Tarihte Bugün 25 Eylül

25 Eylül Tarihte Bugün: Dünya ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

25 Eylül, insanlık tarihinin en yoğun ve çok katmanlı günlerinden biridir. Antik Roma’dan modern uzay çağina, büyük savaşlardan keşiflere, siyasi dönüm noktalarından kültürel ve bilimsel gelişmelere kadar pek çok olay bu tarihte yaşanmıştır.

Dünyada 25 Eylül Olayları

275 – Roma Senatosu Son Kez Bir İmparator Seçti

25 Eylül 275’te Roma Senatosu, İmparator Aurelianus’un öldürülmesinin ardından ortaya çıkan iktidar boşluğunu doldurmak için harekete geçti. Yaklaşık 75 yaşındaki Marcus Claudius Tacitus imparator seçildi. Bu seçim, Roma tarihinde Senato’nun imparator atama yetkisini kullandığı son örneklerden biri olarak kabul edilir. Tacitus’un hükümdarlığı kısa sürdü. Olay, orduya dayalı imparator seçiminin giderek baskın hale geldiği Roma siyasal sisteminde Senato’nun ağırlığının azalmasını gösteren önemli bir gelişmedir.

762 – Abbasi Yönetimine Karşı Alid Ayaklanması Başladı

25 Eylül 762’de Muhammed el-Nefsü’z-Zekiyye önderliğinde Abbasi yönetimine karşı Alid ayaklanması başladı. Ayaklanma, Hz. Ali soyundan gelenlerin halifelik üzerinde hak sahibi oldukları inancına dayanıyordu. Özellikle Medine ve çevresinde etkili oldu. Abbasi orduları ayaklanmayı bastırmayı başardı. Bu olay, İslam tarihindeki Ehl-i Beyt merkezli siyasi hareketlerle Abbasi iktidarı arasındaki mücadelelerin önemli aşamalarından biridir.

1066 – Stamford Bridge Savaşı

25 Eylül 1066’da İngiltere Kralı Harold Godwinson ile Norveç Kralı Harald Hardrada arasında Stamford Bridge Savaşı gerçekleşti. Norveç kralı İngiltere tahtı üzerinde hak iddia ederek ülkeyi işgal etmişti. Harold Godwinson ordusunu hızla kuzeye yürüttü ve Stamford Bridge’de Norveç kuvvetlerini hazırlıksız yakaladı. Savaş son derece kanlı geçti. Harald Hardrada ve müttefiki Tostig Godwinson öldürüldü. Bu zafer Harold’un hâkimiyetini kısa süreliğine güçlendirdi. Ancak hemen ardından Normandiya Dükü William’ın istilası başladı. Harold güneye dönmek zorunda kaldı ve birkaç hafta sonra Hastings Savaşı’nda yenildi. Böylece 25 Eylül zaferi, İngiltere’nin Normanlar tarafından fethine giden yolun açılmasına neden oldu.

1237 – İngiltere ve İskoçya Arasında York Antlaşması

25 Eylül 1237’de İngiltere Kralı III. Henry ile İskoçya Kralı II. Alexander arasında York Antlaşması imzalandı. Antlaşma, iki krallık arasındaki sınırları büyük ölçüde belirledi. Bu belge, İngiliz-İskoç ilişkilerinin tarihsel arka planındaki en önemli belgelerden biri olarak yüzyıllarca etkisini sürdürdü.

1396 – Niğbolu Savaşı

25 Eylül 1396’da Osmanlı hükümdarı Yıldırım Bayezid, Avrupa’dan gelen büyük Haçlı ordusuyla Niğbolu civarında karşı karşıya geldi. Haçlı ordusunda Fransız, Burgonya, Alman, Macar ve diğer Avrupa güçlerinden şövalyeler yer alıyordu. Amaç Osmanlıların Balkanlar’daki ilerlemesini durdurmaktı. Yıldırım Bayezid komutasındaki Osmanlı ordusu Haçlıları ağır bir yenilgiye uğrattı. Çok sayıda şövalye öldürüldü veya esir alındı. Niğbolu Zaferi, Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki gücünü pekiştirdi, İkinci Bulgar İmparatorluğu’nun sonunu hızlandırdı ve Avrupa’daki büyük Haçlı girişimlerinin başarısızlığa uğramasında belirleyici rol oynadı.

1493 – Kristof Kolomb İkinci Amerika Seferine Çıktı

25 Eylül 1493’te Kristof Kolomb, İspanya’dan Amerika’ya ikinci seferine başladı. İlk seferdeki küçük filonun aksine bu kez en az 17 gemilik büyük bir filoyla yola çıktı. Seferin amacı yalnızca keşif değil, kalıcı yerleşimler kurmak ve yeni toprakları ekonomik-siyasi olarak kontrol altına almaktı. Bu sefer, Avrupa’nın Amerika kıtasındaki kalıcı sömürgecilik sürecinin başlangıç aşamalarından biri oldu.

1513 – Vasco Núñez de Balboa Büyük Okyanus’u Gördü

25 Eylül 1513’te İspanyol kâşif Vasco Núñez de Balboa, Panama Kıstağı’nı geçerek batıdaki büyük okyanusu gördü. Bu okyanus daha sonra Büyük Okyanus veya Pasifik Okyanusu olarak adlandırıldı. Balboa’nın keşfi, Avrupa’nın Amerika kıtasının batısında devasa bir okyanus bulunduğunu anlaması açısından son derece önemliydi ve Pasifik bölgesini araştırma sürecinde yeni bir dönem başlattı.

1555 – Augsburg Barışı

25 Eylül 1555’te Augsburg Barışı imzalandı. Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu’nda Katolikler ile Protestanlar arasındaki çatışmaları geçici olarak düzenleyen antlaşma, “cuius regio, eius religio” ilkesini getirdi. Prensler kendi topraklarında Katoliklik veya Lutherciliği seçebildi. Bu düzenleme, Avrupa’daki Reformasyon ve din savaşları tarihinin önemli dönüm noktalarından biri oldu.

1775 – Ethan Allen Esir Alındı

25 Eylül 1775’te Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında Ethan Allen, Montreal’e yönelik başarısız saldırının ardından İngilizler tarafından esir alındı. Allen, devrimci güçlerin önemli isimlerinden biriydi. İngilizler onu idam edilmesi gereken bir isyancı olarak değerlendirdi ancak daha sonra uzun süre esaret altında tutuldu. Olay, Bağımsızlık Savaşı’nın erken dönem çatışmalarından biri olarak tarihe geçti.

1789 – ABD Haklar Bildirgesi’nin Temeli Oluşturuldu

25 Eylül 1789’da ABD Kongresi, Anayasa’ya eklenecek 12 değişikliği eyaletlerin onayına gönderdi. Bunlardan 10’u daha sonra onaylanarak Bill of Rights (Haklar Bildirgesi) adını aldı. İfade özgürlüğü, din özgürlüğü, basın özgürlüğü, toplanma hakkı ve adil yargılanma gibi temel haklar güvence altına alındı. Bu tarih, Amerikan anayasal düzeninin temel belgelerinden birinin ortaya çıkış sürecinde kritik bir gündür.

1890 – Sequoia Ulusal Parkı Kuruldu

25 Eylül 1890’da ABD Kongresi Sequoia Ulusal Parkı’nı oluşturdu. Kaliforniya’daki park, dünyanın en büyük ağaçları arasında bulunan dev sekoyalarıyla ünlüdür. Parkın kurulması, ABD’de doğal alanların federal koruma altına alınması sürecinin önemli örneklerinden biri oldu. Aynı yıl Mormon Kilisesi çok eşliliği resmen terk ettiğini duyurdu.

1957 – Little Rock Dokuzlusu Okula Girdi

25 Eylül 1957, ABD’deki ırk ayrımcılığı ve sivil haklar mücadelesinin en sembolik tarihlerinden biridir. Arkansas’taki Central High School’a dokuz siyah öğrenci, federal askerlerin koruması altında girdi. Arkansas Valisi Orval Faubus daha önce öğrencilerin girişini engellemişti. Başkan Dwight D. Eisenhower federal gücü kullanarak öğrencilerin okula girmesini sağladı. Bu olay, okul ayrımcılığının kaldırılması sürecinin en önemli sembollerinden biri haline geldi.

1962 – Cezayir Halk Cumhuriyeti’nin Kuruluşu

25 Eylül 1962’de Cezayir Demokratik ve Halk Cumhuriyeti resmen ilan edildi. Uzun ve kanlı bağımsızlık savaşının ardından Ferhat Abbas Ulusal Meclis Başkanı, Ahmed Ben Bella ise hükümetin başına geçti. Bu gelişme, Afrika’daki sömürgeciliğin çözülme sürecinin önemli aşamalarından biriydi.

1977 – İlk Chicago Maratonu

25 Eylül 1977’de ilk Chicago Maratonu düzenlendi. Başlangıçta Mayor Daley Marathon adını taşıyan yarışı Rhud Metzner kazandı. Chicago Maratonu ilerleyen yıllarda dünyanın en önemli maraton organizasyonlarından biri haline geldi.

1992 – Mars Observer Fırlatıldı

25 Eylül 1992’de NASA, Mars Observer uzay aracını fırlattı. Görevin amacı Mars’ın atmosferini, yüzeyini, iklimini ve jeolojik özelliklerini araştırmaktı. Araç yaklaşık bir yıl sonra Mars’a ulaşmasına çok az zaman kala iletişimi kesti ve bilimsel hedefler gerçekleştirilemedi.

2008 – Çin’in Shenzhou-7 Uzay Görevi

25 Eylül 2008’de Çin, Shenzhou-7 insanlı uzay aracını fırlattı. Üç Çinli astronotun bulunduğu görevde uzay yürüyüşü gerçekleştirildi. Bu uçuş, Çin’in insanlı uzay programındaki üçüncü insanlı uzay uçuşu olarak kayda geçti ve ülkenin teknolojik kapasitesini gösterdi.

Türkiye’de 25 Eylül Olayları

1925 – İstanbul’da Modern Motorlu İtfaiye Teşkilatına Geçiş

25 Eylül 1925’te İstanbul’da Osmanlı döneminden kalan geleneksel tulumbacı teşkilatının yerine modern, motorlu araçlardan yararlanan profesyonel itfaiye teşkilatı oluşturuldu. Bu geçiş, Cumhuriyet’in modernleşme politikaları kapsamında şehir hizmetlerinin yeniden yapılandırılmasının önemli örneklerinden biri oldu.

1949 – Dr. Perihan Çambel Önemli Göreve Getirildi

25 Eylül 1949’da Dr. Perihan Çambel, ABD Florida Üniversitesi Kanser Araştırma Laboratuvarı’nın patoloji-biyoloji biriminin başkanlığına getirildi. Bu gelişme, Türk bilim insanlarının uluslararası akademik kurumlarda üst düzey görevler üstlenmeye başlamasının örneklerinden biri olarak değerlendirilir.

1950 – Bulgaristan’dan Türkiye’ye Kitlesel Türk Göçü

25 Eylül 1950 civarında Bulgaristan’daki komünist yönetimin Türk azınlığa yönelik politikaları nedeniyle Türkiye’ye doğru büyük bir nüfus hareketi yaşanıyordu. 1950-1951 döneminde gelen Türklerin sayısı yüz binler seviyesine ulaştı. Bu göç, Cumhuriyet tarihinin önemli kitlesel göçlerinden biri oldu.

1953 – Türk Hava Yolları’nın “Ege” Uçağı Kazası

25 Eylül 1953’te Van seferini gerçekleştiren Türk Hava Yolları’na ait “Ege” uçağı alev alarak düştü. 4 kişi hayatını kaybetti, 17 kişi yaralandı. Olay, Türk sivil havacılığının gelişme aşamasında yaşanan ciddi kazalardan biri olarak kayıtlara geçti.

1956 – İstanbul’un Büyük İmar ve İstimlak Hareketleri

25 Eylül 1956 civarında Demokrat Parti döneminde İstanbul’da geniş çaplı imar ve istimlak çalışmaları yoğunlaştı. Başbakan Adnan Menderes’in önderliğinde yollar genişletildi, yeni arterler açıldı. Bu çalışmalar İstanbul’un modern ulaşım sistemini şekillendirirken tarihî dokunun korunması tartışmalarını da beraberinde getirdi.

1960 – Celal Bayar’ın Yassıada’daki İntihar Girişimi

25 Eylül 1960’ta 27 Mayıs askerî müdahalesinin ardından Yassıada’da tutuklu bulunan Cumhurbaşkanı Celal Bayar intihar girişiminde bulundu. Bir subay tarafından kurtarıldı. Yassıada davaları daha sonra başladı ve Bayar’ın idam cezası yaş sınırı nedeniyle müebbet hapse çevrildi.

1962 – Avrupa Ekonomik Topluluğu’ndan Türkiye’ye Mali Destek

25 Eylül 1962’de Avrupa Ekonomik Topluluğu, Türkiye’nin ekonomik kalkınmasına katkı sağlamak amacıyla yaklaşık 300 milyon dolarlık mali yardım/kredi konusunda karar aldı. Bu dönem, Türkiye’nin Avrupa ekonomik sistemiyle bütünleşme arayışlarının erken aşamalarından biriydi.

1979 – MHP’nin Batı Almanya Faaliyetleri Hakkında İnceleme

25 Eylül 1979’da Cumhuriyet Başsavcılığı, Milliyetçi Hareket Partisi’nin Batı Almanya’daki faaliyetleri ve teşkilatlanması hakkında inceleme yürüttü. Dönem, Türkiye’de yoğun siyasi çatışmaların yaşandığı bir süreçti.

1988 – Cezaevlerinde 1 Ağustos Genelgesi’nin Uygulanması

25 Eylül 1988’de cezaevlerinde 1 Ağustos Genelgesi kapsamında uygulamalar gündeme geldi. Genelge, siyasi tutuklu ve hükümlülerin hakları konusunda ciddi tartışmalara yol açtı.

1999 – Orgeneral Muhsin Batur Hayatını Kaybetti

25 Eylül 1999’da eski Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Muhsin Batur hayatını kaybetti. Türk Silahlı Kuvvetleri’nin üst kademelerinde görev yapmış olan Batur, 1960’lar ve 1970’lerdeki asker-siyaset ilişkilerinde adı geçen isimlerden biriydi.

2008 – Dengir Mir Mehmet Fırat ile Kemal Kılıçdaroğlu’nun Televizyon Tartışması

25 Eylül 2008’de AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Dengir Mir Mehmet Fırat ile CHP Grup Başkanvekili Kemal Kılıçdaroğlu canlı televizyon yayınında karşı karşıya geldi. Siyasi geçmiş ve çeşitli iddialar üzerinden sert bir tartışma yaşandı.

2012 – Neşet Ertaş Hayatını Kaybetti

25 Eylül 2012’de Türk halk müziğinin en önemli sanatçılarından Neşet Ertaş İzmir’de tedavi gördüğü hastanede hayatını kaybetti. “Bozkırın Tezenesi” olarak anılan Ertaş, Abdallık geleneğinin en önemli temsilcilerinden biriydi. Ölümü Türkiye’de büyük üzüntüyle karşılandı ve cenazesi Kırşehir’de toprağa verildi.

2017 – Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi Bağımsızlık Referandumu

25 Eylül 2017’de Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde bağımsızlık referandumu gerçekleştirildi. Türkiye dahil bölge ülkeleri referanduma karşı çıktı. Referandumun ardından sınır tedbirleri alındı.

2018 – Oyuncu Yakup Yavru Hayatını Kaybetti

25 Eylül 2018’de tiyatro, sinema ve televizyon oyuncusu Yakup Yavru 64 yaşında hayatını kaybetti. Çok sayıda yapımda rol alan sanatçı, yardımcı karakterlerdeki performanslarıyla tanınıyordu.

25 Eylül’de Doğan Ünlüler

• William Faulkner (1897): Amerikalı romancı, Nobel Edebiyat Ödülü sahibi. Ses ve Öfke, Döşeğimde Ölürken gibi eserleriyle Amerikan edebiyatının en önemli isimlerinden biri.
• Dmitri Şostakoviç (1906): Rus besteci. 15 senfoni, yaylı çalgılar dörtlüleri ve opera eserleriyle 20. yüzyıl klasik müziğinin zirve isimlerinden. Özellikle 7. Senfoni (Leningrad) ile tanınır.
• Adolfo Suárez (1932): İspanyol siyasetçi. Franco diktatörlüğünden demokrasiye geçiş sürecinin kilit figürlerinden.
• Michael Douglas (1944): Amerikalı oyuncu ve yapımcı. Wall Street, Fatal Attraction, Basic Instinct gibi filmlerle Hollywood’un efsane isimlerinden.
• Christopher Reeve (1952): Amerikalı oyuncu. Superman filmleriyle dünya çapında ün kazandı. Daha sonra engellilik ve omurilik araştırmaları konusunda önemli çalışmalar yürüttü.
• Mehmet Aslantuğ (1961): Türk sinema ve televizyon oyuncusu. Çok sayıda dizide başrol oynayarak geniş bir izleyici kitlesine ulaştı.
• Will Smith (1968): Amerikalı oyuncu ve müzisyen. The Fresh Prince of Bel-Air, Independence Day, Men in Black gibi yapımlarla tanındı.
• Chauncey Billups (1976): Amerikalı basketbolcu. Detroit Pistons ile 2004 NBA şampiyonluğu kazandı ve finallerin MVP’si seçildi.
• Mao Asada (1990): Japon artistik buz patencisi. Üçlü Axel atlayışındaki başarısıyla dünya çapında tanındı.

25 Eylül’de Ölen Önemli İsimler

• Harald Hardrada (1066): Norveç Kralı. Stamford Bridge Savaşı’nda öldü.
• Erich Maria Remarque (1970): Alman yazar. Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok eseriyle savaş karşıtı edebiyatın klasikleri arasına girdi.
• John Bonham (1980): Led Zeppelin’in efsanevi davulcusu. 32 yaşında hayatını kaybetti; grubun dağılmasına neden oldu.
• Walter Pidgeon (1984): Kanadalı-Amerikalı aktör. Hollywood’un Altın Çağı’nın önemli isimlerinden.
• Mary Astor (1987): Amerikalı sinema oyuncusu. The Maltese Falcon gibi filmlerle tanındı.
• Klaus Barbie (1991): Nazi savaş suçlusu. “Lyon Kasabı” olarak anıldı.
• Muhsin Batur (1999): Eski Hava Kuvvetleri Komutanı.
• Franco Modigliani (2003): Nobel Ekonomi Ödüllü ekonomist.
• Edward Said (2003): Filistin asıllı düşünür. Oryantalizm eseriyle sosyal bilimlerde büyük etki yarattı.
• Don Adams (2005): Amerikalı komedyen. Get Smart dizisiyle tanındı.
• Wangari Maathai (2011): Kenyalı çevre aktivisti. Nobel Barış Ödülü’nü kazanan ilk Afrikalı kadın.
• Neşet Ertaş (2012): Türk halk ozanı. “Bozkırın Tezenesi” olarak anıldı.

25 Eylül’ün Kısa Özeti

• 275: Roma Senatosu Marcus Claudius Tacitus’u imparator seçti.
• 762: Alid ayaklanması başladı.
• 1066: Stamford Bridge Savaşı yapıldı.
• 1237: York Antlaşması imzalandı.
• 1396: Niğbolu Zaferi kazanıldı.
• 1493: Kolomb ikinci sefere çıktı.
• 1513: Balboa Pasifik’i gördü.
• 1555: Augsburg Barışı imzalandı.
• 1789: ABD Haklar Bildirgesi’nin temeli atıldı.
• 1890: Sequoia Ulusal Parkı kuruldu.
• 1925: İstanbul’da modern itfaiye teşkilatına geçildi.
• 1957: Little Rock Dokuzlusu okula girdi.
• 1960: Celal Bayar Yassıada’da intihar girişiminde bulundu.
• 1962: Cezayir Cumhuriyeti kuruldu.
• 2012: Neşet Ertaş vefat etti.
• 2017: Irak Kürdistan referandumu yapıldı.

25 Eylül, büyük zaferler, trajediler, keşifler ve toplumsal dönüşümlerle dolu bir gündür. Tarihin bu yoğun gününde hem dünya hem de Türkiye açısından unutulmaz olaylar yaşanmıştır.