Ferhan Şensoy Kimdir?

Hayatı, Eserleri, Tiyatroları, Filmleri, Kitapları ve Sanat Anlayışı

Ferhan Şensoy, Türk tiyatrosunun en özgün yazar, oyuncu, yönetmen ve mizahçılarından biridir. Geleneksel ortaoyunu, meddah, tuluat ve kabare anlayışını modern tiyatroyla birleştiren Şensoy; kendine özgü dili, kelime oyunları, politik taşlamaları, toplumsal eleştirileri ve sahne üslubuyla Türk tiyatrosunda çok özel bir yer edinmiştir. Tam adı Osman Ferhan Şensoy’dur. 26 Şubat 1951’de Samsun’un Çarşamba ilçesinde doğdu. 31 Ağustos 2021’de İstanbul’da, 70 yaşındayken hayatını kaybetti.

Onu yalnızca “Ferhangi Şeyler’in oyuncusu” olarak tanımlamak eksik kalır. Şensoy aynı zamanda çok üretken bir oyun yazarı, romancı, öykücü, şair, denemeci, tiyatro yönetmeni, oyuncu ve müzikal çalışmalar yapan bir sanatçıydı. Geleneksel ortaoyunu, tuluat ve meddahlıkla modern kara mizahı, absürt komediyi ve toplumsal eleştiriyi harmanlayan “Ferhangi” üslubuyla tanındı. Kel Hasan Efendi’den İsmail Dümbüllü’ye, oradan Münir Özkul’a geçen “kavuk”u 1989’da devraldı ve Türk tiyatrosunun namus sembolü haline getirdi; 2016’da Rasim Öztekin’e devretti.

Çocukluğu ve Ailesi

Ferhan Şensoy’un annesi Müjgan Şensoy, ilkokul öğretmeniydi. Babası Yusuf Cemil Şensoy ise tüccardı ve bir dönem Çarşamba belediye başkanlığı yaptı. Ragıbe adında bir kız kardeşi, Ahmet Vildan adında bir erkek kardeşi vardı; ailenin en büyük çocuğuydu.

İlkokula 1957’de Samsun Gazi Osman Paşa İlkokulu’nda başladı. Daha sonra İstanbul’da Galatasaray Lisesi’nde okudu. Ancak Galatasaray Lisesi’ni tamamlamadı ve eğitimini Çarşamba Lisesi’nde sürdürerek 1970 yılında mezun oldu. Genç yaşlarından itibaren edebiyata ve tiyatroya ilgi gösterdi. Daha 1969’da öykü ve şiirleri dergilerde yayımlanmaya başladı. 1970’lerde yazdığı skeçlerin Devekuşu Kabare çevresinde oynanmaya başlaması, onun profesyonel tiyatro hayatının önemli başlangıçlarından biri oldu.

Tiyatro Eğitimi

Şensoy, yükseköğrenim için Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Mimarlık Bölümü’ne girdi fakat bu eğitimi tamamlamadı. 1972’de Fransa’ya gitti. Burada tiyatro eğitimi aldı ve Avrupa tiyatrosuyla yakından tanıştı. Strasbourg’daki tiyatro eğitiminin yanı sıra Fransa ve Kanada’da çeşitli tiyatro çalışmalarında bulundu. Bu dönem onun sanat anlayışının oluşmasında çok önemliydi.

Özellikle Fransız tiyatrosu, kabare, absürt tiyatro, geleneksel tiyatro, tuluat, ortaoyunu ve politik taşlama gibi farklı anlayışları bir araya getirmeye başladı. 1975’te Montreal’de sahnelenen Ce Fou de Gogol adlı çalışmasıyla En İyi Yabancı Yazar ödülünü aldı. Aynı dönem Harem Qui Rit adlı müzikalde de görev aldı. Strasbourg Devlet Tiyatro Okulu’ndan 1974’te mezun oldu. 1972-1975 yılları arasında Fransa ve Kanada’da Jerome Savary ve André-Louis Perinetti gibi isimlerle çalıştı.

Türkiye’ye Dönüşü ve Profesyonel Tiyatro Hayatı

1975’te Türkiye’ye döndükten sonra çeşitli özel tiyatrolarda çalıştı. Ali Poyrazoğlu Tiyatrosu, Nisa Serezli-Tolga Aşkıner Tiyatrosu, Türk Yazarları Tiyatrosu ve başka tiyatro topluluklarında oyunculuk, yazarlık ve yönetmenlik yaptı. 1976’dan itibaren televizyon için de skeçler yazmaya başladı. 1978’de ilk kitabı Kazancı Yokuşu yayımlandı. Aynı dönemde tiyatro alanında kendi topluluğunu kurma fikri güçlendi. İlk profesyonel oyunculuk deneyimini 1971’de Grup Oyuncuları’nda yaşadı. 1978’de Mete İnselel ile Anyamanya Kumpanya’yı kurdu. Askerliğini 1982-1984 arasında yaptı. 50 yılı aşkın sanat hayatında yüzlerce gösteri, onlarca oyun, kitap, dizi ve film üretti. 2021’de profesyonel 50. sanat yılını doldurmuştu.

Ortaoyuncular

Ferhan Şensoy’un Türk tiyatrosuna yaptığı en büyük katkılardan biri Ortaoyuncular topluluğunu kurmasıdır. Ortaoyuncular 1980 yılında kuruldu. 14 Mart 1980’de Harbiye’deki Yapı Endüstri Merkezi Salonu’nda ilk gösterisini gerçekleştirdi. Ortaoyuncular, Şensoy’un tiyatro anlayışının merkezi haline geldi.

Topluluk geleneksel Türk tiyatrosunu, ortaoyununu, tuluatı, kabareyi, çağdaş tiyatroyu, politik mizahı ve doğaçlamayı bir araya getiren kendine özgü bir çizgi geliştirdi. Şensoy’un uzun yıllar boyunca sahnelediği oyunların büyük bölümü Ortaoyuncular çatısı altında oynandı. Nöbetçi Oyuncular adlı gençlik grubunu da kurdu.

Ses 1885

Şensoy’un tiyatro tarihindeki önemli çalışmalarından biri de eski Ses Tiyatrosu’nu yeniden işlevlendirmesidir. Beyoğlu’ndaki tarihî tiyatro binasını restore ettirerek Ses 1885 adıyla yeniden tiyatro hayatına kazandırdı. Ortaoyuncular daha sonra çalışmalarını burada sürdürdü. Ses 1885, Ferhan Şensoy’un tiyatro dünyasıyla özdeşleşen mekânlardan biri oldu.

Ferhangi Şeyler

Ferhan Şensoy denildiğinde akla gelen ilk eserlerden biri kuşkusuz Ferhangi Şeylerdir. Tek kişilik bir gösteri olan Ferhangi Şeyler’in sahne hayatı 1987’de başladı. Şensoy burada tek başına sahneye çıkarak günlük hayatı, Türkiye’nin siyasal ve toplumsal olaylarını, bürokrasiyi, aile ilişkilerini, insan davranışlarını, ekonomik sorunları ve kültürel hayatı mizah yoluyla ele aldı.

Ferhangi Şeyler’in en önemli özelliklerinden biri, klasik anlamda yalnızca hazırlanmış bir metnin okunması olmamasıdır. Şensoy seyirciyle doğrudan ilişki kurar, doğaçlamaya ve güncel olaylara yer verir, kelimelerle oynar ve gösteriyi zaman içinde değiştirirdi. Bu nedenle Ferhangi Şeyler, yıllar boyunca güncelliğini koruyabildi ve 2000’den fazla gösterimle en uzun soluklu eserlerinden biri oldu.

Şahları da Vururlar

Şensoy’un tiyatro kariyerindeki dönüm noktalarından biri Şahları da Vururlardır. Oyunda tarihsel ve siyasal olaylar mizahi bir bakışla ele alınır. Şensoy’un yazarlık, oyunculuk ve yönetmenlik yeteneklerinin birlikte görüldüğü önemli eserlerden biridir. Oyun çeşitli ödüller aldı ve Ortaoyuncular’ın tanınmasında büyük rol oynadı. Şahları da Vururlar aynı zamanda Şensoy’un politik taşlama anlayışının güçlü örneklerinden biridir.

Kahraman Bakkal Süpermarkete Karşı

Bir başka önemli eseri Kahraman Bakkal Süpermarkete Karşıdır. İsmi bile Şensoy’un mizah anlayışını anlatır. Gündelik yaşamın içinden bir çatışmayı alıp toplumsal ve ekonomik bir eleştiriye dönüştürür. Bakkal ile modern süpermarket arasındaki mücadele üzerinden küçük esnaf, kapitalizm, tüketim kültürü, değişen şehir hayatı ve ekonomik dönüşüm gibi konulara mizahi bir açıdan yaklaşır.

Muzır Müzikal

Şensoy’un en tartışmalı eserlerinden biri Muzır Müzikaldir. 1986’da sahnelenmeye başladı. Oyun, dönemin toplumsal ve siyasal atmosferine yönelik sert eleştirileri nedeniyle büyük tartışmalar yarattı. Oyunun sahnelenmesi sırasında Şan Tiyatrosu’nda 7 Şubat 1987’de yangın çıktı ve tiyatro binası kullanılamaz hale geldi. Şensoy, oyun nedeniyle hukuki süreç yaşadı ve hapis cezasına mahkûm edildi. Muzır Müzikal, onun sanat hayatındaki baskı ve sansür tartışmalarının en önemli örneklerinden biridir.

Diğer Önemli Tiyatro Oyunları

Ferhan Şensoy’un tiyatro külliyatı çok geniştir. Başlıca oyunları arasında şunlar bulunur:

• Ce Fou de Gogol
• Harem Qui Rit
• Dur Konuşma Sus Söyleme
• İdi Amin – Avantadan Lavanta
• Hayrola Karyola
• Kuklacı
• Kukla
• Dedikodu Şov
• Şahları da Vururlar
• Aşkın Gözüne Gözlük
• Kahraman Bakkal Süpermarkete Karşı
• Eski Moda Komedya
• En Büyük Romülüs Başka Büyük Yok
• Kiralık Oyun
• Anna’nın 7 Günahı
• Fırıncı Şükrü, Deli Vahap, Nuri ve Ötekiler
• İstanbul’u Satıyorum
• Eşek Arıları
• Çehov’lardan Bir Demet
• İçinden Tramvay Geçen Şarkı
• Muzır Müzikal
• Ferhangi Şeyler
• Soyut Padişah
• Yorgun Matador
• Güle Güle Godot
• Köhne Bizans Operası
• Şu Gogol Delisi
• Seyircili Seyir Defteri
• Kırkambar-Gece Tiyatrosu
• Üç Kurşunluk Opera
• Felek Bir Gün Salakken
• Çok Tuhaf Soruşturma
• Haldun Taner Kabare
• Fişne Pahçesu
• Sahibinden Satılık 1. El Ortaoyunu
• Kökü Bitti Zıkkım Zulada
• Kahraman Osman
• Biri Bizi Dikizliyor
• Beni Ben mi Delirttim?
• Uzun Donlu Kişot
• Aşkımızın Son Durağı
• Fername
• Boşgezen ve Kalfası
• 2019 – Bilimsiz, Kurgusal Güldürü
• Ruhundan Tramvay Geçen Adam
• İşsizler Cennete Gider
• Aynasızlara Karşı Aynalı Şarkı
• Nasri Hoca ve Muhalif Eşeği
• Masal Müfettişi
• Nereye de Gidiyor Lan Bu Gemi?
• Bom!

Bunların bir bölümü Şensoy’un özgün eserleri, bir bölümü ise başka yazarların eserlerinden yaptığı uyarlama, yorumlama veya sahnelemelerdir. Klasiklerden uyarlamalar da yaptı (Aristophanes, Brecht, Çehov, Karl Valentin vb.). Oyunlarında sistem, bürokrasi, tüketim toplumu, siyaset ve gündelik hayatın absürtlüğünü hicvetti.

Yazarlığı

Ferhan Şensoy’un yazarlığı tiyatrosundan ayrı düşünülemez. Onun edebiyatındaki en belirgin özelliklerden biri dil işçiliğidir. Şensoy kelimeleri parçalar, yeni kelimeler üretir, deyimleri değiştirir, sözcüklerin ses benzerliklerinden yararlanır, argo ile edebî dili yan yana getirir, bürokratik dili alaya alır ve Türkçenin farklı dönemlerinden ve ağızlarından yararlanır. Bu nedenle onun mizahı yalnızca “komik olaylara” dayanmaz. Dil başlı başına mizah aracıdır.

Kitapları

Ferhan Şensoy çok sayıda kitap yazmıştır. Başlıca eserleri şunlardır:

• Kazancı Yokuşu (1977)
• Şahları da Vururlar (1981)
• Afitap’ın Kocası İstanbul (1982)
• Gündeste (1985)
• Ayna Merdiven
• Düşbükü
• Güle Güle Godot
• Kahraman Bakkal Süpermarkete Karşı
• İngilizce Bilmeden Hepinizi I Love You
• Denememeler
• Oteller Kitabı
• Falınızda Rönesans Var
• Haldun Taner Kabare
• Kalemimin Sapını Gülle Donattım
• Rum Memet
• Eşeğin Fikri
• Hacı Komünist
• Elveda SSK
• Karagöz ile Boşverin Beni
• Seçme Sapan Şeyler
• Başkaldıran KurşuNkalem
• Kedittin Direniş
• Gecedeste
• Dündeste
• Derdeste
• Ferdeste

Özellikle son dönemindeki -deste başlıklı kitapları, Şensoy’un günlük, anı, deneme, gözlem ve mizah anlayışının bir devamı niteliğindedir.

Romanları

• Kazancı Yokuşu
• Kalemimin Sapını Gülle Donattım
• Elveda SSK
• Karagöz ile Boşverin Beni
• Başkaldıran KurşuNkalem

Öyküleri

• Afitap’ın Kocası İstanbul
• Ayna Merdiven
• Düşbükü
• Rum Memet

Şiir

• Gündeste

Deneme, Anı ve Günlük Çizgisindeki Eserleri

• Denememeler
• Hacı Komünist
• Kedittin Direniş
• Gecedeste
• Dündeste
• Derdeste
• Ferdeste

Tiyatro Kitapları

• Şahları da Vururlar
• Kahraman Bakkal Süpermarkete Karşı
• Güle Güle Godot
• İngilizce Bilmeden Hepinizi I Love You
• Ferhantoloji
• Eşeğin Fikri
• Seçme Sapan Şeyler
• Haldun Taner Kabare

Filmleri

Ferhan Şensoy sinemada da oyunculuk yaptı. Filmografisinin başlıca örnekleri:

• Aşk Dediğin Laf Değildir (1976)
• Kızını Dövmeyen Dizini Döver (1977)
• Köşe Dönücü (1984)
• Parasız Yaşamak Pahalı (1986)
• Bir Bilen (1986)
• Büyük Yalnızlık (1989)
• Şans Kapıyı Kırınca (2004)
• Pardon (2004)
• Aktör Eskisi (2004)
• Son Ders: Aşk ve Üniversite (2008)
• Ünye de Fatsa Arası (2011)
• Muhalif Başkan (2012)
• Ve Perde! (2016)

Bunların içinde Pardon, Ferhan Şensoy’un sinema kariyerinde özellikle önemlidir. Pardon’un senaryosunda Şensoy’un tiyatro mizahının etkisi belirgindir. Film, bürokrasi ve devlet mekanizması üzerinden gelişen absürt bir hikâyeyi işler. Parasız Yaşamak Pahalı ve Bir Bilen filmlerinde senaryo, yönetmen ve oyuncu olarak yer aldı.

Dizileri

Televizyon kariyerinde de aktifti. Rol aldığı veya yer aldığı başlıca yapımlar:

• Caniko
• Bizim Sınıf
• Evdekiler
• Giyim Kuşam Dünyası
• Sizin Dersane
• Köşe Dönücü
• Şey Bey
• Varsayalım İsmail
• Boşgezen ve Kalfası
• Haneler
• İşler Güçler

Özellikle Varsayalım İsmail, Ferhan Şensoy’un televizyon tarihindeki en unutulmaz çalışmalarından biridir. Dizide İsmail karakterini canlandırdı. Şensoy’un televizyon mizahı da tiyatrosuna benzer biçimde absürt, kelime oyunlarına dayalı ve toplumsal eleştiri içeren bir yapı taşıyordu.

Besteleri, Müzik Çalışmaları ve Şarkıları

Ferhan Şensoy’u klasik anlamda “şarkıcı” veya diskografisi çok geniş bir pop müzisyeni olarak değerlendirmek doğru değildir. Onun müzikle ilişkisi daha çok tiyatro müziği, müzikal, sahne şarkıları ve oyunlarının müzikleri üzerinden gelişmiştir. Özellikle Şahları da Vururlar’ın müziklerinde Fuat Güner ile birlikte çalışmıştır. Muzır Müzikal gibi eserlerinde de müzik, tiyatronun ayrılmaz bir parçasıdır.

Şensoy’un müzikal yaklaşımı, şarkıyı bağımsız bir pop ürünü olmaktan ziyade mizahın ve sahne anlatımının bir aracı olarak kullanmasıyla öne çıkar. Dolayısıyla Ferhan Şensoy için “şarkıları” denildiğinde, esas olarak tiyatro oyunları içerisindeki müzikal parçalar ve sahne performansları anlaşılmalıdır. Günümüzde dijital platformlarda Ferhangi Şeyler adıyla yayımlanan kayıtlar da bulunmaktadır; ancak bunları klasik anlamda geniş bir stüdyo albümü diskografisi olarak değerlendirmek yanıltıcı olur.

Ferhan Şensoy’un Müzik Anlayışı

Müzik onun tiyatrosunda birkaç işlev görür:

• Mizahı güçlendirmek: Şarkı sözleri, esprinin devamı haline gelir.
• Taşlama yapmak: Siyasi ve toplumsal eleştiriler müzikal biçimde aktarılır.
• Geleneksel tiyatroyu yaşatmak: Ortaoyunu ve kabare geleneğindeki müzikli anlatımdan yararlanır.
• Seyirciyle ilişki kurmak: Şarkı ve ritim, seyircinin oyuna katılımını artırır.

Özel Hayatı

Ferhan Şensoy’un özel hayatının en çok bilinen bölümü, oyuncu Derya Baykal ile evliliğidir. İkili tiyatro dünyasında tanıştı. 1988 yılında evlendiler. Bu evlilikten iki kız çocukları oldu. Ferhan Şensoy ile Derya Baykal’ın evliliği 2004 yılında sona erdi. 2014’te sahne arkadaşı oyuncu Elif Durdu ile gizlice evlendi; bu evlilik vefatına kadar sürdü. Özel hayatında tiyatroya adanmış, mizahi, eleştirel ve üretken bir yaşam sürdü; sahne dışında da yazmayı bırakmadı.

Çocukları

Ferhan Şensoy’un Derya Baykal ile evliliğinden:

• Müjgan Ferhan Şensoy (1989 doğumlu, oyunculuk ve tiyatroyla ilgilenmiştir)
• Derya Şensoy (1990 doğumlu, oyunculuk alanında kariyer yapmıştır)

adlarında iki kızı oldu. İki kızı da sanat dünyasında, özellikle oyunculuk ve tiyatro alanında faaliyet gösterdi. Böylece Ferhan Şensoy’un tiyatro mirası sonraki kuşağa da taşındı.

Ortaoyuncular Kavuğu

Ferhan Şensoy’un Türk tiyatrosundaki sembolik konumunu gösteren en önemli olaylardan biri Ortaoyuncular Kavuğu’dur. Geleneksel Türk tiyatrosunda büyük bir sembolik anlam taşıyan Kavuk, Kel Hasan Efendi geleneğinden gelir. Kavuk şu sırayla devredilmiştir:

• Kel Hasan Efendi
• İsmail Dümbüllü
• Münir Özkul
• Ferhan Şensoy
• Rasim Öztekin

Şensoy, 1989’da Münir Özkul’dan Kavuğu devraldı. Daha sonra Rasim Öztekin’e devretti. Bu devir, Şensoy’un geleneksel Türk tiyatrosu içindeki konumunun da sembolik göstergesidir.

Sanat Anlayışı

Ferhan Şensoy’un tiyatrosunu birkaç temel başlıkla açıklamak mümkün:

• Dil: En güçlü silahlarından biridir. Türkçenin deyimlerini, atasözlerini, argo ifadelerini, eski kelimelerini, bürokratik terminolojiyi ve günlük konuşma dilini bir arada kullanır.
• Mizah: Mizahı yalnızca güldürmek için kullanmaz. Güldürürken eleştirir, düşündürür, rahatsız eder, siyasi ve toplumsal sorunları gündeme getirir.
• Politik taşlama: Türkiye’nin siyasi hayatı, bürokrasi, ekonomik düzen ve toplumsal değişimler onun tiyatrosunda sık sık ele alınır.
• Geleneksel tiyatro: Ortaoyunu ve tuluat onun sanatının temel taşlarındandır.
• Modern tiyatro: Bunun yanında Batı tiyatrosundan, absürt tiyatrodan ve epik tiyatrodan da yararlanır.

Bu iki dünyanın birleşimi onun kendine özgü tiyatro dilini oluşturmuştur.

Mizahının Özellikleri

Ferhan Şensoy mizahında özellikle şu unsurlar önemlidir:

• Kelime oyunları
• Yanlış anlamalar
• Absürt durumlar
• Politik taşlama
• Argo
• İroni
• Hiciv
• Kara mizah
• Doğaçlama
• Seyirciyle doğrudan iletişim

Onu diğer birçok komedyenden ayıran temel özelliklerden biri de mizahının edebî olmasıdır. Şensoy’un esprileri yalnızca olay üzerinden değil, çoğu zaman kelimenin kendisi üzerinden kuruludur.

Ödülleri

Ferhan Şensoy kariyeri boyunca çok sayıda ödül aldı. Önemli ödülleri arasında şunlar bulunur:

• 1975 Montreal En İyi Yabancı Yazar Ödülü – Ce Fou de Gogol
• 1980 Avni Dilligil Jüri Özel Ödülü – Şahları da Vururlar
• 1981 Tiyatro-81 En İyi Erkek Oyuncu
• 1987 Nokta Dergisi Doruktakiler
• 1988 Ulvi Uraz Ödülü
• 1988 Sanat Kurumu Ödülü
• 1989 Avni Dilligil Ödülü
• 1989 İsmail Dümbüllü Ödülü
• 1989 Nasrettin Hoca Mizah Ödülü
• 1989 Kültür Bakanlığı Jüri Özel Ödülü
• 1991 Nokta Dergisi Doruktakiler
• 1993 Avni Dilligil En Özgün Oyun Ödülü
• 1993 Altın Objektif Ödülü
• 1994 İsmail Dümbüllü Ödülü
• 1995 Kültür Bakanlığı En İyi Topluluk Ödülü
• 1997 En Başarılı İletişimciler Ödülü – En İyi Deneme Yazarı
• 2000 Avni Dilligil En İyi Yönetmen Ödülü
• 2001 Avni Dilligil En İyi Yazar Ödülü
• 2001 UNIMA Geleneksel Türk Tiyatrosu’na Hizmet Ödülü
• 2002 Sanat Kurumu En İyi Yazar Ödülü
• 2002 Afife Jale Muhsin Ertuğrul Ödülü
• 2004 TÜRSAK Onur Ödülü
• 2005 Deneme Sahnesi En İyi Erkek Oyuncu
• 2005 Nasrettin Hoca Altın Eşek Gülmece Ödülü
• 2006 Mizah Üretenler Derneği En İyi Senaryo – Pardon
• 2007 İsmet Küntay En İyi Oyun Yazarı – Fername
• 2007 Altın Sayfa Son Beş Yılın En İyi Mizah Kitabı – Elveda SSK
• 2009 İsmet Küntay ödülleri
• 2009 İTÜ En İyileri Seçiyor ödülleri
• 2010 Yıldız Teknik Üniversitesi Yılın Yıldızları En İyi Erkek Oyuncu
• 2011 İstanbul Mizah Tiyatrosu Ustalara Onur Ödülü
• 2011 Terakki Vakfı Onur Ödülü
• 2011 Karadeniz Vakfı Tiyatro En İyi Erkek Oyuncu Ödülü
• 2012 İsmet Küntay Tiyatro Ödülü – En İyi Yapım
• 2016 Tiyatro Eleştirmenleri Birliği Onur Ödülü
• 2016 Sadri Alışık Tiyatro ve Sinema Oyuncu Ödülleri Onur Ödülü
• 2019 İstanbul Tiyatro Festivali Onur Ödülü

Ferhan Şensoy’un Tiyatrodaki Önemi

Şensoy’u önemli yapan yalnızca çok sayıda oyun yazmış olması değildir. Asıl önemli nokta, kendine ait bir tiyatro dili yaratmış olmasıdır. Türk tiyatrosunda Kel Hasan Efendi → İsmail Dümbüllü → Münir Özkul → Ferhan Şensoy çizgisi içerisinde geleneksel tiyatro mirasını çağdaş dünyaya taşıyan önemli isimlerden biri oldu. Fakat Şensoy bunu geleneksel biçimleri aynen tekrarlayarak yapmadı. Ortaoyununu modern siyaset, şehir hayatı, kapitalizm, bürokrasi, medya, popüler kültür ve günlük yaşam ile birleştirdi. Bu nedenle onun tiyatrosu hem geleneksel hem modern, hem yerel hem evrensel bir karakter taşıdı.

Vefatı

Ferhan Şensoy, yaşamının son döneminde sağlık sorunları yaşadı. 2021 yılında tedavi gördü. Haziran 2021’de anjiyo oldu, Temmuz’da iç kanama geçirdi. 31 Ağustos 2021’de İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Hastanesi’nde kalp-damar hastalıkları ve solunum yetmezliği nedeniyle hayatını kaybetti. 70 yaşındaydı. Vefatının ardından Türk tiyatrosunun en önemli sanatçılarından birinin kaybedildiği kabul edildi. Galatasaray Lisesi, Ses Tiyatrosu ve Teşvikiye Camii’ndeki törenlerin ardından cenazesi Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedildi.

Ölümünden Sonra

Şensoy’un eserleri ölümünden sonra da sahnelenmeye, okunmaya ve yeniden keşfedilmeye devam etti. Özellikle Ferhangi Şeyler ve Şahları da Vururlar gibi eserleri Türk tiyatrosunun kalıcı repertuvarına girmiş eserler arasında değerlendirilmektedir. Kızları Müjgan Ferhan Şensoy ve Derya Şensoy’un sanat faaliyetleri de onun mirasının sonraki kuşakla bağını sürdürmektedir. 2022’de ölümünden sonra Ferdeste yayımlandı.

Ferhan Şensoy’u Özel Yapan Nedir?

Ferhan Şensoy’u birkaç cümleyle anlatmak gerekirse:

• Oyuncu olarak olağanüstü bir sahne enerjisine sahipti.
• Yazar olarak Türkçeyi son derece yaratıcı biçimde kullandı.
• Yönetmen olarak geleneksel tiyatroyu modern sahne anlayışıyla birleştirdi.
• Mizahçı olarak güldürürken politik ve toplumsal eleştiriler yaptı.
• Tiyatrocu olarak Ortaoyuncular’ı kurarak bağımsız ve kendine özgü bir tiyatro geleneği oluşturdu.
• Edebiyatçı olarak roman, öykü, şiir, deneme, anı ve tiyatro türlerinde eserler verdi.
• Gelenek açısından Kel Hasan Efendi ve İsmail Dümbüllü’den gelen ortaoyunu mirasını modern Türkiye’ye taşıdı.
• Dil açısından ise kendine özgü kelimeleri, cümleleri ve mizah yapısıyla Türkçede ayrı bir “Ferhan Şensoy dili” oluşturdu.

Kısaca Kronolojik Yaşamı

• 1951: Çarşamba’da doğdu.
• 1969: İlk öykü ve şiirleri yayımlandı.
• 1970: Çarşamba Lisesi’nden mezun oldu.
• 1971: Profesyonel oyunculuk hayatına başladı.
• 1972-1975: Fransa ve Kanada’da tiyatro eğitimi ve çalışmaları yaptı.
• 1975: Ce Fou de Gogol ile En İyi Yabancı Yazar ödülünü aldı.
• 1975: Türkiye’ye döndü.
• 1977: İlk kitabı Kazancı Yokuşu yayımlandı; sinemada görünmeye başladı.
• 1978: Anyamanya Kumpanya Tiyatrosu’nu kurdu.
• 1980: Ortaoyuncular’ı kurdu.
• 1980: Şahları da Vururlar ile büyük başarı kazandı.
• 1986: Muzır Müzikal sahnelendi.
• 1987: Ferhangi Şeyler başladı.
• 1988: Derya Baykal ile evlendi.
• 1989: Ortaoyuncular Kavuğu’nu Münir Özkul’dan aldı; Ses 1885’i tiyatroya kazandırdı.
• 1989: İlk kızı Müjgan Ferhan Şensoy doğdu.
• 1990: İkinci kızı Derya Şensoy doğdu.
• 1991: Varsayalım İsmail ile televizyon izleyicisinin geniş kesimlerine ulaştı.
• 2004: Derya Baykal ile evliliği sona erdi.
• 2004: Pardon ve çeşitli sinema çalışmalarında yer aldı.
• 2007: Fername ile önemli ödüller aldı.
• 2010’lar: Tiyatro çalışmalarını sürdürdü; Masal Müfettişi ve Nasri Hoca ve Muhalif Eşeği gibi oyunları sahnelendi.
• 2014: Elif Durdu ile evlendi.
• 2019: İstanbul Tiyatro Festivali Onur Ödülü’nü aldı.
• 2021: 31 Ağustos’ta İstanbul’da vefat etti.
• 2022: Ölümünden sonra Ferdeste yayımlandı.

Ferhan Şensoy, 20. yüzyılın son çeyreği ile 21. yüzyılın başında Türk tiyatrosunun en ayırt edici kişiliklerinden biri oldu. Onun mirası yalnızca oynadığı oyunlardan veya yazdığı kitaplardan oluşmaz. Asıl mirası; ortaoyunu geleneğini çağdaşlaştırması, tiyatroda bağımsız bir çizgi oluşturması, Türkçeyi mizahın başlı başına bir malzemesine dönüştürmesi ve tiyatroyu toplumsal eleştirinin güçlü bir aracı olarak kullanmasıdır.

Bu yüzden Ferhan Şensoy’u yalnızca “komedyen” olarak nitelendirmek yetersizdir. O, aynı anda oyuncu, oyun yazarı, yönetmen, tiyatro kurucusu, edebiyatçı, şair, denemeci, senarist ve sahne sanatçısı olarak Türk kültüründe iz bırakmış çok yönlü bir sanatçıdır. Hayatı boyunca tiyatroyu bırakmadı; vefatına kadar yazdı, yönetti ve oynadı. Ferhangi Şeyler gibi tek kişilik maraton performanslarıyla, keskin dili ve sahne disipliniyle unutulmaz bir iz bıraktı.