Tarihte Bugün 5 Eylül 

Türkiye, Osmanlı ve Dünya Tarihindeki Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

5 Eylül, insanlık tarihinde hem Türkiye hem de dünya açısından olağanüstü yoğun bir gündür. Savaşlar, antlaşmalar, siyasi dönüşümler, bilimsel atılımlar, kültürel dönüm noktaları ve trajik olaylar bu tarihte üst üste binmiştir. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, Amerikan Bağımsızlık Savaşı’ndan uzay çağına kadar geniş bir yelpazede gelişmeler yaşanmıştır. İşte 5 Eylül’de tarihte neler oldu, kimler doğdu, kimler hayatını kaybetti?

Türkiye ve Osmanlı Tarihinde 5 Eylül

1669 – Girit’in Osmanlı Egemenliğine Girmesi

5 Eylül, Osmanlı tarihinin en uzun ve yıpratıcı savaşlarından birinin sona erdiği gündür. Yaklaşık 24 yıl süren Girit Savaşı’nın sonunda Kandiye’nin düşmesiyle Venedik Cumhuriyeti’nin adadaki hâkimiyeti sona erdi. Girit’in büyük bölümü Osmanlı yönetimine geçti. Bu fetih, Doğu Akdeniz ile Ege arasındaki deniz yollarının denetimi açısından büyük stratejik değer taşıyordu. Osmanlı donanması için kritik bir üs haline gelen ada, Akdeniz’deki güç dengelerini kalıcı olarak değiştirdi. Osmanlı-Venedik mücadelelerinin en çetin dönemlerinden birinin kapanışını simgeler.

1698 – Rus Çarı I. Petro’nun Sakal Vergisi

Osmanlı topraklarından uzakta gerçekleşse de Rus Çarı I. Petro’nun batılılaşma reformlarının en dikkat çekici uygulamalarından biri 5 Eylül 1698’de yürürlüğe girdi. Petro, Rus erkeklerinin Batı Avrupalılar gibi görünmesini istiyordu. Din adamları ve köylüler dışındaki erkeklerin sakal bırakması vergiye bağlandı. Vergiyi ödeyenlere sakal bırakma izni veren özel işaretler veriliyordu. Bu uygulama, Petro’nun toplumun dış görünüşünden başlayarak Rus toplumunu yukarıdan aşağıya dönüştürme çabasının somut bir örneğidir.

1795 – Osmanlı-ABD İlişkilerinde Önemli Gelişme

5 Eylül 1795’te Osmanlı Devleti ile yeni kurulmuş Amerika Birleşik Devletleri arasında görüşmeler sonucu bir antlaşma imzalandı. Amerikan ticaret gemilerinin Akdeniz’de Osmanlı hâkimiyetindeki sularda faaliyet göstermesi sırasında ortaya çıkan sorunlar bu görüşmelere yol açmıştı. Kaynaklarda ABD’nin Osmanlı’ya yıllık ödeme yapmasını öngören bir düzenleme olarak aktarılır. Ancak antlaşmanın niteliği ve uygulanışı konusunda tarihçiler arasında tartışmalar bulunmaktadır. Bu nedenle olayı “ABD’nin düzenli vergi ödediği” şeklinde basitleştirmek doğru olmaz; yine de iki ülke ilişkilerinin erken dönemindeki önemli bir adımdır.

1920 – II. Yozgat Ayaklanması Başladı

Millî Mücadele döneminde Ankara Hükûmeti’nin otoritesini zorlayan önemli iç isyanlardan biri 5 Eylül 1920’de başladı. TBMM’nin açılmasından sonra Anadolu’nun farklı bölgelerinde ayaklanmalar çıkmıştı. Yozgat ve çevresindeki olayların arkasında Osmanlı’ya bağlılık, yerel güç mücadeleleri, askerlik ve vergi uygulamalarına tepkiler, propaganda ve Millî Mücadele’nin niteliğine ilişkin farklı anlayışlar gibi birçok faktör vardı. Ankara açısından bu ayaklanmalar büyük tehlike oluşturuyordu çünkü Batı Cephesi’nde Yunan ordusuyla mücadele sürerken içeride de önemli askerî birlikleri isyan bastırmaya ayırmak zorunda kalıyordu.

1922 – Büyük Taarruz’un Son Günleri ve Kurtuluşlar

5 Eylül 1922, Türk Kurtuluş Savaşı’nın son safhasında Batı Anadolu’nun hızla kurtarıldığı gündür. 26 Ağustos’ta başlayan Büyük Taarruz ve 30 Ağustos Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin ardından Yunan ordusu çekiliyordu. Türk ordusu hızlı ilerleyişiyle birçok yerleşim merkezini kurtardı:

• Nazilli, Batı Anadolu’nun önemli merkezlerinden biri olarak 5 Eylül’de Yunan işgalinden kurtarıldı. Aydın ve çevresindeki işgalin sona erdirilmesinde kritik bir adımdı.
• Alaşehir, demiryolu ve ulaşım ağı bakımından stratejik öneme sahipti. Aynı gün Türk birliklerinin kontrolüne geçti. Geri çekilme sırasında bölgede ciddi yıkım yaşandı.
• Susurluk da aynı dönemde kurtarılan yerleşimler arasında yer aldı.

Bu gelişmeler, Büyük Taarruz’un yalnızca Afyon-Kocatepe hattındaki zaferden ibaret olmadığını; birkaç gün içinde Batı Anadolu’nun geniş bir bölümünde Yunan işgalinin sona erdiğini gösterir.

1930 – Serbest Cumhuriyet Fırkası ve İzmir Olayları

Erken Cumhuriyet döneminin çok partili hayat denemelerinden biri 5 Eylül 1930’da İzmir’de gerilime yol açtı. Mustafa Kemal Atatürk’ün teşvikiyle kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası kısa sürede büyük ilgi görmüştü. Genel Başkan Fethi Okyar 4 Eylül’de İzmir’e gelmişti. Ertesi gün destekçiler ile Cumhuriyet Halk Fırkası taraftarları arasında gerginlik yükseldi. Bazı göstericiler CHP binasına ve Anadolu gazetesinin idarehanesine taş attı. Bu olaylar, partinin kısa sürede iktidar açısından ciddi bir siyasi mesele haline geldiğini gösterdi. Parti yalnızca birkaç ay yaşadı ve Kasım 1930’da kendini feshetti.

1938 – Atatürk Vasiyetnamesini Yazdı

5 Eylül 1938, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en önemli belgelerinden birinin hazırlandığı gündür. Mustafa Kemal Atatürk, Dolmabahçe Sarayı’nda kendi el yazısıyla vasiyetnamesini kaleme aldı. Ölümünden yaklaşık iki ay önceydi ve sağlık durumu ciddi şekilde bozulmuştu. Vasiyetnamede sahip olduğu nakit ve hisse senetleri, Çankaya’daki menkul ve gayrimenkul mallar, kız kardeşi Makbule Hanım’a, Afet İnan’a, Sabiha Gökçen’e, Ülkü’ye, Rukiye ve Nebile’ye yapılacak ödemeler, Sabiha Gökçen için ev alınması, Makbule Hanım’ın Çankaya’daki evde yaşamaya devam etmesi ve İsmet İnönü’nün çocuklarının eğitimine ihtiyaç halinde yardım edilmesi gibi düzenlemeler yer aldı. En dikkat çekici hükümlerden biri kalan gelirin Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumu arasında paylaştırılmasıydı. Vasiyetname ertesi gün noter İsmail Kunter’e teslim edildi ve Atatürk’ün vefatından sonra 28 Kasım 1938’de Ankara’da açıldı. Bu tarih, hem Atatürk’ün kişisel hem de Cumhuriyet’in hukuk ve devlet tarihi açısından son derece önemlidir.

1945 – Milli Kalkınma Partisi Kuruldu

5 Eylül 1945’te Türkiye’nin çok partili siyasi hayata geçiş sürecinin önemli adımlarından biri atıldı. Milli Kalkınma Partisi kuruldu. II. Dünya Savaşı’nın sona erdiği ve tek parti döneminin tartışılmaya başlandığı bir döneme denk geliyordu. Gerçek anlamda çok partili hayatın gelişmesi açısından 1945 sonrası dönem bir dönüm noktasıdır.

1950 – Üniversite Giriş Sınavı Uygulaması

Üniversitelere başvuran öğrenci sayısının artması nedeniyle 1950’de Türkiye’de üniversiteye girişte sınav uygulamasına geçilmesinin ilk adımları atıldı. Yükseköğretimin kitleselleşmeye başlamasının ve merkezi bir sınavla düzenlenmesi ihtiyacının ortaya çıkışının göstergesidir. Bugünkü üniversite sınav sisteminin erken dönem başlangıç noktalarından biri olarak değerlendirilebilir.

1955 – İstanbul Sultanahmet’te Yeni Adliye Sarayı

5 Eylül 1955’te İstanbul Sultanahmet’te yeni Adliye Sarayı hizmete açıldı. İstanbul’un hukuk ve adliye teşkilatının gelişmesi açısından önemli bir kurumsal adımdı.

1963 – Talat Aydemir Hakkında İdam Kararı

5 Eylül 1963, Türkiye’nin yakın siyasi tarihinin trajik dönüm noktalarından biridir. 1962 ve 1963’te iki ayrı askerî darbe girişiminde bulunan Albay Talat Aydemir ve beraberindeki sanıklar yargılanmıştı. 20-21 Mayıs 1963’teki ikinci girişim daha kanlı olmuştu. Ankara Mamak’taki sıkıyönetim mahkemesi 5 Eylül 1963’te kararını açıkladı. Yedi kişi ölüm cezasına, 29 kişi müebbet hapse mahkûm edildi. İdam cezası verilenler arasında Talat Aydemir, Fethi Gürcan, Cevat Kırca, Erol Dinçer, İlhan Baş, Osman Deniz ve Ahmet Gücal bulunuyordu. Talat Aydemir’in cezası daha sonra TBMM ve Cumhuriyet Senatosu süreçlerinden geçti ve 5 Temmuz 1964’te infaz edildi.

Dünya Tarihinde 5 Eylül

1666 – Büyük Londra Yangını Sona Erdi

2 Eylül’de başlayan Büyük Londra Yangını 5 Eylül’e gelindiğinde büyük ölçüde kontrol altına alındı. Ahşap yapılar ve dar sokaklar yangının hızla yayılmasına neden olmuştu. Binlerce ev, kamu binası ve kilise yok oldu. Felaket, Londra’nın yeniden planlanması ve daha güvenli yapılaşma anlayışının gelişmesinde etkili oldu.

1774 – Birinci Kıta Kongresi Toplandı

Amerikan kolonilerinin temsilcileri 5 Eylül 1774’te Philadelphia’daki Carpenter’s Hall’da Birinci Kıta Kongresi için bir araya geldi. İngiltere’nin baskıcı uygulamalarına karşı ortak siyasi tutum oluşturmak amacıyla toplanan kongre, Amerikan bağımsızlık sürecinin en önemli aşamalarından biridir. Georgia dışındaki on iki koloni temsil edildi. Temsilciler ortak hareket etmeye başladılar. Bu toplantı, birkaç yıl sonra kurulacak Amerika Birleşik Devletleri’nin siyasal temellerinin atılmasında büyük rol oynadı.

1781 – Chesapeake Muharebesi

Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında Fransız donanması ile İngiliz donanması arasında gerçekleşen Chesapeake (Virginia Capes) Deniz Muharebesi, savaşın kaderini etkiledi. Fransız filosunun İngilizleri geri püskürtmesi, General Cornwallis’in Yorktown’daki kuvvetlerinin deniz yoluyla desteklenmesini engelledi. Bu gelişme, kısa süre sonra Yorktown’da İngilizlerin teslim olmasıyla sonuçlanan sürecin önemli parçalarından biriydi.

1793 – Fransız Devrimi’nde Terör Dönemi

Ulusal Konvansiyon 5 Eylül 1793’te devrimin düşmanlarına karşı Terör politikalarının sertleştirilmesini kabul etti. Karşı devrimciler, monarşi yanlıları, siyasi muhalifler ve şüpheli görülenler üzerinde ağır baskı uygulanmaya başlandı. Giyotin infazları, tutuklamalar ve olağanüstü mahkemeler dönemin karakteristik özellikleri haline geldi.

1836 – Sam Houston Teksas Cumhuriyeti Başkanı Oldu

Bağımsızlığını ilan eden Teksas Cumhuriyeti’nin ilk başkanı 5 Eylül 1836’da Sam Houston seçildi. Houston, Meksika’ya karşı bağımsızlık mücadelesinin en önemli askerî liderlerinden biriydi. Özellikle San Jacinto Savaşı’ndaki zaferi, bağımsızlığın güvence altına alınmasında büyük rol oynadı. Daha sonra ikinci kez de başkanlık yaptı.

1839 – I. Afyon Savaşı

Çin ile Büyük Britanya arasındaki gerilimin doruk noktasına ulaştığı süreçte 5 Eylül 1839 önemli tarihlerden biridir. İngilizlerin Çin’e afyon ticareti yapması ve Çin yönetiminin bunu engellemeye çalışması çatışmanın temelinde yatıyordu. Çin makamlarının afyon stoklarına el koyması savaşa yol açtı. Sonuçta Çin ağır şartlar altında antlaşmaya zorlandı ve İngilizlerin Çin üzerindeki etkisi büyük ölçüde arttı.

1905 – Rus-Japon Savaşı Sona Erdi

Portsmouth Antlaşması 5 Eylül 1905’te imzalandı. Japonya’nın Rusya’yı yenmesi modern dönemde büyük bir Asya devletinin Avrupa’nın büyük güçlerinden birini yenmesi anlamına geliyordu. Bu sonuç Japonya’nın büyük güç statüsünü güçlendirdi, Rusya’nın prestijini sarstı, Rusya’daki siyasi huzursuzluğu artırdı ve 1905 Rus Devrimi’ne katkıda bulundu. Asya’daki güç dengeleri değişti. ABD Başkanı Theodore Roosevelt arabuluculuk rolü nedeniyle Nobel Barış Ödülü’ne layık görüldü.

1906 – Amerikan Futbolunda İlk Yasal İleri Pas

Oyunun daha güvenli hale getirilmesi amacıyla kurallar değiştirilmişti. 5 Eylül 1906’da ilk yasal ileri pas uygulandı. Bu yenilik, Amerikan futbolunun bugünkü yapısına dönüşmesinde önemli rol oynadı.

1944 – Benelüks’ün Temelleri

Belçika, Hollanda ve Lüksemburg’un savaş sırasında sürgündeki hükümetleri ekonomik işbirliğini geliştirmeye yönelik çalışmalar yaptı. Daha sonra Benelüks adı verilen yapı ortaya çıktı. Avrupa bütünleşmesinin öncüllerinden biri kabul edilir.

1957 – Jack Kerouac’ın “Yolda” Kitabı Yayımlandı

Amerikalı yazar Jack Kerouac’ın On the Road (Yolda) adlı romanı 5 Eylül 1957’de yayımlandı. Beat kuşağının hayat anlayışını yansıtan eser; özgürlük, yolculuk, bireysellik, toplumsal normlara başkaldırı, caz kültürü ve spontane yaşam temalarıyla özellikle 1950’lerin gençliği üzerinde büyük etki yarattı. Amerikan edebiyatının önemli kitaplarından biri haline geldi.

1960 – Muhammed Ali Olimpiyat Şampiyonu Oldu

Roma Olimpiyatları’nda henüz Cassius Clay adını kullanan genç Amerikalı boksör hafif ağır sıklette altın madalya kazandı. Bu başarı, profesyonel boksa geçişinden önceki en önemli adımlarından biriydi. Daha sonra Muhammad Ali adını alarak 20. yüzyılın en tanınmış sporcularından biri oldu. Aynı olimpiyatlarda Wilma Rudolph da 200 metre koşusunda altın madalya kazandı.

1972 – Münih Olimpiyatları Katliamı

Dünya tarihinin en trajik spor olaylarından biri 5 Eylül 1972’de başladı. Filistinli Kara Eylül örgütüne mensup silahlı kişiler Olimpiyat Köyü’ndeki İsrail kafilesinin kaldığı binaya girdi. İki İsrailli spor görevlisi öldürüldü, dokuz kişi rehin alındı. Örgüt mahkûmların serbest bırakılmasını talep etti. Alman makamlarının kurtarma girişimi başarısız oldu. 5-6 Eylül gecesi yapılan operasyonda dokuz İsrailli rehinenin tamamı, beş saldırgan ve bir Alman polis memuru hayatını kaybetti. Toplamda İsrail kafilesinden 11 kişi yaşamını yitirdi. Olimpiyatlar kısa süreliğine durduruldu. Olay, uluslararası spor organizasyonlarında güvenlik önlemlerinin kökten değişmesine yol açtı.

1975 – Gerald Ford’a Suikast Girişimi

ABD Başkanı Gerald Ford, California’nın Sacramento kentinde Lynette “Squeaky” Fromme’un silahlı saldırısından kurtuldu. Silah ateşlenmeden önce etkisiz hale getirildi. Ford, kısa süre içinde yaşadığı suikast girişimlerinden ilkinden sağ çıktı.

1977 – Voyager 1 Uzaya Gönderildi

NASA’nın Voyager 1 uzay aracı 5 Eylül 1977’de Florida’dan fırlatıldı. Dış gezegenleri incelemek amacıyla tasarlanan araç Jüpiter ve Satürn’ü yakından inceledi, uydular ve halkalar hakkında çok önemli veriler gönderdi. Daha sonra Güneş Sistemi’nin dışına doğru ilerledi. İnsanlığın ürettiği ve Dünya’dan en uzak mesafeye ulaşan araçlardan biri haline geldi. Aynı gün Batı Almanya’da Kızıl Ordu Fraksiyonu (RAF) Hanns Martin Schleyer’i kaçırdı. Saldırıda şoförü ve üç polis öldürüldü. Olay, 1970’lerin siyasi şiddet döneminin önemli trajedilerinden biridir.

1980 – Gotthard Karayolu Tüneli Açıldı

İsviçre’deki Gotthard Karayolu Tüneli 5 Eylül 1980’de hizmete girdi. Açıldığı dönemde dünyanın en uzun karayolu tünellerinden biriydi. Alpler üzerinden kuzey-güney ulaşımında büyük kolaylık sağladı.

1984 – Space Shuttle Discovery’nin İlk Görevi

NASA’nın Discovery uzay mekiği ilk uçuşunu tamamlayarak 5 Eylül 1984’te California’ya indi. Daha sonra en uzun süre kullanılan uzay mekiklerinden biri oldu. Uydu taşıma, bilimsel deneyler ve Uluslararası Uzay İstasyonu’nun inşasında görev aldı.

1986 – Pakistan’da Uçak Kaçırma Olayı

Pan Am Flight 73, Karaçi Havalimanı’nda silahlı kişiler tarafından kaçırıldı. Olay sırasında çok sayıda insan hayatını kaybetti. Uluslararası havacılık güvenliğinin önemini bir kez daha ortaya koydu.

1991 – AIDS Aktivistlerinin Protestosu

ABD’de AIDS aktivistleri Washington yakınlarında dikkat çekici bir eylem gerçekleştirdi. Senatör Jesse Helms’in politikalarına karşı evinin üzerine dev bir prezervatif maketi yerleştirdiler. Amaç, daha etkili kamu politikaları ve korunma konusunda bilinçlendirmeydi.

2021 – Gine’de Askerî Darbe

Batı Afrika ülkesi Gine’de Cumhurbaşkanı Alpha Condé askerler tarafından gözaltına alındı. Askerî yönetim devlet kurumlarını feshettiğini açıkladı. Bölgede son yıllarda yaşanan askerî darbeler zincirinin önemli halkalarından biri oldu.

5 Eylül’de Doğan Önemli İnsanlar

• 699 – Ebû Hanîfe (Hanefi mezhebinin kurucusu)
• 1187 – VIII. Louis (Fransa kralı)
• 1319 – IV. Pedro (Aragon kralı)
• 1567 – Date Masamune (Japon daimyō, “Tek Gözlü Ejder”)
• 1568 – Tommaso Campanella (İtalyan filozof ve şair, Güneş Ülkesi yazarı)
• 1638 – XIV. Louis (Fransa’nın Güneş Kralı)
• 1735 – Johann Christian Bach (besteci)
• 1791 – Giacomo Meyerbeer (besteci)
• 1847 – Jesse James (Amerikalı kanun kaçağı)
• 1850 – Jack Daniel (Jack Daniel’s viski markasının kurucusu)
• 1902 – Darryl F. Zanuck (Amerikalı film yapımcısı)
• 1905 – Arthur Koestler (yazar)
• 1908 – Viktor Ambartsumian (Sovyet astronom ve astrofizikçi)
• 1912 – John Cage (deneysel müzik bestecisi)
• 1916 – Frank Yerby (yazar)
• 1927 – Paul Volcker (ekonomist, Fed başkanı)
• 1929 – Bob Newhart (komedyen ve aktör)
• 1939 – Claudette Colvin (sivil haklar aktivisti); Susumu Tonegawa (Nobel ödüllü immünolog)
• 1940 – Raquel Welch (aktris)
• 1945 – Al Stewart (şarkıcı ve söz yazarı)
• 1946 – Freddie Mercury (Queen grubunun solisti); Dennis Dugan (oyuncu ve yönetmen)
• 1947 – Mel Collins (müzisyen)
• 1951 – Michael Keaton (aktör); Paul Breitner (Alman futbolcu)
• 1960 – Karita Mattila (soprano)
• 1971 – Will Hunt (Evanescence davulcusu)
• 1976 – Carice van Houten (oyuncu)
• 1988 – Nuri Şahin (Türk futbolcu)

Freddie Mercury’nin doğumu özellikle dikkat çeker. 5 Eylül 1946’da Zanzibar’da Farrokh Bulsara adıyla doğan sanatçı, Queen grubunun efsane solisti oldu. Bohemian Rhapsody, We Are the Champions, Don’t Stop Me Now gibi şarkılarla rock tarihine damga vurdu. 24 Kasım 1991’de 45 yaşında hayatını kaybetti.

5 Eylül’de Ölen Önemli İnsanlar

• 1548 – Catherine Parr (VIII. Henry’nin son eşi)
• 1857 – Auguste Comte (Fransız filozof, sosyolojinin kurucularından)
• 1877 – Crazy Horse / Çılgın At (Lakota lideri)
• 1902 – Rudolf Virchow (Alman patoloji ve sosyal tıp öncüsü)
• 1906 – Ludwig Boltzmann (Avusturyalı fizikçi)
• 1914 – Charles Péguy (Fransız şair)
• 1970 – Jochen Rindt (Formula 1 pilotu, ölümünden sonra dünya şampiyonu ilan edilen tek isim)
• 1982 – Douglas Bader (İngiliz pilot)
• 1984 – Adam Malik (Endonezyalı diplomat ve siyasetçi)
• 1991 – Fahrelnissa Zeid (Türk ressam)
• 1993 – Samim Kocagöz (Türk yazar); Claude Renoir (görüntü yönetmeni)
• 1997 – Rahibe Teresa (Nobel Barış Ödülü sahibi); Georg Solti (orkestra şefi)
• 2012 – Ediz Bahtiyaroğlu (Türk-Boşnak futbolcu)
• 2014 – Simone Battle (Amerikalı şarkıcı ve oyuncu)
• 2021 – Sarah Harding (İngiliz şarkıcı, Girls Aloud)
• 2024 – Rich Homie Quan (Amerikalı rapçi) ve diğer sanatçılar

Rahibe Teresa’nın 5 Eylül 1997’de Kalküta’da vefatı dünya çapında büyük yankı uyandırdı. Yoksullara yönelik çalışmalarıyla tanınan isim, 1979’da Nobel Barış Ödülü almış ve daha sonra azize ilan edilmişti.

5 Eylül’ün Tarihsel Özeti

5 Eylül, birbirinden çok farklı dönemlerin üst üste geldiği nadir günlerden biridir:

• Osmanlı’nın Akdeniz hâkimiyetini pekiştirmesi
• Amerikan bağımsızlık sürecinin siyasi temellerinin atılması
• Fransız Devrimi’nin en radikal döneminin başlaması
• Rus-Japon Savaşı’nın sona ermesi ve Asya’da güç dengelerinin değişmesi
• Türk Kurtuluş Savaşı’nda Batı Anadolu’nun hızla kurtarılması
• Atatürk’ün vasiyetnamesini yazması
• Münih Olimpiyatları trajedisi
• Voyager 1’in fırlatılması

Türkiye açısından en öne çıkan üç olay; 1922’deki kurtuluşlar, 1938’de Atatürk’ün vasiyetnamesini hazırlaması ve 1963’te Talat Aydemir davasındaki idam kararlarıdır. Dünya ölçeğinde ise Amerikan Bağımsızlık Savaşı, büyük savaşların dönüm noktaları, bilimsel keşifler ve terör trajedileriyle anılır.

5 Eylül, savaşların, barış antlaşmalarının, siyasi dönüşümlerin, bilimsel atılımların ve kültürel mirasın iç içe geçtiği, tarih boyunca gerçekten olağanüstü yoğun bir gündür.