Halit Refiğ Kimdir?

Halit Refiğ (tam adı Halit Refik Refiğ), 5 Mart 1934’te İzmir’de doğdu ve 11 Ekim 2009’da İstanbul’da 75 yaşında vefat etti. Türk sinemasının en önemli yönetmen, senarist, yazar, düşünce adamı ve akademisyenlerinden biridir. “Ulusal Sinema” akımının kurucusu ve en tutarlı savunucusu olarak kabul edilir. Kariyeri boyunca yaklaşık 60 uzun metrajlı film yönetmiş, çok sayıda senaryo yazmış, TRT için öncü televizyon dizileri gerçekleştirmiş, sinema kuramı ve Türkiye’nin kültürel meseleleri üzerine kitaplar kaleme almış, üniversitelerde ders vermiş ve onursal profesör unvanı almıştır.

Hayatı ve Kariyeri

Ailesi Balkan Savaşı sonrası Selanik’ten İstanbul’a göç etmiş bir sanayici ailedir. Babası Cemil Refiğ, annesi İsmet Girgin’dir. Çocukluğu İstanbul’da geçti; ilk ve orta öğrenimini Şişli Terakki Lisesi’nde tamamladı. Robert Kolej Mühendislik Bölümü’ne kaydoldu ancak sinemaya olan tutkusu nedeniyle eğitimi yarıda bıraktı. 1952’de Beyoğlu’nda bir dublaj stüdyosunda ücretsiz çalışarak sinema tekniğini öğrendi. 1953’te kısa süre İngiltere’ye gitti, döndükten sonra 1954’te Kore’ye gönüllü yedek subay olarak katıldı; burada 8 mm amatör filmler çekti ve bunları Türk Film Arşivi’ne teslim etti.

1956’da Akis dergisinde ilk sinema eleştirisini yayımladı ve düzenli olarak sinema yazıları yazmaya başladı. 1958’de Atıf Yılmaz’ın “Yaşamak Hakkımdır” filminin asistanlığını yaparak profesyonel sinema dünyasına adım attı. 1960’ta ilk uzun metrajlı filmi “Yasak Aşk”ı yönetti. 1960’lı yıllarda “Şehirdeki Yabancı” (1962), “Gurbet Kuşları” (1964), “Haremde Dört Kadın” (1965) gibi filmleriyle hem Türkiye’de hem uluslararası festivallerde (Moskova, Yeni Delhi, Sorrento) dikkat çekti; özellikle “Gurbet Kuşları” ile 1964 Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde En İyi Film ve En İyi Yönetmen ödüllerini kazandı.

1960’ların ortasından itibaren “Ulusal Sinema” teorisini sistematik biçimde geliştirdi; Metin Erksan, Lütfi Akad gibi yönetmenlerle ve Kemal Tahir gibi yazarlarla bu konuda yoğun tartışmalara katıldı. 1970’lerde Yeşilçam’ın ticari krizi nedeniyle TRT’ye yöneldi ve televizyon için kaliteli yapımlar üretti. 1975’te Halit Ziya Uşaklıgil’in eserinden uyarladığı “Aşk-ı Memnu” ile Türk televizyon tarihinin ilk nitelikli dizilerinden birini gerçekleştirdi. 1975’ten itibaren Mimar Sinan Üniversitesi Sinema-TV Bölümü’nde öğretim görevlisi olarak çalıştı; 1997’de üniversite senatosu tarafından onursal profesör unvanı verildi. ABD’de Wisconsin ve Ohio üniversitelerinde ders verdi, orada da bazı filmler çekti.

1980’ler ve 90’larda “Teyzem” (1986), “Hanım” (1988), “Karılar Koğuşu” (1989), “İki Yabancı” (1990), “Köpekler Adası” (1996) gibi olgun dönem eserlerini verdi; bu filmler düşünsel derinlik, toplumsal eleştiri ve estetik tutarlılıkla öne çıktı. Son yıllarında belgesel ve kısa çalışmalar yaptı. Yaşamı ve filmleri üzerine Ahmet Toklu’nun “Bir Yorgun Savaşçı Halit Refiğ” ile İbrahim Türk’ün “Düşlerden Düşüncelere” adlı kitapları yayımlandı.

Özel Hayatı

Halit Refiğ üç kez evlendi:

• 1962-1965: Sinema oyuncusu Nilüfer Aydan
• 1968-1971: İsveçli oyuncu Eva Bender
• 1974-2009: Müzisyen ve yazar Gülper Refiğ (evliliği vefatına kadar sürdü; Gülper Refiğ, müzikoloji profesörüdür ve Halit Refiğ’in yaşamı, düşünceleri üzerine önemli katkılarda bulundu)
• Çocuğu yoktur. Kendisi röportajlarında çocuk sahibi olmaktan bilinçli olarak korktuğunu, bu konuda Gülper Refiğ ile de uzlaştıklarını ifade etmiştir; eserlerini ve öğrencilerini “çocukları” gibi gördüğünü belirtmiştir. Vefat nedeni safra kanalı tümörüdür. 11 Ekim 2009’da İstanbul’da tedavi gördüğü hastanede hayatını kaybetti ve Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedildi. Uzun yıllar Burgazada’daki yalısında da yaşadı.

Filmleri (Yönetmen olarak başlıcaları)

• 1960: Yasak Aşk
• 1962: Şehirdeki Yabancı, Seviştiğimiz Günler
• 1963: Şafak Bekçileri
• 1964: Gurbet Kuşları, İstanbul’un Kızları, Evcilik Oyunu, Şehrazat
• 1965: Haremde Dört Kadın, Güneşe Giden Yol, Kırık Hayatlar, Canım Sana Feda
• 1966: Üç Korkusuz Arkadaş, Erkek ve Dişi, Karakolda Ayna Var
• 1967: Kız Kolunda Damga Var
• 1969: Bir Türk’e Gönül Verdim
• 1970-1973 arası: Adsız Cengaver, Yaşamak Ne Güzel Şey, Ali Cengiz Oyunu, Sevmek ve Ölmek Zamanı, Çöl Kartalı, Fatma Bacı, Acı Zafer, Aşk Fırtınası, Sultan Gelin, Kızın Var mı Derdin Var, Vurun Kahpeye, Yedi Evlat İki Damat
• 1975: Aşk-ı Memnu (TV)
• 1984: Alev Alev
• 1986: Teyzem
• 1988: Hanım
• 1989: Karılar Koğuşu
• 1990: İki Yabancı
• 1996: Köpekler Adası

Diğer önemli yapımları arasında Ölüm Yolu, Paramparça, Kıskıvrak, Kurtar Beni, Kızımın Kanı, Kızım ve Ben, Gelinlik Kız, Midas’ın Düşü sayılabilir. Yurt dışında “The Intercessors” ve “In the Wilderness” filmlerini çekti. Belgeselleri arasında Sedad Hakkı Eldem ve Ulusal Mimarlık, Atatürk ve Sanat yer alır.

Dizileri (Yönettiği TV yapımları)

• 1975: Aşk-ı Memnu (Halit Ziya Uşaklıgil uyarlaması)
• 1983: Yorgun Savaşçı (Kemal Tahir uyarlaması; TRT için çekildi, negatiflerin yakıldığı iddiası yaygın olsa da orijinali yayınlandı ve korunmuştur)
• 1994: Zirvedekiler
• 1996: Sara ile Musa
• 1998: Affet Bizi Hocam
• 2000: Gelinlik Kız, Kerem
• 2005: Cumbadan Rumbaya (senaryo katkısı)

Kitapları

• Ulusal Sinema Kavgası (1971, genişletilmiş baskı 2009)
• Haremde Dört Kadın (senaryo, 1974)
• Gazi ile Latife (senaryo, 1993)
• Gerçeğin Değişkenliği (Kemal Tahir ile birlikte)
• Aşk ve Ölüm Senaryoları (2006)
• Doğruyu Aradım Güzeli Sevdim (2009)
• Puşkin Erzurum’da (2009)
• Şeytan Aldatması (2009)
• Koca Sinan (2009)
• Tek Umut Türkiye
• Doğu, Batı ve Türkiye
• Ayrıca 300’den fazla makale ve yazı yayımlamıştır.

Ödülleri (Başlıcaları)

• 1964: Antalya Altın Portakal – En İyi Film ve En İyi Yönetmen (Gurbet Kuşları)
• 1985: Kültür ve Turizm Bakanlığı Başarı Ödülü (Alev Alev)
• 1989: Antalya Altın Portakal – En İyi Yönetmen (Hanım)
• 2008: Altın Koza Yaşam Boyu Onur Ödülü
• 2024: Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü (ölümünden sonra verilmiş)
• Uluslararası festivallerde (Sorrento, Yeni Delhi, Moskova vb.) pek çok ödül aldı.

Tiyatro, Şarkı, Beste, Albüm

Halit Refiğ tiyatro yazarı ya da yönetmeni değildi; ancak bazı filmleri tiyatro eserlerinden uyarladı (örneğin “Gurbet Kuşları”, Turgut Özakman’ın oyunundan). Müzik bestecisi, şarkı sözü yazarı ya da albüm sanatçısı değildi; bu alanlarda doğrudan eseri yoktur. Eşi Gülper Refiğ’in müzikolog ve müzisyen olması nedeniyle müzikle dolaylı bir ilgisi vardı.

Halit Refiğ, Türk sinemasının “ulusal” kimliğini ısrarla savunan, Batı taklitçiliğine karşı duran, sinemayı düşünce ve vicdanla bütünleştiren bir aydın olarak anılır. Filmleri hâlâ tartışılır, sinema okullarında okutulur ve “yorgun savaşçı” lakabıyla hatırlanır. Türk sinema tarihinin en üretken, tutarlı ve entelektüel derinliğe sahip isimlerinden biridir.