Tarihte Bugün 21 Mayıs

21 Mayıs, dünya ve Türkiye tarihinde siyasi dönüşümlerden bilimsel ve kültürel başarılara, trajik sürgünlerden havacılık rekorlarına kadar pek çok önemli olaya sahne olmuş bir tarihtir. Hem uluslararası arenada hem de Türk tarihinde derin izler bırakan gelişmelerle dolu bu gün, geçmişin karmaşıklığını ve çeşitliliğini yansıtır. 

21 Mayıs'ta Dünyada ve Türkiye'de Yaşanan Önemli Olaylar

Erken Dönem ve Orta Çağ Olayları

• 293: Roma İmparatorları Diocletianus ve Maximianus, Galerius’u Caesar unvanıyla atayarak Tetrarşi sisteminin temellerini attı. Bu, Roma İmparatorluğu’nun yönetimini dört hükümdar arasında paylaşan bir idari reformdu.
• 878: Sicilya’daki Syracuse (Syrakusai) kenti, Müslüman Aghlabid kuvvetleri tarafından yaklaşık dokuz aylık kuşatmanın ardından fethedildi. Bu olay, Sicilya’nın İslam hâkimiyetine geçişinde kritik bir aşamaydı.
• 879: Papa VIII. Ioannes, Hırvat Dükü Branimir ve Hırvat halkını kutsadı. Bu kutsama, Hırvat devletinin uluslararası tanınmasında önemli bir adım olarak kabul edilir.
• 996: Papa V. Gregorius, kuzeni 16 yaşındaki III. Otto’yu Roma’daki Aziz Petrus Bazilikası’nda Kutsal Roma Cermen İmparatoru olarak taçlandırdı. Genç imparatorun tahta çıkışı, Orta Çağ Avrupa siyasetinde güç dengelerini etkiledi.
• 1216: Fransa tahtının varisi Louis (geleceğin VIII. Louis’i), İngiliz baronların çağrısıyla Kral John’a karşı büyük bir donanmayla (yaklaşık 700 gemi) İngiltere’ye çıktı ve işgale başladı.
• 1420: İngiltere Kralı V. Henry ile Fransa arasında Troyes Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla Henry ve varislerinin Fransa tahtını miras alması kararlaştırıldı; ancak daha sonra Charles VII’nin zaferleriyle antlaşma geçersiz hale geldi.
• 1471: İngiltere’de York Hanedanı’ndan IV. Edward, Tewkesbury Muharebesi’ndeki zaferin ardından Londra’ya girdi. Lancaster’lı Kraliçe Margaret esir alındı ve VI. Henry, Tower of London’da hayatını kaybetti. Bu gelişmeler, Gül Savaşları’nda York’ların üstünlüğünü pekiştirdi.

19. Yüzyıl ve Erken Modern Dönem

• 1792: Japonya’da Mount Unzen yanardağında lav kubbesi çöktü, dev bir tsunami meydana geldi ve yaklaşık 15.000 kişi hayatını kaybetti. Bu, Japonya tarihinin en ölümcül volkanik felaketlerinden biri olarak kayıtlara geçti.
• 1799: Napolyon Bonaparte, iki aylık kuşatmanın ardından Osmanlı kenti Acre’den (bugünkü Akko) çekilmek zorunda kaldı. Bu, Napolyon’un Mısır-Suriye seferinde önemli bir yenilgi ve dönüm noktasıydı.
• 1809: Aspern-Essling Muharebesi’nin ilk günü; Arşidük Charles komutasındaki Avusturya ordusu, Napolyon’un kuvvetlerini Tuna Nehri üzerinde yendi.
• 1847: Osmanlı Devleti’nde “Defterhane-i Amire Kalemi” adıyla Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü’nün temeli atıldı. Mülkiyet kayıtlarının sistemli tutulması açısından büyük önem taşıyan bu kurum, modern tapu sisteminin öncüsü oldu.
• 1851: Kolombiya’da kölelik resmen kaldırıldı.
• 1856: “Kanayan Kansas” döneminde pro-kölelik güçleri, Kansas’taki Lawrence şehrini ele geçirip yaktı.
• 1861: Amerikan İç Savaşı sırasında Konfederasyon’un başkenti Montgomery’den Richmond, Virginia’ya taşındı.
• 1863: Port Hudson, Louisiana kuşatması başladı; Union güçleri son kaçış yolunu kapattı.
• 1864: Rusya, Çerkes-Rus Savaşı’nı resmen sona erdirdiğini ilan etti. Yüz binlerce Çerkes, anavatanları Çerkesya’dan sürgün edildi. Yolculuk sırasında açlık, hastalık ve kötü koşullar nedeniyle büyük kayıplar yaşandı. Bu tarih, Çerkes Soykırımı ve Sürgünü Anma Günü olarak kabul edilir ve özellikle Türkiye’deki Çerkes diasporası tarafından yas günü olarak anılır. Aynı dönemde Spotsylvania Court House Muharebesi de sona erdi.
• 1871: Fransız ordusu Paris Komünü’ne saldırdı; “Kanlı Hafta” (Semaine Sanglante) başladı ve binlerce communard öldü veya tutuklandı.
• 1881: Clara Barton tarafından Amerikan Kızılhaçı (American Red Cross) kuruldu. Bu kuruluş, zamanla dünyanın önde gelen insani yardım örgütlerinden biri haline geldi.
• 1889: Askeri Tıbbiye öğrencileri tarafından İstanbul’da İttihad-ı Osmanî Cemiyeti kuruldu. İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, İshak Sükûtî ve Mehmed Reşid gibi isimlerin öncülüğündeki bu gizli örgüt, daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne dönüşerek Osmanlı’nın son dönem siyasetine damga vurdu. Meşrutiyet taleplerinin ve Jön Türk hareketinin temelini oluşturdu.

20. Yüzyıl ve Modern Dönem

• 1900: Rusya, Boxer Ayaklanması’nı bahane ederek Mançurya’yı işgale başladı.
• 1904: Paris’te FIFA (Uluslararası Futbol Federasyonları Birliği) kuruldu ve uluslararası futbolun yönetim organı haline geldi.
• 1920: İstanbul’da tramvay işçileri, çalışma koşulları ve ücretler nedeniyle greve çıktı; bu, Türkiye işçi hareketleri tarihinde önemli bir olaydı.
• 1927: Charles Lindbergh, “Spirit of St. Louis” uçağıyla New York’tan Paris’e solo, kesintisiz ilk Atlantik Okyanusu uçuşunu tamamladı (yaklaşık 33 saat sürdü). Havacılık tarihinin miletaşlarından biri oldu.
• 1932: Amelia Earhart, solo Atlantik geçişi yapan ilk kadın pilot olarak Newfoundland’dan İrlanda’ya indi.
• 1950: 14 Mayıs seçimlerindeki Demokrat Parti zaferinin ardından Adnan Menderes başbakan, Celâl Bayar cumhurbaşkanı oldu. Türkiye’de çok partili hayatın ilk büyük iktidar değişimi gerçekleşti.
• 1960: Ankara’da Harp Okulu öğrencileri, Demokrat Parti hükümetine karşı sessiz yürüyüş düzenledi. Bu olay, 27 Mayıs Darbesi’nin öncü işaretlerinden biriydi.
• 1963: Harp Okulu Komutanı Talat Aydemir’in ikinci darbe girişimi (21 Mayıs Darbesi olarak bilinir). Girişim bastırıldı, Aydemir daha sonra idam edildi.
• 1969: Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi kuruldu; Türk sol hareketinde önemli bir oluşumdu.
• 1971: Anayasa Mahkemesi, Milli Nizam Partisi’ni kapattı (Türkiye’nin ilk İslamcı partilerinden biri).
• 1981: Atatürk’ün doğumunun 100. yılı Türkiye ve dünyada büyük törenlerle kutlandı.
• 1991: Hindistan eski Başbakanı Rajiv Gandhi, bir kadın intihar bombacısı tarafından suikasta uğradı.
• 1994: Mekke’de şeytan taşlama sırasında izdiham çıktı; 185 hacı hayatını kaybetti, aralarında Türk hacılar da vardı.
• 2004: Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’in onayıyla Devlet Güvenlik Mahkemeleri kaldırıldı; bu, AB uyum sürecinde önemli bir adımdı.

Diğer dikkat çeken olaylar arasında 1924’teki Leopold-Loeb cinayeti, 1980’de Star Wars: The Empire Strikes Back filminin vizyona girmesi ve 2005’te dünyanın en yüksek rollercoaster’ı Kingda Ka’nın açılışı sayılabilir.

21 Mayıs'ta Doğan Ünlü Kişiler

• 1471: Albrecht Dürer – Alman Rönesans ressamı, matematikçi ve gravürcü.
• 1527: II. Philip – İspanya Kralı, Portekiz ve diğer bölgelerin hükümdarı.
• 1688: Alexander Pope – İngiliz şair, denemeci ve Homer çevirmeni.
• 1844: Henri Rousseau – Fransız naif ressam.
• 1855: Émile Verhaeren – Belçikalı şair.
• 1902: Marcel Breuer – Macar asıllı mimar ve tasarımcı.
• 1904: Fats Waller – Amerikalı jazz piyanisti ve besteci.
• 1921: Andrei Sakharov – Rus fizikçi, nükleer bilim insanı ve Nobel Barış Ödülü sahibi insan hakları savunucusu.
• 1947: İlber Ortaylı – Türk tarih profesörü, akademisyen ve yazar.
• 1952: Mr. T – Amerikalı aktör ve güreşçi (The A-Team’den B.A. Baracus).
• 1972: The Notorious B.I.G. (Christopher Wallace) – Amerikalı rapçi ve hip-hop ikonlarından.

Diğerleri: Gotye (1980), Saygın Soysal (1982), Tom Daley (1994) vb.

21 Mayıs'ta Hayatını Kaybedenler

• 1471: VI. Henry (İngiltere Kralı).
• 1542: Hernando de Soto – Mississippi Nehri’ni keşfeden İspanyol kaşif.
• 1895: Franz von Suppé – Avusturyalı besteci.
• 1935: Jane Addams – Amerikalı sosyal reformcu, Nobel Barış Ödülü sahibi.
• 1952: John Garfield – Amerikalı aktör.
• 1971: Avni Dilligil – Türk tiyatro ve sinema sanatçısı.
• 1991: Rajiv Gandhi.
• 1997: Mustafa Ekmekçi – Türk gazeteci ve yazar.
• 2000: John Gielgud (İngiliz aktör) ve Barbara Cartland (İngiliz yazar).

Diğerleri: Şevki Şenlen (2005), Clint Walker (2018), Ray Stevenson (2023), Ryuichi Sakamoto (2023) gibi isimler de bu tarihte anılmaktadır.

21 Mayıs'ın Özel Günleri

• Dünya Kültürel Çeşitlilik Günü
• Dünya Süt Günü
• Çerkes Halkları için Sürgün ve Soykırımı Anma Günü

21 Mayıs, uçuş rekorları (Lindbergh, Earhart), insani yardım örgütleri (Kızılhaç), spor yönetimi (FIFA), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e siyasi arayışlar (İttihat ve Terakki’nin temelleri) ve trajik sürgünler gibi temaları bir araya getirir. Türkiye’de Çerkes diasporası için yas günü, tarih meraklıları için ise zengin bir gündür. Her yıl bu tarih, insanlığın zaferlerini, acısını ve ilerleyişini hatırlatır.