Tarihte Bugün 11 Haziran

Dünya ve Türkiye Tarihinde İz Bırakan Bir Gün

Her yılın 155. günü (artık yıllarda 156.) olan 11 Haziran, insanlık tarihinin akışını değiştiren sayısız olaya ev sahipliği yapmıştır. Antik efsanelerden modern çağın trajedilerine, bilimsel devrimlerden sanatın başyapıtlarına kadar geniş bir yelpazede önemli gelişme bu tarihte gerçekleşmiştir. 

Antik Çağ ve Mitoloji

• MÖ 1184 – Truva’nın Efsanevi Düşüşü : Antik Yunan tarihçilerinin ve ozanların aktardığına göre 11 Haziran, on yıl süren Truva Savaşı’nın sona erdiği gündür. Yunan orduları, Odysseus’un dahiyane planıyla inşa edilen devasa tahta atın içine gizlenmiş, gece olduğunda atı şehrin surları içine sokan Truvalılar’ın bu büyük hatası sonucu kenti ele geçirmiştir. Homeros’un İlyada destanında ölümsüzleştirdiği bu olay, sadece bir şehrin yıkımı değil, aynı zamanda Doğu ile Batı arasındaki kadim çatışmanın da sembolü haline gelmiştir. Arkeolog Heinrich Schliemann’ın 19. yüzyılda Hisarlık Tepesi’nde bulduğu kalıntılar, bu efsanenin ardında tarihsel bir gerçeklik olabileceğini düşündürmektedir.
• MÖ 323 – Büyük İskender’in Beklenmedik Ölümü : Tarihin en büyük askeri dehalarından biri olan Makedonya Kralı Büyük İskender, 32 yaşında Babil’de hayata gözlerini yummuştur. Yorgunluk, sıtma, tifo veya zehirlenme gibi çeşitli teorilerle açıklanan bu ani ölüm, kurduğu devasa imparatorluğun hızla parçalanmasına yol açmıştır. İskender’in generalleri arasında başlayan Diadochi (halef) savaşları, Helenistik dünyanın şekillenmesinde belirleyici olmuştur.

Orta Çağ ve Yeni Çağ’ın Eşiğinde

• 1099 – Haçlı Kudüs’e Ulaştı : Birinci Haçlı Seferi kapsamında Avrupa’dan yola çıkan Haçlı orduları, uzun ve çetin bir yolculuğun ardından 11 Haziran 1099’da Kudüs surlarına dayandı. Bir ay sürecek kuşatmanın ardından şehir ele geçirilecek ve bu olay, Orta Doğu’nun siyasi, dini ve kültürel dengelerini yüzyıllar boyunca etkileyecekti. Kudüs Krallığı’nın kurulmasıyla başlayan süreç, Müslüman dünyası ile Hıristiyan âlemi arasındaki ilişkilerin en kanlı sayfalarından birini oluşturmuştur.
• 1509 – VIII. Henry ile Aragonlu Catherine’in Evliliği : İngiltere Kralı VIII. Henry, ağabeyi Arthur’un dul eşi Aragonlu Catherine ile 11 Haziran 1509’da evlendi. Bu evlilik, başlangıçta siyasi bir ittifakı güçlendirse de ilerleyen yıllarda İngiltere’nin kaderini kökten değiştirecekti. Catherine’in erkek varis verememesi üzerine Henry’nin boşanma talebi Papa tarafından reddedilince, İngiltere Katolik Kilisesi’nden ayrıldı ve Anglikan Kilisesi kuruldu. Bu olay, İngiltere’yi Avrupa’nın dini ve siyasi haritasında eşsiz bir konuma taşıdı.

18. ve 19. Yüzyıl: Devrimler ve Modernleşme

• 1770 – Kaptan Cook’un Avustralya Kıyılarına Ayak Basması : Ünlü İngiliz kâşif Kaptan James Cook, Endeavour gemisiyle 11 Haziran 1770’te Avustralya’nın doğu kıyılarına ulaştı. Büyük Set Resifi’nde karaya oturma tehlikesi atlatan Cook, bölgeye “Yeni Galler” adını verdi ve Britanya İmparatorluğu adına toprakları ele geçirdi. Bu olay, kıtanın binlerce yıldır bu topraklarda yaşayan Aborjin halkları için bir yıkımın, Avrupa sömürgeciliği için ise yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
• 1776 – Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi Komitesi Kuruldu : Philadelphia’da toplanan Kıta Kongresi, 11 Haziran 1776’da bağımsızlık bildirgesini kaleme alacak beş kişilik bir komite atadı: Thomas Jefferson, John Adams, Benjamin Franklin, Roger Sherman ve Robert R. Livingston. Jefferson’ın ana yazar olduğu metin, 4 Temmuz’da ilan edilecek ve yeni bir ulusun doğuşunu müjdeleyecekti. “Bütün insanlar eşit yaratılmıştır” cümlesi, dünya siyasi tarihinin en çok atıf yapılan ifadelerinden biri haline gelecekti.
• 1868 – Türk Kızılay’ının Temelleri Atılıyor : Osmanlı Devleti’nde, savaş alanlarında yaralanan askerlere yardım etmek amacıyla “Mecruhin ve Marda-yı Askeriyye İmdat ve Muavenet Cemiyeti” adıyla bir dernek kuruldu. Zamanla Hilal-i Ahmer, ardından da Türk Kızılay adını alacak bu kuruluş, ilk olarak 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda faaliyet gösterdi. Bugün dünyanın en büyük insani yardım kuruluşlarından biri olan Kızılay, 11 Haziran’ı kuruluş yıldönümü olarak kutlamaktadır.

20. Yüzyıl: Savaşlar, Krizler ve Dönüşümler

• 1913 – Mahmut Şevket Paşa Suikastı : 31 Mart Vakası’nı bastıran Hareket Ordusu’nun komutanı, Sadrazam ve Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa, 11 Haziran 1913’te İstanbul’da Çarşıkapı’da uğradığı silahlı saldırı sonucu öldürüldü. Suikastın ardından İttihat ve Terakki hükümeti sıkıyönetim ilan etti, muhalifler ağır cezalara çarptırıldı. Bu olay, İttihatçıların iktidarını pekiştirdiği gibi, Osmanlı siyasetindeki şiddet sarmalının da bir göstergesi oldu.
• 1919 – Mustafa Kemal’in İstanbul’a Dönmeyi Reddi : Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıkan Mustafa Kemal Paşa, İstanbul Hükümeti tarafından geri çağrıldı. 11 Haziran’da, kendisine iletilen bu emre uymayacağını bildirdi. “Ben, milletin evladı olarak milletin yanında kalacağım” anlamına gelen bu karar, Milli Mücadele’nin fiilen başladığının ilanıydı. Aynı gün Damat Ferit Paşa, Paris Barış Konferansı’na gitmek üzere İstanbul’dan ayrıldı; bu ayrılış, Osmanlı ile Milliyetçiler arasındaki uçurumu derinleştirdi.
• 1930 – Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kuruluyor : TBMM, 11 Haziran 1930’da Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın kuruluşuna ilişkin 1715 sayılı kanunu kabul etti. Ulusal paranın basımı, enflasyonla mücadele ve mali istikrarın sağlanması gibi temel görevler üstlenen banka, genç Cumhuriyet’in ekonomik bağımsızlık yolundaki en önemli adımlarından biri oldu. Banka, 3 Ekim 1931’de fiilen faaliyete geçti.
• 1937 – Atatürk’ün Son Büyük Bağışı : Mustafa Kemal Atatürk, 11 Haziran 1937’de şahsi mal varlığında bulunan çiftlikleri, taşınmazları, arazileri ve işletmeleri Türk milletine bağışladığını açıkladı. Ankara Gazi Orman Çiftliği, Yalova Millet Çiftliği ve Domaniç’teki ormanlık alanlar bu bağış kapsamındaydı. Atatürk’ün vasiyetinde de yer alan bu cömert davranış, liderin zenginlikten ve mal mülkten arınmış bir duruş sergilemesi açısından büyük önem taşımaktadır.
• 1940 – Norveç’in Teslimiyeti : II. Dünya Savaşı’nda Alman kuvvetlerinin Nisan 1940’ta başlattığı Weserübung Harekâtı’nın ardından Norveç ordusu iki aylık bir direnişin sonunda 11 Haziran’da teslim oldu. Kral Haakon ve hükümet Londra’ya sürgüne gitti. Aynı gün İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri, İtalya’nın Cenova ve Torino kentlerini bombaladı; bu saldırılar İtalyan topraklarına yapılan iler büyük Müttefik hava operasyonuydu.
• 1942 – Midway Muharebesi Sona Erdi : Pasifik Savaşı’nın kaderini değiştiren Midway Muharebesi, 11 Haziran 1942’de kesin ABD zaferiyle sonuçlandı. Amerikan donanması, Japon İmparatorluk Donanması’nın dört uçak gemisini batırarak Pasifik’teki güç dengesini tamamen değiştirdi. Bu zafer, Japonya’nın savaş boyunca sürdürdüğü saldırı politikasının sonu ve adım adım geri çekilişinin başlangıcı oldu.
• 1955 – Le Mans Faciası: Motor Sporlarının En Büyük Trajedisi : Fransa’daki Le Mans 24 Saat yarışı, 11 Haziran 1955’te motor sporları tarihinin en ağır kazasına sahne oldu. Pierre Levegh’in kullandığı Mercedes-Benz 300 SLR, pit alanı önünde yüksek hızla arızalanarak tribünlere daldı. Araç paramparça oldu, motor bloğu ve ön süspansiyon parçaları kalabalığın arasına savruldu. Resmî rakamlara göre 83 kişi (bazı kaynaklara göre 84) hayatını kaybetti, 120’den fazla kişi yaralandı. Bu felaket, İsviçre’nin ülke sınırları içinde motor yarışlarını yasaklamasına (2022’ye kadar sürecek bir yasak) ve Mercedes’in motor sporlarından çekilmesine yol açtı.
• 1963 – Vietnam’da Kendini Yakma Eylemi : Budist rahip Thich Quang Duc, 11 Haziran 1963’te Güney Vietnam’ın başkenti Saigon’da (günümüzde Ho Chi Minh Kenti) kalabalık bir kavşakta oturdu, üzerine benzin döktü ve kibriti çaktı. Bu eylem, Başkan Ngo Dinh Diem’in Budistlere yönelik baskıcı politikalarını protesto etmek içindi. Yanan keşişin görüntüleri dünya basınında manşet oldu ve Diem rejiminin uluslararası meşruiyetini sarstı. Olay, daha sonra ABD’nin Vietnam’a müdahalesinin yoğunlaşmasına giden süreçte önemli bir dönüm noktası oldu.
• 1982 – E.T. Sinema Tarihine Giriş Yapıyor : Steven Spielberg’in yönettiği E.T. the Extra-Terrestrial, 11 Haziran 1982’de Amerika Birleşik Devletleri’nde gösterime girdi. Kayıp bir uzaylının evine dönme çabasını anlatan film, gişede Yıldız Savaşları’nı geride bırakarak tüm zamanların en çok hasılat yapan filmi oldu (bu rekor 1993’te Jurassic Park tarafından kırıldı). Film, “E.T. eve telefon et” sahnesi, John Williams’ın unutulmaz müziği ve çocuk oyuncu Drew Barrymore’un performansıyla popüler kültürün ayrılmaz bir parçası haline geldi.

11 Haziran’da Doğan Önemli İsimler

• 1572 – Ben Jonson: İngiliz Rönesansı’nın en büyük oyun yazarlarından biri. Shakespeare’in çağdaşı ve dostu olan Jonson, Volpone ve The Alchemist gibi komedileriyle tanınır.
• 1776 – John Quincy Adams: Amerika Birleşik Devletleri’nin 6. başkanı. Babası John Adams’tan sonra başkanlık yapan ilk kişidir. Başkanlık sonrası 17 yıl boyunca Temsilciler Meclisi’nde kölelik karşıtı mücadele vermiştir.
• 1910 – Jacques Cousteau: Fransız okyanus bilimci, kâşif ve belgeselci. Aqua-lung (modern tüplü dalış ekipmanı) icadıyla sualtı keşfini devrimleştirmiş, Sessiz Dünya adlı kitabı ve belgeselleriyle milyonlara okyanusları sevdirmiştir.
• 1923 – Özdemir Asaf: Cumhuriyet dönemi Türk şiirinin özgün kalemlerinden. Kısa ama derin anlamlı şiirleriyle tanınır. “Lavinia” şiiri ve “Yalnızlık paylaşılmaz, paylaşılsa paylaşılmaz olur” dizesi hafızalara kazınmıştır.
• 1959 – Hugh Laurie: İngiliz aktör, komedyen, müzisyen ve yazar. House M.D. dizisindeki Dr. Gregory House rolüyle dünya çapında üne kavuşmuş, iki Altın Küre ödülü kazanmıştır. Aynı zamanda başarılı bir blues piyanistidir.
• 1969 – Peter Dinklage: Amerikalı aktör. Game of Thrones dizisindeki Tyrion Lannister performansıyla dört kez Emmy Ödülü kazanmıştır. Fiziksel kısalığını bir engel değil, karakter oyunculuğunun güçlü bir parçası haline getirmiştir.

11 Haziran’da Hayatını Kaybedenler

• MÖ 323 – Büyük İskender: Yukarıda anlatıldığı gibi, tarihe yön veren komutan.
• 1727 – I. George: Büyük Britanya Kralı ve Hannover Hanedanı’nın ilk hükümdarı. İngilizce bilmeyen bu kral, ülkeyi Alman danışmanları aracılığıyla yönetmesiyle eleştirilmiştir.
• 1913 – Mahmut Şevket Paşa: Osmanlı Sadrazamı, 11 Haziran suikastinde öldürüldü.
• 1970 – Aleksandr Kerenski: Rusya Geçici Hükümeti’nin başkanı. Bolşeviklerin 1917 Ekim Devrimi’yle iktidarı ele geçirmesine engel olamamış, sürgünde hayatını kaybetmiştir.
• 1979 – John Wayne: “Dük” lakaplı Amerikalı Western efsanesi. Kızılderililerin Sonu, Kahraman Şerif, Özgürlük Ateşi gibi filmlerle Amerikan sinemasının ikonik figürü olmuştur.

11 Haziran, insanlık tarihinin şiirsel adaleti ile trajik yıkımlarının iç içe geçtiği bir gündür. Truva’nın düşüşü ve Büyük İskender’in ölümü gibi antik çağın kırılma anları, Orta Çağ’ın din savaşları, modern dönemin bağımsızlık mücadeleleri ve teknolojik sıçramaları bu tarihte toplanmıştır. Türkiye özelinde ise Kızılay’ın kuruluşu, Merkez Bankası’nın doğuşu, Atatürk’ün milletine mal bağışı ve Milli Mücadele’nin kritik bir eşiği olan Mustafa Kemal’in İstanbul’a dönmeyi reddedişi, 11 Haziran’ı ulusal takvimde özel bir konuma taşımaktadır. Her yıl bu gün geldiğinde, hem zaferler hem de acılar hatırlanır; geçmişten geleceğe bir köprü kurulur.