Tarihte Bugün 1 Mart

1 Mart, Miladi takvime göre yılın 60. günüdür (artık yıllarda 61. gün). Yıl sonuna kadar 305 gün daha kalır. Bu tarih, antik çağlardan günümüze kadar uzanan zengin bir tarihe ev sahipliği yapmıştır. Roma zaferlerinden Osmanlı fetihlerine, bilimsel keşiflerden siyasi dönüm noktalarına, kültürel olaylardan trajik kazalara kadar dünya ve Türkiye tarihinde pek çok kritik gelişme yaşanmıştır. 

Önemli Olaylar (Dünya ve Türkiye)

• MÖ 509: Roma Cumhuriyeti’nin ilk büyük zaferi gerçekleşti. Publius Valerius Publicola, tahttan indirilen son kral Lucius Tarquinius Superbus’un kuvvetlerine karşı Silva Arsia Savaşı’nı kazanarak Cumhuriyet’in ilk zaferini kutladı ve bu olay Roma tarihinin dönüm noktalarından biri oldu.
• 293: Roma İmparatoru Diocletianus ile Maximianus, Constantius Chlorus ve Galerius’u Caesar ilan etti. Bu karar, Roma İmparatorluğu’nu dört hükümdarın yönettiği Tetrarşi sisteminin resmi başlangıcı sayılır.
• 350: Constantius II’nin kız kardeşi Constantina’nın teşvikiyle Vetranio kendini Caesar ilan etti ve kısa süreli bir iktidar mücadelesi başlattı.
• 834: Frank İmparatoru Louis the Pious, imparatorluğu tek başına yönetmek üzere tahta geri döndü.
• 1430: Osmanlı Padişahı II. Murad, Selanik şehrini fethetti. Bu önemli fetih, Osmanlıların Balkanlar’daki hakimiyetini büyük ölçüde güçlendirdi ve Bizans İmparatorluğu’nun etkisini ciddi biçimde azalttı.
• 1476: Katolik Hükümdarlar’ın orduları, Portekiz ve Kastilya kuvvetlerini Toro Savaşı’nda yenilgiye uğrattı.
• 1562: Fransa’nın Wassy kasabasında 63 Huguenot (Protestan) katledildi. Bu katliam, Fransız Din Savaşları’nın fitilini ateşleyen trajik bir başlangıç oldu.
• 1565: Portekizli komutan Estácio de Sá tarafından Rio de Janeiro şehri kuruldu. Bu liman kenti, zamanla Güney Amerika’nın en önemli metropollerinden biri haline geldi ve Brezilya’nın başkenti oldu.
• 1628: İngiltere Kralı I. Charles, her kontluğun gemi vergisi ödemesini zorunlu kılan fermanlar yayınladı.
• 1633: Samuel de Champlain, Kardinal Richelieu adına Yeni Fransa’nın komutanlığını yeniden üstlendi.
• 1692: Salem Köyü’nde Sarah Good, Sarah Osborne ve Tituba adlı üç kadın yerel hakimlere çıkarıldı. Bu olay, Amerika tarihinin en karanlık sayfalarından Salem Cadı Mahkemeleri’nin başlangıcı oldu.
• 1781: ABD’de Konfederasyon Maddeleri resmen yürürlüğe girdi.
• 1796: Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, Batavya Cumhuriyeti tarafından kamulaştırıldı.
• 1803: Ohio, ABD’nin 17. eyaleti olarak Birlik’e katıldı.
• 1805: ABD Yüksek Mahkemesi’nde Yargıç Samuel Chase, azil davasından beraat etti.
• 1811: Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Memlük beylerini Kahire Kalesi’ne davet ederek toplu halde imha etti ve Mısır’da kendi iktidarını sağlamlaştırdı.
• 1815: Napolyon Bonaparte, Elba Adası’ndaki sürgünden Fransa’ya döndü ve “Yüz Gün” olarak bilinen kısa iktidar dönemini başlattı.
• 1836: Teksas’tan 57 topluluğun delegeleri Washington-on-the-Brazos’ta toplanarak Meksika’dan bağımsızlık görüşmelerini başlattı.
• 1845: ABD Başkanı John Tyler, Teksas Cumhuriyeti’nin ilhak yasasını imzaladı.
• 1867: Nebraska, ABD’nin 37. eyaleti oldu.
• 1870: Paraguay Savaşı sona erdi; Mareşal Francisco Solano López, Cerro Corá Savaşı’nda hayatını kaybetti.
• 1871: Fransa-Prusya Savaşı’nın ardından Prusya ordusu Paris’te zafer geçidi yaptı.
• 1872: Dünyanın ilk ulusal parkı Yellowstone Milli Parkı resmen kuruldu ve doğa koruma hareketinin öncüsü oldu.
• 1881: Rus Çarı II. Aleksandr, Narodnikler tarafından bombalı suikastla öldürüldü.
• 1893: Nikola Tesla, St. Louis’te radyonun ilk halka açık gösterimini gerçekleştirdi.
• 1896: Adowa Muharebesi’nde Habeşistan ordusu sayıca üstün İtalyan kuvvetlerini yenerek I. İtalya-Habeşistan Savaşı’nı sona erdirdi.
• 1896: Henri Becquerel radyoaktiviteyi keşfetti.
• 1901: Avustralya Ordusu resmen kuruldu.
• 1910: ABD tarihinin en ölümcül çığ felaketi yaşandı; Washington’da Great Northern Railway trenini gömen çığda 96 kişi hayatını kaybetti.
• 1912: Albert Berry, bir uçaktan paraşütle atlayan ilk insan oldu.
• 1914: Çin, Evrensel Posta Birliği’ne katıldı.
• 1917: Zimmermann Telgrafı Amerikan gazetelerinde yayınlandı.
• 1919: Kore’de Japon işgaline karşı 1 Mart Hareketi başladı ve tek taraflı bağımsızlık ilan edildi.
• 1921: Avustralya kriket takımı The Ashes serisini ilk kez beyaz yıkamayla (whitewash) kazandı.
• 1921: Petrograd protestolarının ardından Kronstadt İsyanı patlak verdi.
• 1921: Mehmet Âkif Ersoy’un kaleme aldığı “İstiklâl Marşı”, Maarif Vekili Hamdullah Suphi Tanrıöver tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde ilk kez okundu. Aynı gün Türk-Afgan Dostluk Antlaşması imzalandı.
• 1923: Mustafa Kemal Paşa, TBMM’nin yeni yasama yılını açtı. Latife Hanım, meclis balkonundan konuşmayı izleyen ilk kadın oldu.
• 1926: İtalyan Ceza Kanunu esas alınarak hazırlanan yeni Türk Ceza Kanunu TBMM’de kabul edildi.
• 1931: Lev Troçki’nin Büyükada’daki Arap İzzet Paşa Yalısı yangınla kül oldu.
• 1932: Ünlü pilot Charles Lindbergh’in 20 aylık oğlu kaçırıldı (cesedi Mayıs ayında bulundu).
• 1935: TBMM 5. dönem çalışmalarına başladı. Atatürk dördüncü kez Cumhurbaşkanı seçildi ve ilk kez 18 kadın milletvekili göreve başladı.
• 1936: ABD’de Hoover Barajı inşaatı tamamlandı; o dönemin en büyük beton yapısı ve hidroelektrik santraliydi.
• 1939: Japonya’da Hirakata cephaneliğinde patlama meydana geldi, 94 kişi öldü.
• 1940: Bulgaristan Mihver Devletleri’ne katılarak Tripartite Paktı imzaladı.
• 1941: Alman birlikleri Bulgaristan’a girdi.
• 1941: Timely Comics (daha sonra Marvel) ilk Captain America sayısını yayınladı.
• 1942: Japon kuvvetleri Cava Adası’na çıktı.
• 1946: Bank of England kamulaştırıldı.
• 1947: Uluslararası Para Fonu (IMF) finansal işlemlerine başladı. Aynı yıl İffet Halim Oruz’un çıkardığı “Kadın” gazetesi yayın hayatına girdi (1979’a kadar 1125 sayı yayınlandı).
• 1950: Klaus Fuchs, Sovyetler Birliği’ne atom bombası sırlarını verdiği için suçlu bulundu.
• 1952: “Dünya” gazetesi yayın hayatına başladı.
• 1953: Stalin kalp krizi geçirdi (4 gün sonra öldü).
• 1954: ABD, Bikini Atolü’nde Castle Bravo hidrojen bombasını patlattı; bu test ABD tarihinin en büyük radyasyon kazalarından biri oldu. Aynı gün Porto Rikolu milliyetçiler ABD Temsilciler Meclisi’ne saldırdı, 5 senatör yaralandı.
• 1956: Doğu Almanya Ulusal Halk Ordusu kuruldu.
• 1958: İzmit Körfezi’nde Üsküdar vapuru şiddetli kasırgada battı; yaklaşık 300 yolcudan 272’si hayatını kaybetti, sadece 21 kişi kurtuldu.
• 1959: Makarios Kıbrıs’a döndü ve Rumlar tarafından coşkuyla karşılandı.
• 1960: Alabama’da 1000 siyah öğrenci ırk ayrımcılığını protesto etti.
• 1961: Ordu Yardımlaşma Kurumu (OYAK) kuruldu. Aynı yıl Uganda kendi kendini yönetmeye başladı ve ilk seçimlerini yaptı.
• 1962: American Airlines Flight 1 New York’ta düştü, 95 kişi öldü.
• 1963: İstanbul Boğazı’nda iki Sovyet tankeri çarpıştı; sızan mazot alev aldı, Yüzer Karaköy İskelesi ve Kadıköy vapuru yandı. Aynı gün Kürt lider Molla Mustafa Barzani, Irak hükümetine özerklik vermezse silahlı mücadeleyi başlatacağını açıkladı.
• 1964: Villarrica Yanardağı patladı, lahlar Coñaripe kasabasının yarısını yok etti. Aynı yıl Paradise Airlines Flight 901A Nevada’da düştü, 85 ölü.
• 1966: Sovyet Venera 3 sondası Venüs’e çarparak başka bir gezegene inen ilk insan yapımı araç oldu. Aynı gün Baas Partisi Suriye’de iktidara geldi.
• 1971: Pakistan Devlet Başkanı Yahya Khan, Doğu Pakistan meclis toplantısını erteledi; kitlesel itaatsizlik başladı.
• 1973: Black September örgütü Hartum’daki Suudi elçiliğini bastı, 3 Batılı rehine öldü.
• 1974: Watergate skandalında 7 kişiye dava açıldı.
• 1975: Avustralya’da renkli televizyon yayınları başladı.
• 1978: Charlie Chaplin’in cenazesi İsviçre’deki mezarından çalındı. Aynı yıl Adnan Menderes’in oğlu Mutlu Menderes trafik kazasında hayatını kaybetti.
• 1980: Voyager 1, Satürn’ün Janus uydusunu tescil etti.
• 1981: Bobby Sands Maze Hapishanesi’nde açlık grevine başladı.
• 1983: “Hakkâri’de Bir Mevsim” filmi Berlin Film Festivali’nde 4 ödül aldı.
• 1989: Türkiye’nin ilk özel televizyon kanalı Star 1 test yayınına başladı.
• 1990: ABD Gizli Servisi Steve Jackson Games’i bastı; bu olay Electronic Frontier Foundation’ın kuruluşuna zemin hazırladı.
• 1991: Irak’ta Saddam Hüseyin’e karşı ayaklanmalar başladı, 25.000’den fazla sivil hayatını kaybetti.
• 1992: Show TV yayın hayatına başladı. Aynı gün İstanbul Kuledibi’ndeki Neve Şalom Sinagogu’na bombalı saldırı düzenlendi. Bosna-Hersek’te bağımsızlık referandumu kararı alındı ve “Kanlı Düğün” olayı Bosna Savaşı’nı tetikledi.
• 1994: Nirvana grubu son konserini Münih’te verdi.
• 1996: Uluslararası Narkotik Kontrol Raporu’nda Türkiye kara para aklayan ülkeler arasında gösterildi.
• 1997: İran’ın Erzurum Başkonsolosu “persona non grata” ilan edildi; diplomatik kriz çıktı.
• 1998: “Titanic” filmi dünya çapında 1 milyar dolar hasılatı aşan ilk film oldu.
• 1999: Kara mayınlarını yasaklayan Ottawa Antlaşması yürürlüğe girdi.
• 2000: Finlandiya Anayasası yeniden yazıldı.
• 2002: ABD Afganistan’da Operation Anaconda’yı başlattı. Çevre uydusu Envisat fırlatıldı. Uzay Mekiği Columbia STS-109 göreviyle Hubble’ı onarmak için uzaya çıktı.
• 2003: TBMM’de ABD askerlerinin Irak müdahalesi için Türkiye topraklarını kullanmasına izin veren “1 Mart Tezkeresi” oylandı ve reddedildi; bu karar Türkiye’nin dış politikasında tarihi bir dönüm noktası oldu.
• 2005: ABD Yüksek Mahkemesi Roper v. Simmons kararıyla reşit olmayanların idamını anayasaya aykırı buldu. Londra’da “Türkler: Bir İmparatorluğun Mimarları ve Mimar Sinan’ın Dehası” sergisi açıldı.
• 2006: İngilizce Wikipedia 1 milyonuncu maddesine ulaştı.
• 2007: ABD’nin güneyinde çıkan tornadolar en az 20 kişinin ölümüne yol açtı. Danıştay saldırısı davasında savcı fail ve işbirlikçilerine 4’er kez ağırlaştırılmış müebbet istedi.
• 2008: Ermenistan’da seçim protestolarına müdahale edildi, 10 kişi öldü.
• 2009: Habertürk gazetesi yayın hayatına başladı.
• 2014: Çin’in Kunming şehrinde bıçaklı saldırı düzenlendi; 33 kişi öldü, 148 kişi yaralandı.

Doğumlar

• 40: Marcus Valerius Martialis (Antik Romalı şair).
• 1105: Alfonso VII (Leon ve Kastilya kralı).
• 1389: Antoninus of Florence (İtalyan başpiskopos ve aziz).
• 1432: Isabella of Coimbra.
• 1445: Sandro Botticelli (İtalyan ressam).
• 1456: Vladislaus II of Hungary.
• 1547: Rudolph Goclenius (Alman filozof).
• 1611: John Pell (İngiliz matematikçi).
• 1683: Caroline of Ansbach (Büyük Britanya Kraliçesi).
• 1755: Luigi Mayer (İtalyan ressam).
• 1807: Wilford Woodruff (Mormon Kilisesi 4. başkanı).
• 1810: Frédéric Chopin (Polonyalı piyanist ve besteci).
• 1837: Ion Creangă (Rumen yazar).
• 1842: Nikolaos Gizis (Yunan ressam).
• 1846: Vasili Dokuçayev (Rus jeolog).
• 1847: Recaizade Mahmud Ekrem (Osmanlı şair ve yazar).
• 1858: Georg Simmel (Alman sosyolog ve filozof).
• 1863: Katharine Elizabeth Dopp (Amerikalı eğitimci).
• 1869: Pietro Canonica (İtalyan heykeltıraş).
• 1870: E. M. Antoniadi (Yunan astronom).
• 1875: Sigurður Eggerz (İzlanda Başbakanı).
• 1879: Aleksandar Stamboliyski (Bulgar politikacı).
• 1886: Oskar Kokoschka (Avusturyalı ressam ve şair).
• 1887: Georg-Hans Reinhardt (Nazi generali).
• 1892: Ryūnosuke Akutagawa (Japon yazar).
• 1899: Erich von dem Bach-Zelewski (Nazi SS subayı).
• 1904: Ali Avni Çelebi (Türk ressam) ve Glenn Miller (Amerikalı bando şefi).
• 1910: Archer John Porter Martin (Nobel ödüllü İngiliz kimyager) ve David Niven (İngiliz aktör).
• 1913: Ralph Ellison (Amerikalı yazar).
• 1918: João Goulart (Brezilyalı devlet başkanı).
• 1922: İzak Rabin (İsrail Başbakanı, Nobel Barış Ödülü sahibi).
• 1926: Alâeddin Yavaşca (Türk doktor ve Klasik Türk Müziği sanatçısı), Hasan Mutlucan (Türk halk müziği sanatçısı) ve Robert Clary (Fransız aktör).
• 1927: Harry Belafonte (Amerikalı müzisyen ve aktör).
• 1929: Georgi Markov (Bulgar yazar) ve Nida Tüfekçi (Türk saz sanatçısı).
• 1935: Robert Conrad (Amerikalı oyuncu).
• 1937: Jed Allan (Amerikalı oyuncu).
• 1938: Zekeriya Beyaz (Türk akademisyen).
• 1945: Burning Spear (Jamaikalı müzisyen) ve Dirk Benedict (Amerikalı oyuncu).
• 1947: Alan Thicke (Kanadalı oyuncu).
• 1953: Sinan Çetin (Türk yönetmen ve oyuncu).
• 1994: Justin Bieber (Kanadalı şarkıcı) ve daha birçok modern isim.

Ölümler

• 317: Valerius Valens (Roma İmparatoru).
• 492: Felix III (Katolik Kilisesi papası).
• 589: Aziz David (Galler’in koruyucu azizi).
• 965: Leo VIII (Katolik Kilisesi papası).
• 991: En’yū (Japonya’nın 64. imparatoru).
• 1131: II. Stephen (Macaristan ve Hırvatistan kralı).
• 1233: Thomas (Savoy Kontu).
• 1510: Francisco de Almeida (Portekizli kâşif).
• 1643: Girolamo Frescobaldi (İtalyan besteci).
• 1697: Francesco Redi (İtalyan doktor).
• 1768: Hermann Samuel Reimarus (Alman filozof).
• 1792: II. Leopold (Kutsal Roma İmparatoru).
• 1841: Claude Victor-Perrin (Fransız mareşal).
• 1865: Anna Pavlovna (Hollanda kraliçesi).
• 1870: Francisco Solano López (Paraguay Devlet Başkanı).
• 1881: Adolphe Joanne (Fransız coğrafyacı).
• 1901: Nikolaos Gizis (Yunan ressam).
• 1911: Jacobus Henricus van ’t Hoff (Nobel ödüllü Hollandalı kimyager).
• 1921: I. Nikola (Karadağ Kralı).
• 1922: Rafael Moreno Aranzadi (Pichichi, İspanyol futbolcu).
• 1932: Dino Campana (İtalyan şair).
• 1936: Mikhail Kuzmin (Rus yazar).
• 1938: Gabriele D’Annunzio (İtalyan yazar ve politikacı).
• 1943: Alexandre Yersin (veba basilini keşfeden İsviçreli doktor).
• 1974: Hüseyin Kemal Gürmen (Türk tiyatro sanatçısı).
• 1978: Mutlu Menderes (Türk politikacı).
• 1979: Mustafa Barzani (Kürt politikacı).
• 1980: Dixie Dean (İngiliz futbolcu).
• 1983: Arthur Koestler (Macar asıllı İngiliz yazar).
• 1984: Jackie Coogan (Amerikalı oyuncu).
• 1985: A. Kadir (Türk şair).
• 1995: Georges J.F. Kohler (Nobel ödüllü Alman biyolog) ve Vladislav Listyev (Rus televizyoncu).
• 1996: Haydar Özalp (Türk siyasetçi).
• 2000: Özay Gönlüm (Türk saz sanatçısı).
• 2006: Jack Wild (İngiliz oyuncu).
• 2013: Bonnie Franklin (Amerikalı oyuncu).
• 2014: Alain Resnais (Fransız yönetmen) ve Nancy Charest (Kanadalı siyasetçi).
• 2015: Wolfram Wuttke (Alman futbolcu).
• 2016: Jean Miotte (Fransız ressam).
• 2017: Paula Fox, Richard Karron, Gustav Metzger ve David Rubinger gibi pek çok isim.
• 2018: Diana Der Hovanessian, Anatoliy Leyn, María Rubio.
• 2019: Jores Alferov (Nobel ödüllü Rus fizikçi) ve Kumar Bhattacharyya.
• 2023: Just Fontaine (Fransız futbolcu).
• 2024: Iris Apfel (Amerikalı tasarımcı) ve Akira Toriyama (Dragon Ball’ın yaratıcısı Japon manga sanatçısı).
• 2025: Pat Ingoldsby, Joey Molland, Angie Stone ve diğerleri.

1 Mart, fetihlerden bilimsel atılımlara, siyasi krizlerden kültürel zaferlere kadar insanlık tarihinin her rengini barındıran bir gündür. Türkiye için İstiklâl Marşı’nın ilk okunuşu, yeni ceza kanununun kabulü, kadın milletvekillerinin meclise girişi, OYAK’ın kuruluşu ve 1 Mart Tezkeresi gibi millî ve siyasi dönüm noktaları özellikle öne çıkar. Bu tarih, hem acı hem zafer dolu anılarıyla hafızalarda yerini korumaya devam ediyor.