Tarihte Bugün 25 Nisan

Dünyada ve Türkiye’de Yaşananlar

25 Nisan, Miladi takvime göre yılın 115. günüdür (artık yıllarda 116.). İnsanlık tarihi açısından savaşların kaderini değiştiren çıkarmalardan bilimde devrim yaratan keşiflere, önemli siyasi dönüşümlerden kültürel simgelerin doğuşuna kadar pek çok olaya ev sahipliği yapmıştır.

Dünyada 25 Nisan’da Yaşananlar

Savaşlar ve Jeopolitik Kırılmalar

• 1792 – İlk Halka Açık Giyotin İdamı: Fransız Devrimi’nin radikal yüzünü simgeleyen giyotin, ilk kez bir halka açık infazda kullanıldı. Soyguncu Nicolas Jacques Pelletier, Paris’te kurulan düzeneğin altına girerek bu yöntemle idam edilen ilk kişi oldu. Devrimci yönetim, bu “insancıl” olduğu düşünülen kesme aracını kitlesel infazların vazgeçilmez aracı haline getirecekti.
• 1846 – Meksika-Amerikan Savaşı Başlıyor: ABD ile Meksika arasında Rio Grande sınırı konusunda patlak veren anlaşmazlık, resmen savaşa dönüştü. ABD Kongresi’nin savaş ilanıyla başlayan çatışmalar, 1848’de imzalanan Guadalupe Hidalgo Antlaşması’yla ABD’nin bugünkü Kaliforniya, Teksas, Nevada, Utah, Arizona ve New Mexico topraklarının büyük bölümünü ele geçirmesiyle sonuçlanacaktı.
• 1915 – Çanakkale Çıkarmaları (Anzak Günü’nün Doğuşu): I. Dünya Savaşı’nda İtilaf Devletleri’nin Osmanlı başkenti İstanbul’u almak için başlattığı Gelibolu Harekâtı, 25 Nisan sabahı Arıburnu, Seddülbahir ve Kumkale’ye yapılan büyük çıkarmalarla en yoğun evresine girdi. Özellikle Avustralya ve Yeni Zelanda Kolordusu (ANZAC) askerleri için bu tarih, ileride ulusal bilincin şekillendiği “Anzak Günü” olarak anılacaktı. Ancak Osmanlı savunmasının beklenenden çok daha dirençli olduğu ilk gün, her iki taraf için de ağır kayıplarla geçti.
• 1945 – Elbe Günü: Doğu ve Batı’nın Buluşması: II. Dünya Savaşı’nın bitimine haftalar kala, Amerikan ve Sovyet birlikleri Almanya’nın Torgau kentinde Elbe Nehri üzerinde tarihi bir buluşma gerçekleştirdi. Bu karşılaşma, Nazi Almanyası’nın fiilen ikiye bölündüğünün ve kesin yenilginin habercisiydi. Aynı gün, 50 ülkenin temsilcileri San Francisco’da Birleşmiş Milletler’i kuran antlaşmayı hazırlamak üzere toplandı. Konferans 26 Haziran’a kadar sürecek ve modern uluslararası sistemin temel belgesi BM Şartı’nı ortaya çıkaracaktı.
• 1974 – Portekiz’de Karanfil Devrimi: Neredeyse yarım yüzyıldır süren otoriter Estado Novo rejimi, “Karanfil Devrimi” adı verilen kansız bir askeri darbeyle devrildi. Halkın destek verdiği subayların yönettiği harekât, Portekiz’de demokrasinin kapılarını araladı. Darbe, adını askerlerin tüfeklerine taktığı karanfillerden aldı ve Portekiz’in sömürgelerine bağımsızlık yolunu da açtı.
• Bilim, Teknoloji ve Keşifler
• 1859 – Süveyş Kanalı’nın Temeli Atılıyor: Fransız diplomat Ferdinand de Lesseps’in öncülüğünde, Akdeniz ile Kızıldeniz’i birleştirecek dev su yolunun inşasına başlandı. 10 yıl sürecek dev proje, dünya ticaret rotalarını kökten değiştirecek ve Avrupa’nın Asya’ya erişimini büyük ölçüde kısaltacaktı.
• 1901 – İlk Otomobil Plakası Zorunluluğu: New York eyaleti, otomobillere plaka takılmasını zorunlu kılan ilk ABD eyaleti oldu. İlginç bir ayrıntı: Plakalar henüz resmi kurumlar tarafından değil, araç sahiplerinin kendileri tarafından elle yapılıyordu. Çoğu sürücü, isimlerinin baş harflerini ya da numaralarını siyah boyalı deri veya metal levhalara yazıyordu.
• 1953 – DNA’nın Sırrı Çözülüyor: Molecular biyolojinin en büyük anlarından biri yaşandı. Genç araştırmacılar James Watson ve Francis Crick, Nature dergisinde yayımladıkları tek sayfalık makaleyle DNA’nın çift sarmal yapısını tanımladı. Bu keşif, kalıtımın moleküler temelini ortaya koyuyor ve genetik biliminde yeni bir çağ başlatıyordu. (Daha sonra Rosalind Franklin’in katkıları da bu süreçte hayati önem taşıyacaktı.)
• 1954 – İlk Güneş Pili Tanıtıldı: Bell Laboratuvarları, silikon tabanlı ilk pratik güneş pilini basına tanıttı. O dönemde yalnızca yüzde 6 verimliliğe ulaşabilen bu buluş, ileride uzay araçlarından evlere kadar geniş bir yelpazede enerji devriminin temel taşı olacaktı.
• 1990 – Hubble Uzay Teleskobu Yörüngede: Uzay Mekiği Discovery’nin fırlattığı Hubble Teleskobu, atmosferin bozucu etkisinden uzakta evrenin en net görüntülerini sağlamak üzere yörüngeye yerleşti. İlk yıllarında ayna kusuru nedeniyle hayal kırıklığı yaratsa da, yapılan uzay onarımının ardından astronomi tarihinin en verimli gözlemevlerinden biri haline geldi.

Diğer Önemli Olaylar

• 1926 – Rıza Şah Pehlevi Taç Giyiyor: İran’da askeri komutan Rıza Han, kendini şah ilan ederek Pehlevi Hanedanı’nı kurdu. Taç giyme töreniyle başlayan yeni dönem, ülkeyi modernleştirme ve laikleştirme çabalarını hızlandıracaktı.
• 1983 – Soğuk Savaş’ın 10 Yaşındaki Barış Elçisi: Amerikalı kız çocuğu Samantha Smith, Sovyet lideri Yuri Andropov’a yazdığı mektupla dünya basınının ilgisini çekti. “Neden birbirinizi yok etmek istiyorsunuz?” sorusuna Andropov samimi bir yanıt verdi ve onu SSCB’ye davet etti. Samantha’nın ziyareti, Soğuk Savaş’ın en gergen döneminde kısa süreli de olsa umut verici bir diyalog örneği sundu.
• 2005 – Japonya’nın En Ölümcül Tren Kazası: Amagasaki kentinde bir banliyö treni, virajda aşırı hız nedeniyle raydan çıkarak bir apartmanın otoparkına daldı. 107 kişi öldü, 562 kişi yaralandı. Kazanın ardından sürücünün bir istasyonu kaçırma korkusuyla hız yaptığı ve yetersiz güvenlik önlemlerinin felaketi büyüttüğü ortaya çıktı.
• 2007 – Dünya Sıtma Günü İlan Edildi: Dünya Sağlık Örgütü (WHO), her yıl 25 Nisan’ın sıtmaya karşı küresel farkındalık günü olarak anılmasına karar verdi. Amaç, her yıl yüz binlerce insanın ölümüne yol açan bu hastalıkla mücadelede kaynak seferberliğini artırmaktı.

Türkiye’de 25 Nisan’da Yaşananlar

• 1915 – Çanakkale’de Destanın Yazıldığı Gün: 25 Nisan, Türkiye tarihinde en çok kanın akıtıldığı ve en büyük kahramanlıkların sergilendiği günlerden biridir. Arıburnu’na çıkan Anzak birliklerine karşı, 57. Alay’ın “Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum” emriyle taarruza geçmesi, tarihin akışını değiştirdi. Seddülbahir Cephesi’nde de İngiliz ve Fransız birlikleri kanlı bir direnişle karşılaştı. O gün, Mustafa Kemal’in Conkbayırı’ndaki soğukkanlılığı ve askerleri yönlendirmesi, ilerleyen günlerde zaferin temel taşlarını oluşturacaktı. Türk tarafı için “Anzak Günü” bir savaş günü olmanın ötesinde, savunmanın, vatan toprağının uğruna neler göze alındığının simgesidir.
• 1920 – TBMM’nin İlk İcraat Günleri: Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan’da toplanmıştı. 25 Nisan’da ise Mustafa Kemal Paşa’nın “Orduyu dağılmaktan bu milleti esir olmaktan kurtarmak için çalışacağız” sözleri etrafında ilk yasama girişimleri başladı. Meclis, kendisini geçici bir hükümet kurma ve düşmana karşı direnişi örgütleme göreviyle yükümlü sayıyordu.
• 1921 – Batı Cephesi’nde Yunan Taarruzu Hazırlıkları: Kütahya-Eskişehir Muharebeleri öncesinde Yunan ordusu, Batı Cephesi’nde ileri harekâtını güçlendirdi. Türk kuvvetleri, düzenli orduya geçişin sıkıntılarını yaşarken aynı zamanda düşmanı oyalamak için geri çekilme ve yıpratma taktikleri uyguluyordu.
• 1931 – İkinci Nüfus Sayımı: Cumhuriyet tarihinin ikinci genel nüfus sayımı yapıldı. Sayım sonuçlarına göre Türkiye nüfusu 13.648.000 olarak tespit edildi. Bu sayım, modern istatistik sisteminin kurulması ve nüfusun eğitim, sağlık, ekonomi gibi alanlarda planlanması açısından önemli bir adımdı.
• 1960 – Darbe Öncesi Gergin Günler: 27 Mayıs askeri darbesine giden süreçte basın ve siyasi ortam iyice gerilmişti. 25 Nisan civarında İstanbul ve Ankara’da düzenlenen öğrenci gösterileri, hükümet ile muhalefet arasındaki uçurumu derinleştiriyordu. Demokrat Parti’nin baskıcı yasalarına karşı yükselen tepkiler, ordunun içindeki bazı subayların müdahale planlarını hızlandırıyordu.
• 1976 – Ege’de Savaş Filosu Karşı Karşıya: Türkiye ile Yunanistan arasında Ege’de kıta sahanlığı sorunu patlama noktasına geldi. Türk araştırma gemisi Sismik-1’in görev yaptığı bölgeye Yunan savaş gemilerinin yaklaşması üzerine iki ülkenin donanmaları adeta burun buruna geldi. Gerginlik ancak diplomatik kanallarla yatıştırıldı, ancak bu olay sonraki on yıllarda Ege Sorunları’nın ana eksenini oluşturacaktı.
• 1993 – Tansu Çiller DYP Lideri Seçildi: Doğru Yol Partisi’nin genel başkanlık yarışını kazanan Tansu Çiller, Türkiye’nin ilk kadın başbakanı olma yolunda kritik eşiği geçti. Bu seçim, onun Süleyman Demirel’in cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından başbakanlık koltuğuna oturmasının önünü açacaktı.
• 2004 – Kıbrıs’ta Hüsrana Uğrayan Umutlar: Annan Planı referandumu, Kıbrıslı Türklerin yüzde 65’inin “evet” demesine rağmen Kıbrıslı Rumların yüzde 76’sının “hayır” oyu vermesi nedeniyle başarısız oldu. 25 Nisan itibarıyla Kıbrıs Cumhuriyeti (Rum kesimi) tek taraflı olarak Avrupa Birliği’ne tam üye olurken, KKTC AB’nin dışında kaldı. Bu durum, adanın 50 yıllık müzakere sürecinde en büyük hayal kırıklıklarından biri olarak tarihe geçti.
• 2009 – İnternet Yasası Değişiyor: TBMM’de kabul edilen yeni düzenlemeyle, 5651 sayılı İnternet Kanunu’nda önemli değişiklikler yapıldı. Telekomünikasyon İletişim Başkanlığı’na (TİB) web sitelerini içerik nedeniyle mahkeme kararı olmaksızın doğrudan engelleme yetkisi verildi. Bu yasa, ilerleyen yıllarda sosyal medya platformlarından bireysel bloglara kadar geniş bir alanda erişim engellemelerinin hukuki dayanağı oldu.
• 2019 – İstanbul Seçimleri İptal Edildi: 31 Mart Yerel Seçimleri’nde İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı’nı kazanan Ekrem İmamoğlu’na mazbata verilmemişti. 25 Nisan’da Yüksek Seçim Kurulu (YSK), itirazları değerlendirerek seçimin iptaline ve yenilenmesine karar verdi. Bu karar, Türkiye’nin siyasi tarihinde “İstanbul’un tekrar seçime gitmesi” olarak yer aldı ve kamuoyunda uzun süre tartışıldı.

25 Nisan’da Doğan Önemli İsimler

• 1284: İngiltere Kralı II. Edward (Babalarından sonra tahta çıkan zayıf bir kral, ö. 1327)
• 1599: İngiliz devlet adamı Oliver Cromwell (Monarşiyi devirip cumhuriyet ilan eden Koruyucu Lord, ö. 1658)
• 1874: İtalyan mucit Guglielmo Marconi (Telsizin babası, kablosuz telgrafın öncüsü, Nobel Fizik Ödülü sahibi, ö. 1937)
• 1900: Avusturyalı fizikçi Wolfgang Pauli (Pauli dışarlama ilkesiyle atom fiziğine yön veren, Nobel ödüllü, ö. 1958)
• 1903: Rus matematikçi Andrey Kolmogorov (Olasılık teorisi ve topolojide çığır açan, ö. 1987)
• 1917: Amerikalı caz şarkıcısı Ella Fitzgerald (14 Grammy ödülü, “Şarkıların First Lady’si”, ö. 1996)
• 1923: ABD’li şarkıcı-aktivist Paul Robeson (İlk siyahi NFL oyun kurucularından, aynı zamanda opera sesli bir aktivist, ö. 1976)
• 1924: Türk tiyatro ve sinema oyuncusu Lale Oraloğlu (İstanbul Şehir Tiyatroları’nın unutulmaz yüzü, ö. 1994)
• 1926: Türk sinemacı Atıf Yılmaz (Yeşilçam’ın en üretken yönetmenlerinden, 100’den fazla film, ö. 2006)
• 1940: İtalyan-Amerikalı oyuncu Al Pacino (The Godfather, Scarface, Scent of a Woman rolleriyle efsaneleşti)
• 1947: Hollandalı futbolcu Johan Cruyff (Toplam 3 kez Altın Top ödülü, Total futbol ekolünün temsilcisi, ö. 2016)
• 1969: Amerikalı oyuncu Renée Zellweger (Bridget Jones ve Soğuk Dağ filmleriyle iki Oscar kazandı)
• 1976: Brezilyalı futbolcu Rivaldo (2002 Dünya Kupası şampiyonu, sol ayağının büyüsüyle tanınır)
• 1980: İspanyol oyuncu Daniel Brühl (Good Bye Lenin!, Rush ve Marvel sinemasında rol aldı)

25 Nisan’da Hayatını Kaybedenler

• 1472: İtalyan Rönesans mimarı Leon Battista Alberti (doğ. 1404)
• 1840: Fransız matematikçi Siméon Denis Poisson (Poisson dağılımı ve Poisson denklemi, doğ. 1781)
• 1915: Çanakkale’de şehit düşen Anzak askerleri ve 57. Alay’ın kahraman mehmetçikleri (çoğunun ismi meçhul)
• 1944: Türk siyasetçi Mustafa Sabri Efendi (Son dönem Osmanlı Şeyhülislamı, doğ. 1869)
• 1982: Türk sinemasının duayen oyuncusu Eşref Kolçak (Yeşilçam’ın sert karakteri, doğ. 1927)
• 1988: Türk aydın ve yazar Vedat Günyol (Şair, eleştirmen, çevirmen, doğ. 1911)
• 2021: Türk gazeteci ve fotoğrafçı Gökşin Sipahioğlu (Haber fotoğrafçılığının duayen ismi, Sipa Press ajansının kurucusu, doğ. 1926)