Tarihte Bugün 29 Nisan

29 Nisan, Miladi takvime göre yılın 119. günüdür (artık yıllarda 120.). Tarih boyunca bu gün; savaşların dönüm noktalarına, önemli siyasi kararlara, büyük felaketlere, kültür ve sanat dünyasına yön veren doğumlara ve ölümlere sahne olmuştur.

DÜNYADA 29 NİSAN OLAYLARI

Orta Çağ ve Yeni Çağ

• 1429: Yüz Yıl Savaşları devam ederken Fransız kuvvetleri, halk kahramanı Joan of Arc (Jeanne d'Arc) önderliğinde İngilizlerin kuşatması altındaki Orléans şehrine ulaştı. Bu olay, savaşın Fransızlar lehine dönmesinde ilk büyük adım oldu ve Jeanne d'Arc’ın askeri ve manevi liderliğini pekiştirdi.
• 1770: İngiliz kâşif James Cook, HMS Endeavour gemisiyle Avustralya’nın doğu kıyısına ulaştı. Bugün Sidney yakınlarında bulunan Botany Körfezi’ne demir attı ve bölgeyi Büyük Britanya adına sahiplendi. Bu keşif, kıtanın sömürgeleştirilme sürecini başlattı.

19. Yüzyıl

• 1861: Amerikan İç Savaşı’nın başlarında, kölelik yanlısı ve karşıtı eyaletler arasında gerilim tırmanırken Maryland eyaleti, Birlik'ten (ABD) ayrılmama kararı aldı. Ancak aynı gün Baltimore’da federal birliklerle Konfederasyon destekçileri arasında şiddetli çatışmalar yaşandı.

20. Yüzyıl

• 1903: Kanada’nın Britanya Kolumbiyası eyaletindeki Frank kasabasında, Turtle Dağı'ndan kopan yaklaşık 70 milyon metreküp kayaç (Frank Kayması) kasabanın büyük bir kısmını yok etti. Heyelan sonucu 70 ila 90 kişi hayatını kaybetti; bu olay, Kuzey Amerika’nın en büyük heyelan felaketlerinden biri olarak tarihe geçti.
• 1916: I. Dünya Savaşı sırasında İrlanda’da bağımsızlık yanlılarının çıkardığı Paskalya Ayaklanması, İngiliz kuvvetleri tarafından kanlı bir şekilde bastırıldı. Ayaklanmanın liderleri yargılanmak üzere tutuklandı; birçoğu idam edildi.
• 1945: II. Dünya Savaşı’nın son günlerinde, Amerikan 7. Ordusu Almanya’nın Münih kentini Nazi kontrolünden kurtardı. Aynı gün, ABD askerleri Dachau Toplama Kampı’na girdi. Binlerce mahkum ölü ya da bitkin halde bulundu; bu kurtuluş, Nazi rejiminin insanlık suçlarının gözler önüne serildiği anlardan biri oldu.
• 1945: İtalyan diktatör Benito Mussolini’nin 28 Nisan'da vurularak öldürülen cesedi Milano’daki Loreto Meydanı’nda halkın teşhirine sunuldu. Meydana asılan bedeni, İtalyan halkının faşist rejime olan nefretinin sembolü haline geldi.
• 1961: ABD’nin Alabama eyaletinde, siyahi ve beyaz sivil haklar aktivistlerinden oluşan “Freedom Riders” (Özgürlük Yolcuları), ırk ayrımını protesto eden otobüs yolculukları sırasında saldırıya uğradı. Otobüsleri ateşe verildi, aktivistler dövüldü. Bu olay, ülke çapında infial yarattı ve sivil haklar mücadelesinin şiddetini gözler önüne serdi.
• 1975: Vietnam Savaşı’nın son aşamasında Kuzey Vietnam ordusu, Güney Vietnam’ın başkenti Saygon’u (bugünkü Ho Chi Minh Kenti) tamamen kuşattı. ABD yönetimi, şehirdeki diplomatik personelini ve bazı Vietnamlıları tahliye etmek için “Rüzgâr Hızı” adlı acil tahliye operasyonunu başlattı. Bu gelişme, 30 Nisan’da Saygon’un düşüşüyle sonuçlanacak sürecin fitilini ateşledi.
• 1992: Los Angeles’ta, siyahi vatandaş Rodney King’in dört polis tarafından orantısız güç kullanılarak dövüldüğü anları gösteren videoya rağmen, polislerin beraat ettiği karar açıklandı. Bu karar üzerine şehrin Güney Merkez bölgesinde büyük çaplı isyanlar başladı. Altı gün süren olaylarda 63 kişi öldü, binlerce kişi yaralandı ve maddi hasar milyarlarca doları buldu. Ayaklanmalar, ABD’nin ırk ve adalet sistemine olan güvensizliğin en ağır tezahürlerinden biri oldu.

21. Yüzyıl

• 2004: ABD Ulusal 9/11 Komisyonu, 11 Eylül 2001 saldırılarına ilişkin hazırladığı nihai raporda, FBI ve CIA gibi istihbarat kurumlarının ciddi başarısızlıklar yaşadığını ve saldırıların büyük ölçüde önlenebilir olduğunu açıkladı.
• 2011: Birleşik Krallık Prensi William ile Catherine Middleton (Kate Middleton), Londra’daki Westminster Abbey’de dünya çapında milyonlarca kişi tarafından canlı yayınla izlenen görkemli bir törenle evlendi. Bu düğün, İngiliz monarşisinin son yıllardaki en büyük ve en popüler organizasyonu oldu.
• 2015: Nepal’de 25 Nisan’da meydana gelen 7,8 büyüklüğündeki yıkıcı depremin ardından 29 Nisan’da 6,5 büyüklüğünde bir artçı şok daha yaşandı. Bu sarsıntı, halihazırda yıkıntılar altında arama kurtarma çalışması yapan ekipleri zor durumda bıraktı ve yeni can kayıplarına yol açtı.
• 2013: Kanada’nın Quebec eyaletinde Isabelle adlı tropik fırtına şiddetli yağışlara ve sellere neden oldu. Binlerce kişi evlerini terk etmek zorunda kaldı; bölgede acil durum ilan edildi.

TÜRKİYE VE OSMANLI’DA 29 NİSAN OLAYLARI

Osmanlı Dönemi

• 1481: Fatih Sultan Mehmet’in ölümünün ardından (3 Mayıs 1481), oğulları II. Bayezid ve Cem Sultan arasında taht kavgası başladı. 29 Nisan’da Cem Sultan, İnegöl yakınlarındaki Yenişehir civarında kendisine bağlı kuvvetlerle birlikteydi. Bu tarih, kardeşler arasındaki iktidar mücadelesinin I. Bayezid dönemine kadar sürecek kanlı sürecin başlangıcını işaret eder.
• 1909: 31 Mart Vakası’nın (13 Nisan 1909) ardından İstanbul’da kontrolü sağlamak için Hareket Ordusu ile şehre giren Meclis-i Mebusan, 27 Nisan’da II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesine karar vermişti. 29 Nisan’da ise yeni padişah V. Mehmed Reşad’a kılıç kuşanma töreni için hazırlıklar yapıldı. Bu tören, Osmanlı’da yeni bir dönemin kapılarını araladı.

Türkiye Cumhuriyeti Dönemi

• 1920: Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), henüz kuruluşunun ilk haftasında millî mücadeleyi düzenli bir orduyla yürütme kararı aldı. Bu karar, düzensiz Kuvâ-yi Milliye birliklerinin yerini profesyonel bir ordunun almasının yolunu açtı. Meclis aynı gün, “Ankara Müftülüğü” kurulmasını da onaylayarak dini kurumları da yapılandırmaya başladı.
• 1935: Türkiye’de kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanıyan yasanın (5 Aralık 1934) ardından yapılan ilk genel seçimlerin sonuçları netleşmeye başladı. 29 Nisan itibarıyla 18 kadın milletvekili TBMM’deki yerini aldı. Bu, sadece Türkiye için değil, dünya kadın hakları tarihi için de çığır açan bir gelişmeydi.
• 1960: Demokrat Parti (DP) iktidarına karşı muhalefet ve öğrenci hareketleri giderek tırmandı. 29 Nisan’da İstanbul Üniversitesi öğrencileri, hükümet aleyhinde büyük bir gösteri düzenledi. Polisin müdahalesiyle dağıtılan gösterilerde çok sayıda öğrenci tutuklandı. Bu olay, 27 Mayıs 1960 askeri darbesine giden süreci hızlandıran en önemli katalizörlerden biri oldu.
• 1970: Orgeneral Memduh Tağmaç, Millî Birlik Komitesi tarafından Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı’na atandı. Tağmaç, 1960 darbesinden sonra bu göreve getirilen isimlerden biri olarak bilinir.
• 1990: Dönemin Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın girişimleriyle, çevre sorunlarına dikkat çekmek amacıyla ilk kez “Türkiye Çevre Haftası” kutlanmaya başlandı. 29 Nisan’da birçok ilde ağaç dikme, temizlik ve çevre bilinci oluşturma kampanyaları düzenlendi.
• 2004: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) kurucu cumhurbaşkanı Rauf Denktaş, 29 yıl süren görevinden ayrıldığını açıkladı. Annan Planı referandumunun ardından, yerine Mehmet Ali Talat cumhurbaşkanı seçildi. Denktaş’ın ayrılışı, Kıbrıs müzakerelerinde 30 yılı aşkın bir dönemin kapanması anlamına geliyordu.
• 2007: Cumhurbaşkanlığı seçimi sürecinde, dönemin Dışişleri Bakanı Abdullah Gül’ün adaylığına karşı Cumhuriyet mitingleri düzenlendi. 29 Nisan’da İstanbul Çağlayan Meydanı’nda (bugünkü Adalet Sarayı önü) yüzbinlerce kişi laiklik ve Cumhuriyet ilkelerini savunmak için bir araya geldi. Bu miting, Türkiye siyasi tarihinin en büyük sivil toplanmalarından biri olarak kayıtlara geçti.
• 2016: 2010 yılında yaşanan Mavi Marmara baskını sonrası Türkiye ile İsrail arasında bozulan diplomatik ilişkilerin normalleşmesi için yürütülen gizli görüşmelerde 29 Nisan’da önemli bir mesafe alındı. Taraflar, bir uzlaşı metni üzerinde anlaştıklarını duyurdu. Bu metin Haziran 2016’da imzalanarak ilişkilerin yeniden tesis edilmesinin önünü açtı.

29 NİSAN’DA DOĞAN ÖNEMLİ İSİMLER

• 1854: Henri Poincaré – Fransız matematikçi, fizikçi ve bilim felsefecisi. Modern kaos teorisinin temellerini atmış, görelilik kuramına katkılarda bulunmuştur. (Ölüm: 1912)
• 1863: Konstantinos Kavafis – Yunan şair. 154 şiirinden oluşan eserleriyle modern Yunan edebiyatının en özgün figürlerinden biri olmuştur. (Ölüm: 1933)
• 1899: Duke Ellington – Amerikalı caz piyanisti, orkestra şefi ve besteci. Caz müziğinin gelişiminde ve yaygınlaşmasında tartışmasız en büyük rollere sahiptir. (Ölüm: 1974)
• 1901: Hirohito – Japonya’nın 124. imparatoru. II. Dünya Savaşı boyunca Japonya’yı yönetmiş, savaş sonrası yenilgiyi kabul ederek sembolik bir imparator olarak tahtta kalmıştır. (Ölüm: 1989)
• 1907: Tino Rossi – Fransız şarkıcı ve sinema oyuncusu. 1930’dan 1950’lere kadar Akdeniz müziğinin en büyük yıldızı olarak kabul edilmiştir. (Ölüm: 1983)
• 1936: Zubin Mehta – Hindistan doğumlu orkestra şefi. İsrail Filarmoni ve New York Filarmoni orkestralarının efsanevi şeflerindendir.
• 1954: Jerry Seinfeld – Amerikalı komedyen, yazar ve yapımcı. "Seinfeld" adlı efsanevi durum komedisinin yaratıcısı ve başrol oyuncusudur.
• 1957: Daniel Day-Lewis – İngiliz-İrlandalı aktör. Üç Oscar ödülüyle tarihin en iyi aktörlerinden biri sayılır. "My Left Foot", "There Will Be Blood" ve "Lincoln" en bilinen filmleridir.
• 1970: Uma Thurman – Amerikalı aktris. Quentin Tarantino’nun "Pulp Fiction" ve "Kill Bill" filmlerindeki rolleriyle sinema tarihine geçmiştir.
• 1973: Cüneyt Çakır – Türk futbol hakemi. FIFA kokartlı olarak 2010 Dünya Kupası, Avrupa Şampiyonası ve Şampiyonlar Ligi finalleri gibi dev organizasyonlarda görev almıştır.
• 1985: Ebru Şancı – Türk sunucu, şarkıcı ve eski manken. 2000’li yılların en popüler televizyon yüzlerinden biri olmuştur.
• 1991: Merve Boluğur – Türk oyuncu. "Muhteşem Yüzyıl" ve "Kurtlar Vadisi Pusu" gibi popüler dizilerdeki rolleriyle tanınır.

29 NİSAN’DA HAYATINI KAYBEDENLER

• 1933: Konstantinos Kavafis – Yunan şair. Kendi doğum gününde hayata veda etmiştir. (Doğum: 1863)
• 1951: Ludwig Wittgenstein – Avusturya-İngiliz filozof. Dil felsefesinin en uç isimlerinden biri olarak kabul edilen Wittgenstein’ın "Tractatus Logico-Philosophicus" ve "Felsefi Soruşturmalar" kitapları, 20. yüzyıl felsefesine yön vermiştir. (Doğum: 1889)
• 1967: Johannes Bobrowski – Alman şair ve yazar. Nazizm sonrası Alman edebiyatının en önemli temsilcilerinden biridir. (Doğum: 1917)
• 1980: Alfred Hitchcock – İngiliz film yönetmeni ve yapımcısı. "Psiko", "Kuşlar" ve "Arka Pencere" gibi başyapıtlarla gerilim sinemasının "gerilim ustası" olarak anılmasını sağlamıştır. (Doğum: 1899)
• 1993: Mick Ronson – İngiliz gitarist. David Bowie’nin efsanevi grubu "Spiders from Mars"ın gitaristi ve aranjörüdür. (Doğum: 1946)
• 2000: Âşık Mahzuni Şerif – Türk halk ozanı ve besteci. "İşte Gidiyorum Çeşmi Siyahım", "Bozkırda Bir Ateş Yandı" gibi eserleriyle Anadolu ozanlık geleneğinin son büyük temsilcilerinden olmuştur. (Doğum: 1938)
• 2005: John Nathan-Turner – İngiliz televizyon yapımcısı. Kült bilimkurgu dizisi "Doctor Who"nun 1980-1989 yılları arasındaki yapımcısıdır. (Doğum: 1947)
• 2013: Pesah Grupper – İsrailli siyasetçi ve çevre aktivisti. 1990’larda İsrail Çevre Bakanlığı görevinde bulunmuştur. (Doğum: 1924)
• 2021: Kazım Kartal – Türk sinema oyuncusu. Yeşilçam’ın unutulmaz karakter oyuncularından biri olan Kartal çok sayıda sinema filminde rol almıştır. (Doğum: 1936)

29 Nisan; Orléans Kuşatması’nın kaldırılmasından Dachau Toplama Kampı’nın kurtarılmasına, Los Angeles ayaklanmalarından Türkiye’deki 1960 ve 2007 mitinglerine kadar uzanan geniş bir yelpazede savaş, direniş, hak mücadeleleri ve toplumsal dönüşümlerin yaşandığı bir gün olmuştur. Ayrıca Henri Poincaré, Duke Ellington, Jerry Seinfeld gibi bilim, sanat ve eğlence dünyasına yön veren isimlerin doğum günü olduğu gibi; Alfred Hitchcock, Ludwig Wittgenstein ve Âşık Mahzuni Şerif gibi büyük isimlerin de ölüm günüdür. Bu yönüyle 29 Nisan, tarihin izlerini hem aydınlık hem de karanlık yüzüyle taşıyan bir zaman dilimidir.