz’in fermanıyla kuruldu. Bu, Osmanlı’da eğitim alanında ilk sivil toplum kuruluşu olarak yoksul ve yetim Müslüman çocukların eğitimine katkı sağlamayı amaçlıyordu.
• 1867: ABD Dışişleri Bakanı William H. Seward, Alaska’yı Rus İmparatorluğu’ndan 7,2 milyon dolara satın aldı (yaklaşık 2 sent/akre); dönemin basını bunu “Seward’ın Aptallığı” diye eleştirdi ancak ilerleyen yıllarda stratejik ve ekonomik değeri ortaya çıktı.
• 1870: Texas, Amerikan İç Savaşı sonrası Yeniden Yapılanma döneminde Kongre’ye yeniden kabul edildi.
• 1885: Rus ve İngiliz İmparatorlukları arasında Panjdeh Olayı (Kushka Savaşı) patlak verdi; bu kriz neredeyse iki güç arasında savaşa yol açacaktı.
• 1899: Alman Kimya Derneği, Atom Ağırlıkları Uluslararası Komitesi’ne delege atanması için diğer ulusal bilim örgütlerini davet etti.
• 1900: Girit’teki Knossos kazılarında arkeologlar, sonradan Linear B olarak adlandırılan hiyeroglif yazıyla yazılmış ilk kil tabletleri buldu.
• 1912: Fas Sultanı Abd al-Hafid, Fez Antlaşması’nı imzalayarak Fas’ı Fransız himayesine soktu.
• 1918: Bakü ve çevresinde Bakü Sovyeti ile Ermeni Devrimci Federasyonu kuvvetleri ile Müsavat Partisi ve Kafkas Süvari Tümeni arasında çatışmalar başladı; “Mart Olayları” olarak bilinen bu şiddetli dönem 3 Nisan’a kadar sürdü.
• 1939: Alman Heinkel He 100 savaş uçağı 745 km/saat hızıyla dünya hava hız rekoru kırdı.
• 1940: İkinci Sino-Japon Savaşı sırasında Japonya, Nanking’i Wang Jingwei liderliğindeki kukla Çin hükümetinin başkenti ilan etti.
• 1944: İkinci Dünya Savaşı’nda Müttefik bombardıman uçakları Bulgaristan’ın başkenti Sofya’ya en şiddetli saldırılarından birini düzenledi. Aynı gün İngiltere RAF Bomber Command’un Nuremberg baskınında 795 uçaktan 95’i kaybedildi; bu, savaşın en ağır RAF kayıplarından biriydi.
• 1945: İkinci Dünya Savaşı’nda Sovyet Kızıl Ordusu Avusturya’yı işgal ederek Viyana’yı ele geçirdi; aynı dönemde Polonyalı ve Sovyet güçleri Danzig’i kurtardı.
• 1949: İzlanda’nın NATO’ya katılımı Reykjavík’te Austurvöllur Meydanı’nda protestolara ve ayaklanmaya yol açtı.
• 1951: ABD’de Julius ve Ethel Rosenberg çifti, Sovyetler Birliği adına nükleer casusluk suçlamasıyla idama mahkûm edildi (infaz 1953’te gerçekleşti). Aynı yıl Remington Rand şirketi ilk ticari bilgisayar UNIVAC I’i ABD Nüfus Sayım Bürosu’na teslim etti; bu, bilgisayar çağının önemli kilometre taşlarından biriydi.
• 1959: 14. Dalai Lama Tenzin Gyatso, Tibet’ten Hindistan’a kaçtı.
• 1961: New York’ta Uyuşturucu Maddelere Dair Tek Sözleşme imzalandı.
• 1963: Türkiye’de eski Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, Yassıada davaları sonrası süreçte açlık grevine başladı.
• 1965: Vietnam Savaşı sırasında Saigon’daki ABD Büyükelçiliği önünde araba bombası patladı; 22 kişi öldü, 183 kişi yaralandı.
• 1967: Delta Air Lines’a ait Flight 9877 uçağı New Orleans Havalimanı’nda düştü; 19 kişi hayatını kaybetti.
• 1971: Ezanın Türkçe okunmasıyla ilgili yasa önerisi Senato’ya sunuldu ancak kabul edilmedi.
• 1972: Vietnam Savaşı’nda Kuzey Vietnam güçleri DMZ’yi aşarak Paskalya Taarruzu’nu başlattı.
• Türkiye’de aynı gün Kızıldere Olayı yaşandı: THKP-C liderlerinden Mahir Çayan ve dokuz arkadaşı (Cihan Alptekin, Sinan Kazım Özüdoğru, Hüdai Arıkan, Ertan Saruhan, Ahmet Atasoy, Sabahattin Kurt, Nihat Yılmaz, Ömer Ayna, Saffet Alp), Ünye Radar Üssü’nden kaçırdıkları üç yabancı teknisyeni (iki İngiliz ve bir Kanadalı) rehin alarak Tokat’ın Niksar ilçesine bağlı Kızıldere köyünde saklandıkları evde güvenlik güçleri tarafından kuşatıldı. Çatışmada Mahir Çayan ve dokuz militan ile üç rehine öldü; yalnızca Ertuğrul Kürkçü sağ kurtuldu. Olay, 12 Mart Muhtırası sonrası Türkiye’de siyasi gerilimin önemli bir simgesi haline geldi.
• 1976: Filistinliler, İsrail’in toprak gaspına karşı ilk örgütlü büyük protesto olan “Toprak Günü”nü (Land Day) başlattı.
• 1979: İngiliz Muhafazakâr Milletvekili Airey Neave, Westminster Sarayı çıkışında araba bombasıyla öldürüldü; İrlanda Ulusal Kurtuluş Ordusu (IRA) saldırıyı üstlendi.
• 1981: ABD Başkanı Ronald Reagan, Washington’daki bir otel çıkışında John Hinckley Jr. tarafından vurularak yaralandı; olayda basın sekreteri James Brady, bir polis memuru ve bir güvenlik görevlisi de yaralandı.
• 1982: NASA Uzay Mekiği programı kapsamında STS-3 görevi tamamlandı; Columbia mekiği New Mexico’daki White Sands’e indi.
• 1983: 12 Eylül 1980 Darbesi sonrası idamlar devam etti; Mustafa Başaran ve Hüseyin Üye idam edildi.
• 1998: Avrupa Birliği, Kıbrıs Cumhuriyeti ile tam üyelik müzakerelerine başladı.
• 2005: Türkiye’de Kabahatler Kanunu Tasarısı TBMM’de kabul edildi.
• 2006: Brezilyalı astronot Marcos Pontes, uzaya çıkan ilk Brezilyalı oldu. Aynı yıl Avustralya’da Siklon Glenda, Batı Avustralya’daki Onslow yakınlarında karaya ulaştı.
• 2009: Pakistan’ın Lahor kentinde Manawan Polis Akademisi’ne silahlı saldırı düzenlendi.
• 2011: Min Aung Hlaing, Myanmar Silahlı Kuvvetleri Komutanı olarak atandı.
• 2014: Türkiye’de yerel seçimler yapıldı; AK Parti %42,87 oy oranıyla birinci parti olurken CHP %26,34, MHP %17,87 oy aldı.
• 2017: SpaceX, yörüngesel bir roketin ilk başarılı yeniden uçuşunu gerçekleştirdi.
• 2018: Gazze’de Toprak Günü protestoları sırasında İsrail güçleri 17 Filistinliyi öldürdü, yüzlercesini yaraladı.
• 2019: Papa Francis Fas’ı ziyaret etti.
• 2020: Rusya-Suudi Arabistan petrol fiyat rekabeti nedeniyle Brent petrol varil fiyatı %9 düşerek 23 dolar seviyesine indi; bu, 2002’den beri en düşük seviye oldu.
• 2023: Donald Trump, bir büyük jüri tarafından suçlanan ilk eski ABD Başkanı oldu.

30 Mart’ta Doğan Ünlü Kişiler (Dünya ve Türkiye)

• 1432: Fatih Sultan Mehmet (II. Mehmed), Osmanlı İmparatorluğu’nun 7. padişahı, İstanbul’un fatihi.
• 1746: Francisco Goya, İspanyol ressam ve heykeltıraş.
• 1853: Vincent van Gogh, Hollandalı post-empresyonist ressam.
• 1910: Ziya Osman Saba, Türk şair ve yazar.
• 1911: Ekrem Akurgal, Türk arkeolog.
• 1934: Mahmut Atalay, Türk güreşçi, Olimpiyat ve dünya şampiyonu.
• 1945: Eric Clapton, İngiliz gitarist ve müzisyen.
• 1968: Céline Dion, Kanadalı şarkıcı.
• 1979: Norah Jones, Amerikalı piyanist ve şarkıcı.
• 1980: Yalın, Türk şarkıcı.
• 1986: Sergio Ramos, İspanyol futbolcu.
• Diğer önemli doğanlar arasında Maimonides (1135), Paul Verlaine (1844), Robert Bunsen (1811), Ingvar Kamprad (1926), Warren Beatty (1937), Robbie Coltrane (1950) gibi isimler yer alır.

30 Mart’ta Hayatını Kaybeden Ünlü Kişiler (Dünya ve Türkiye)

• 1486: Thomas Bourchier, Canterbury Başpiskoposu.
• 1956: Mithat Cemal Kuntay, Türk yazar.
• 1957: Arif Dino, Türk ressam ve şair.
• 1972: Kızıldere Olayı’nda Mahir Çayan ve dokuz arkadaşı ile üç rehine.
• 1978: Memduh Tağmaç, Türk Silahlı Kuvvetleri eski Genelkurmay Başkanı.
• 2020: Bill Withers (“Ain’t No Sunshine” şarkısıyla tanınan Amerikalı şarkıcı), Manolis Glezos (Yunan direniş kahramanı) ve diğer isimler.

30 Mart, tarihin akışını etkileyen savaşların bittiği veya başladığı, bilimsel ve teknolojik ilerlemelerin yaşandığı, büyük liderlerin doğduğu ve Türkiye’nin eğitim ile siyasi mücadelelerinde iz bıraktığı bir gündür. Hem Osmanlı-Türkiye tarihine hem de dünya tarihine yön veren olaylarla dolu bu tarih, geçmişin mirasını hatırlatmaya devam etmektedir.