Özay Gönlüm Kimdir?

Özay Gönlüm (asıl adı Kemal Özay Gönlüm), Türk halk müziğinin en özgün, en samimi ve en renkli figürlerinden biridir. Ege Bölgesi, özellikle Denizli ve Teke yöresi türkülerini kendine has Denizli şivesi, mizah dolu hikâye anlatıcılığı, sıcak yorumu ve teatral sunumuyla yorumlayarak milyonların gönlünde taht kurmuştur. Sadece bir icracı değil; aynı zamanda usta bir derlemeci, yorumcu, üç telli bağlama virtüözü, radyo-televizyon programcısı ve halk kültürü emekçisidir. “Yaren” adını verdiği bağlamasıyla özdeşleşmiş, yöresel ağızları bozmadan aktarmış ve mizah ile müziği birleştirerek Türk halk müziğinde kendine özgü bir ekol yaratmıştır.

Hayatı ve Yaşamı

5 Şubat 1940 tarihinde babasının askerlik görevi nedeniyle bulunduğu Erzincan’ın Tercan ilçesinde doğdu. Babası Ahmet Gönlüm, annesi Zekiye Gönlüm’dür. Baba tarafı Denizli’nin Tavas ilçesine bağlı Kızılcabölük mahallesindendir; anne tarafı ise Kütahya kökenlidir. Doğumundan kısa süre sonra ailesi Denizli’ye yerleşti; çocukluğu ve gençliği ağırlıklı olarak Kütahya, Afyon ve özellikle Denizli’de geçti.

Müziğe çok küçük yaşlarda ilgi duydu; önce ağız armonikası çaldı, ardından keman öğrendi. 14 yaş civarında bağlamaya yöneldi ve bu saz onun hayatının merkezine oturdu. 1953 yılında Denizli Erkek Sanat Enstitüsü’ne başladı; burada farklı kişiliği, müzik yeteneği ve samimiyetiyle dikkat çekti.

1960’lı yıllarda TRT’nin açtığı sınavı kazanarak Ankara Radyosu’nda Türk Halk Müziği sanatçısı ve derleyici olarak göreve başladı. Uzun yıllar burada çalıştı; 1965-1977 arasında özellikle Ege Bölgesi’nde, Denizli köylerinde yoğun folklor araştırmaları yaptı. Yüzlerce türkü derledi, notaya aldı, yorumladı ve TRT repertuvarına kazandırdı. “Yaren” kültürüyle özdeşleşti; sahnede “Yaren” adlı üç telli bağlamasıyla çıkar, dinleyiciyle sohbet eder gibi hikâyeler anlatır, türkü söylerdi. 42 ülkede konserler verdi, Zeki Müren gibi ustalarla aynı sahneyi paylaştı.

Yaklaşık iki yıl akciğer rahatsızlığıyla mücadele etti. Solunum yetmezliği nedeniyle Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Kliniği’nde tedavi gördü ve 1 Mart 2000 tarihinde 60 yaşında vefat etti. Mezarı Ankara Cebeci Asri Mezarlığı’ndadır. Vefatından sonra Denizli’de adına kültür merkezleri, anma etkinlikleri ve festivaller düzenlendi; hâlâ “Denizli’nin sesi” olarak anılır.

Özel Hayatı, Eşi ve Çocukları

Çocukluk yıllarından tanıdığı, Kütahya’lı Ayten Hanım ile 1963 yılında evlendi. Bu evlilikten iki kızı dünyaya geldi:

• Evren Gönlüm (Evren Gönlüm Temel)
• Ezgi Gönlüm (Ezgi Gönlüm Yalçın)

Ailesine son derece bağlı, mütevazı, sıcakkanlı ve halktan biriydi. Özel hayatını medyadan uzak, sade ve içten yaşamayı tercih etti; sahnedeki samimiyeti evine de yansırdı.

Şarkıları, Türküleri, Besteleri ve Eserleri

Özay Gönlüm daha çok derlemeci ve yorumcuydu; kendi bestesi sınırlı olsa da yorumuyla eserlere bambaşka bir ruh ve hayat kattı. Mizahî hikâyeler, nükte, ders ve sohbetlerle türkü aralarını doldururdu. En ikonik ve sevilen eserleri:

• Ninenin Mektubu (serisiyle en meşhuru; Torundan Nineye Mektup, Kıbrıs Mektubu vb. dahil)
• Elif Dedim be Dedim
• Evlerinin Önü Bulgur Kazanı (Adım Adım Denizli’nin Yolları)
• Arabaya Taş Koydum
• Asmam Çardaktan
• Sobalarında Kuru da Meşe Yanıyor
• Gımıldanıver
• Seherde Bir Bağa Girdim
• Çil Horoz
• Denizli’nin Horozları
• Mendil Verem mi?
• Alyazmam Dalda Kaldı
• Ben Kezbanı İsterem
• Tepsi Tepsi Fındık
• Bir İncecik Duman Tüter Bacadan
• Derbent Derbent Yolları
• Cemilem / Cemile
• Havalarda Kara Bulut
• Evren Köyü
• Çöz De Alim Çöz (Fişini de Al Mustafa Ali gibi uyarlamalarıyla da ünlü)
• Harman Dalı
• Tavas Zeybeği
• Acıpayam Yolları
• Evlerinin Önü Mersin

Yaklaşık 200’den fazla türküyü derledi veya kaynak kişi olarak TRT’ye kazandırdı; üç telli bağlama tekniğini yaygınlaştırdı.

Albümleri

• Arşiv Kayıtları (Kalan Müzik, 2004-2005 – en kapsamlı derleme, 2 CD’li set, kitapçıklı)
• Yaren (Anadolu Müzik, 2001)
• Ninenin Mektubu
• Mendil Verem mi?
• Türkülerle Özay Gönlüm
• Denizli Türküleri
• Yöre Yöre Anadolu
• Özay Gönlüm’den Seçmeler
• Çeşitli eski 33’lük/45’lik plaklar ve kasetler (Kervan Plak vb.)

TRT arşiv kayıtları hâlâ yayınlanmaktadır.

Tiyatroları ve Sahne Çalışmaları

Doğrudan tiyatro oyuncusu olmasa da sahnedeki hikâye anlatıcılığı, mizahı ve dramatik yorumuyla “tiyatral halk ozanı” olarak anılır. Geleneksel meddah geleneğini modern sahneye uyarladı; skeçli, müzikli tek kişilik gösteriler yaptı. Radyo oyunlarında ve programlarında farklı karakterlere büründü. Özel bir tiyatro eseri yazdığı veya profesyonel tiyatroda oynadığı bilinmemektedir.

Filmleri ve Dizileri

Sinema ve dizi kariyeri sınırlıydı:

• “Düğüm” (1986) filminde rol aldı (başrollerden biri).
• Belgesel ve arşiv görüntülerinde kendisi yer aldı.

Türküleri birçok dizi ve filmde kullanıldı, ancak oyuncu olarak aktif değildi. Ağırlığı televizyon programları ve sahne gösterilerindeydi.

Ödülleri

Resmî büyük ödüllerden ziyade halk sevgisi ve “halk ozanı üstad” kabulüyle tanındı. TRT sanatçı ödülleri, halk kültürüne katkı plaketleri, Denizli ve Ege’deki belediye/kültür kurumlarından onur ödülleri aldı. Ölümünden sonra anma etkinlikleri ve değerinin daha iyi anlaşılmasıyla çeşitli takdirler kazandı.

Kitapları

Kendi yazdığı kapsamlı bir kitap yoktur. Ancak derlemeleri, sözleri ve hayatı birçok halk müziği kitabında, biyografik çalışmalarda ve TRT arşiv yayınlarında yer alır.

Özay Gönlüm, samimiyeti, Denizli şivesi, yaren kültürü, üç telli bağlama ustalığı ve özellikle “Ninenin Mektubu” serisiyle Türk halk müziğinde eşsiz bir miras bıraktı. Dinlendiğinde hem güldüren hem hüzünlendiren, içini ısıtan bir ustadır; eserleri genç sanatçılar tarafından hâlâ seslendirilmekte, TRT arşivlerinde yaşamaya devam etmektedir.