Tarihte Bugün 25 Temmuz

Dünya ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğanlar ve Ölenler

25 Temmuz, tarih boyunca savaşlardan bilimsel atılımlara, siyasi dönüşümlerden kültürel ve teknolojik gelişmelere kadar birçok kritik olayın yaşandığı bir gündür. Hem dünya hem de Türkiye tarihinde derin izler bırakan bu tarihte doğan veya hayatını kaybeden isimler de sanat, bilim, siyaset ve edebiyat alanlarında kalıcı etkiler yaratmıştır.

Dünyada 25 Temmuz’da Yaşanan Önemli Olaylar

• 1543 – Estergon Kuşatması ve Osmanlı Hakimiyeti : Kanuni Sultan Süleyman’ın Macaristan Seferi kapsamında Osmanlı ordusu, Tuna Nehri üzerindeki stratejik Estergon Kalesi’ni kuşattı. Orta Avrupa’nın en kritik savunma noktalarından biri olan kale, yaklaşık iki hafta süren şiddetli çatışmaların ardından Osmanlı egemenliğine girdi. Bu zafer, bölgedeki Osmanlı üstünlüğünü pekiştirdi ve Orta Avrupa’daki güç dengesini önemli ölçüde etkiledi.
• 1668 – Büyük Şantung Depremi : Çin’in Şantung bölgesinde meydana gelen yaklaşık 8,5 büyüklüğündeki deprem, tarihin en yıkıcı doğal afetlerinden biri olarak kayıtlara geçti. 43.000 ile 50.000 arasında insanın yaşamını yitirdiği felakette binlerce köy yerle bir oldu, toprak yarıkları oluştu ve deprem yüzlerce kilometrelik alanda hissedildi. Doğu Çin tarihinin en büyük depremlerinden kabul edilen bu olay, bölgenin demografik ve ekonomik yapısını uzun yıllar etkiledi.
• 1795 – Galata Kulesi Yangını : İstanbul’un en önemli simgelerinden Galata Kulesi’nin ahşap kubbesi büyük bir yangında tamamen yanarak yok oldu. Yangın sonrası gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları, kulenin bugünkü görünümüne kavuşmasında önemli rol oynadı ve yapı tarih boyunca birçok kez onarılarak ayakta kaldı.
• 1814 – Buharlı Lokomotifin İlk Başarılı Çalıştırılması : İngiliz mühendis George Stephenson’un geliştirdiği erken dönem buharlı lokomotif, Killingworth vagon yolunda başarıyla çalıştırıldı. Bu gelişme Sanayi Devrimi’nin hızlanmasına katkı sağladı, demiryolu taşımacılığının temellerini attı ve dünya ekonomisini dönüştürecek ulaşım devriminin önemli başlangıçlarından biri oldu. Aynı dönemde Kanada’daki Lundy’s Lane Muharebesi’nde de İngiliz birlikleri Amerikan kuvvetlerinin ilerlemesini engelledi.
• 1909 – Manş Denizi’nin İlk Uçakla Geçilmesi : Fransız pilot Louis Blériot, kendi tasarladığı tek motorlu uçağıyla Fransa’dan İngiltere’ye uçarak Manş Denizi’ni geçen ilk insan oldu. Yaklaşık 37 dakika süren bu uçuş, havacılık tarihinde bir dönüm noktası kabul edildi. Askerî havacılığın gelişimini hızlandırdı ve uçak teknolojisinin stratejik önemini tüm dünyaya gösterdi.
• 1934 – Avusturya Başbakanı Engelbert Dollfuss’un Öldürülmesi : Avusturya Başbakanı Engelbert Dollfuss, Nazi yanlısı darbeciler tarafından düzenlenen saldırıda hayatını kaybetti. Bu olay, II. Dünya Savaşı öncesinde Avrupa’daki siyasi gerginliğin ve yükselen faşist hareketlerin en somut göstergelerinden biri haline geldi.
• 1936 – Hitler’in Habeşistan İlhakını Tanıması : Adolf Hitler yönetimindeki Almanya, İtalya’nın Etiyopya’yı (Habeşistan) işgalini resmen tanıdı. Bu adım, Almanya ile İtalya arasındaki yakınlaşmayı güçlendirdi ve daha sonra Mihver Devletleri’nin oluşumuna zemin hazırladı.
• 1943 – Benito Mussolini’nin İktidardan Düşmesi : Faşist İtalya’nın lideri Benito Mussolini, Faşist Büyük Konsey’in güvensizlik oyu ve Kral III. Vittorio Emanuele’nin kararıyla görevden alındı ve tutuklandı. Yaklaşık 21 yıllık faşist yönetim sona erdi. Bu gelişme II. Dünya Savaşı’nın seyrini değiştirdi, İtalya’nın Müttefiklere yaklaşmasının yolunu açtı ve “25 Luglio” olarak tarihe geçti.
• 1956 – Andrea Doria Faciası : İtalyan yolcu gemisi Andrea Doria ile İsveç gemisi Stockholm, Atlas Okyanusu’nda çarpıştı. Çok sayıda yolcu kurtarılsa da onlarca kişi yaşamını yitirdi. Denizcilik tarihinin en önemli kazalarından biri olarak kabul edilen facia, güvenlik önlemlerinin yeniden gözden geçirilmesine neden oldu. Aynı dönemde Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdülnasır Süveyş Kanalı’nı millileştirerek uluslararası bir krizin fitilini ateşledi.
• 1978 – Dünyanın İlk Tüp Bebeğinin Doğumu : İngiltere’nin Oldham kentinde Louise Joy Brown, sezaryenle dünyaya geldi. Dünyanın ilk tüp bebeği (IVF yöntemiyle doğan bebek) olan Brown, yaklaşık 2,6 kilogram ağırlığındaydı. Bu olay tıp tarihinde yeni bir çağ başlattı ve günümüzde milyonlarca çocuğun doğmasını sağlayan yardımcı üreme tekniklerinin başarısını kanıtladı.
• 2000 – Concorde Faciası : Paris’ten havalanan Air France’a ait Concorde uçağı kalkıştan hemen sonra düştü. Uçaktaki 109 kişi ile yerdeki 4 kişi olmak üzere toplam 113 kişi hayatını kaybetti. Bu kaza, süpersonik yolcu taşımacılığının sonunu hazırlayan en önemli gelişmelerden biri oldu.

Türkiye’de 25 Temmuz’da Yaşanan Önemli Olaylar

• 1920 – Doğu Trakya’nın İşgali : Yunan kuvvetleri Edirne başta olmak üzere Doğu Trakya’nın büyük bölümünü işgal etti. Bu işgal Kurtuluş Savaşı’nın önemli cephelerinden birini oluşturdu, bölge halkının Anadolu’ya göç etmesine yol açtı ve Milli Mücadele’nin hız kazanmasına katkı sağladı. Türk birliklerinin bir kısmı Bulgaristan’a sığınmak zorunda kaldı.
• 1931 – Matbuat Kanunu’nun Kabulü : Cumhuriyet döneminin ilk kapsamlı basın yasası olan Matbuat Kanunu TBMM’de kabul edilerek yürürlüğe girdi. Kanun basın faaliyetlerini düzenledi, gazete çıkarma şartlarını belirledi ve devletin basın üzerindeki denetimini artırdı.
• 1933 – Lev Troçki’nin Türkiye’den Ayrılması : Yaklaşık dört yıldır Büyükada’da (Heybeliada) yaşayan Sovyet devrimci Lev Troçki, Türkiye’den ayrılarak Fransa’ya gitti. Troçki’nin Türkiye sürgünü, dünya siyaset tarihinde dikkat çeken olaylardan biri olarak kabul edilir.
• 1950 – Kore’ye Asker Gönderme Kararı : Bakanlar Kurulu, Birleşmiş Milletler çağrısı doğrultusunda Kore Savaşı’na yaklaşık 4.500 kişilik Türk Tugayı gönderme kararı aldı. Bu karar Türkiye’nin Batı ittifakıyla ilişkilerini güçlendirdi ve NATO üyeliğine giden sürecin önemli adımlarından biri oldu.
• 2005 – Tülay Tuğcu’nun Anayasa Mahkemesi Başkanlığı : Tülay Tuğcu, Anayasa Mahkemesi Başkanlığı görevine seçildi. Böylece Türkiye Cumhuriyeti tarihinde bu göreve gelen ilk kadın başkan oldu.
• Diğer önemli gelişmeler arasında 1967’de Anayasa Mahkemesi’nin sosyalizmin Anayasa’ya aykırı olmadığı yönündeki kararı, 1975’te Kıbrıs Barış Harekâtı sonrası ABD üslerine el konulması ve 1990’da Türkiye ile KKTC arasındaki pasaport uygulamasının kaldırılması yer alır.

25 Temmuz’da Doğan Ünlüler

• 1844 – Thomas Eakins (Amerikalı ressam, realizmin öncü isimlerinden)
• 1848 – Arthur James Balfour (İngiltere Başbakanı, Balfour Deklarasyonu ile tanınır)
• 1857 – Koca Yusuf (efsanevi Türk pehlivanı)
• 1894 – Gavrilo Princip (I. Dünya Savaşı’nın fitilini ateşleyen Sırp milliyetçisi)
• 1905 – Elias Canetti (Nobel Edebiyat Ödüllü yazar, Kitle ve İktidar eseriyle bilinir)
• 1910 – Adalet Cimcoz (seslendirme sanatçısı, çevirmen ve Türkiye'nin ilk kadın sanat galerisi kurucusudur)
• 1917 – Osman Yüksel Serdengeçti (gazeteci ve siyasetçi)
• 1920 – Rosalind Franklin (DNA’nın çift sarmal yapısının keşfine kritik katkı sağlayan bilim insanı)
• 1926 – Cüneyd Orhon (Türk kemençe müzisyeni ve eğitimci)
• 1941 – Emmett Till (sivil haklar hareketinin sembol isimlerinden)
• 1955 – Iman (Somali asıllı süpermodel ve iş insanı)
• 1956 – Frances Arnold (Nobel ödüllü kimya mühendisi)
• 1964 – Zeki Demirkubuz (yönetmen, senarist ve oyuncu)
• 1967 – Matt LeBlanc (Friends dizisindeki Joey Tribbiani karakteriyle tanınan oyuncu)
• 1978 – Louise Brown (dünyanın ilk tüp bebeği)

25 Temmuz’da Hayatını Kaybedenler

• 306 – Constantius Chlorus (Roma İmparatoru)
• 1471 – Thomas Kempis (Katolik keşiş ve yazar)
• 1492 – Papa VIII. Innocentius
• 1794 – André Chénier (Fransız şair, Fransız Devrimi sırasında idam edildi)
• 1834 – Samuel Taylor Coleridge (İngiliz şair, The Rime of the Ancient Mariner ile ünlü)
• 1934 – Engelbert Dollfuss (Avusturya Başbakanı)
• 1984 – Big Mama Thornton (blues müziğinin efsane isimlerinden)
• 2003 – John Schlesinger (Oscar ödüllü İngiliz film yönetmeni)
• 2009 – Nezihe Araz (Türk gazeteci, yazar ve araştırmacı)
• 2014 – Çolpan İlhan (Türk tiyatro ve sinema sanatçısı)
• 2016 – Halil İnalcık (Osmanlı tarihçisi, “Tarihçilerin Kutbu” ve “Hocaların Hocası” olarak anılan Prof. Dr. Halil İnalcık, 100 yaşında Ankara’da vefat etti. Uluslararası alanda büyük saygı gören çalışmalarıyla tanınır; cenazesi Bakanlar Kurulu kararıyla Fatih Camii haziresine defnedildi)

25 Temmuz’un Tarihteki Yeri

25 Temmuz, Roma İmparatorluğu’ndan Osmanlı fetihlerine, Sanayi Devrimi’nden havacılık ve uzay çağının başlangıçlarına, II. Dünya Savaşı’nın kritik kırılma noktalarından modern tıbbın devrimlerine kadar uzanan geniş bir yelpazede iz bırakan bir gündür. Türkiye açısından bakıldığında Doğu Trakya’nın işgali, basın özgürlüğü ve düzenlemeleri, Kore Savaşı’na katılım kararı ve Anayasa Mahkemesi’nde ilk kadın başkanın seçilmesi gibi gelişmelerle milli tarihe damga vurmuştur. Bilim, sanat ve siyaset dünyasında doğan veya vefat eden isimler de bu tarihin anlamını daha da derinleştirir.

25 Temmuz, geçmişten bugüne insanlığın mücadele, keşif ve dönüşüm hikâyesinin önemli bir kesitini oluşturmaya devam etmektedir.