Tarihte Bugün: 4 Eylül

Türkiye ve Dünya Tarihinin En Önemli Dönüm Noktaları

4 Eylül, hem Türk hem de dünya tarihinde derin izler bırakmış, siyasi, askeri, kültürel ve teknolojik açıdan kritik olaylara sahne olmuş bir gündür. Millî Mücadele’nin örgütlenmesinden Batı Roma İmparatorluğu’nun çöküşüne, Google’ın kuruluşundan spor rekorlarına kadar uzanan geniş bir yelpazede yaşanan gelişmeler, bu tarihi özel kılar.

Türkiye ve Türk Tarihinde 4 Eylül

1919 — Sivas Kongresi’nin Başlangıcı

4 Eylül 1919, Türk Millî Mücadelesi’nin en kritik dönüm noktalarından biridir. Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktıktan sonra Anadolu’daki direnişi örgütlemek için Amasya Genelgesi’ni yayımlamış, ardından Erzurum Kongresi’ni toplamıştı. Erzurum’da alınan kararların tüm vatanı kapsayacak şekilde genişletilmesi amacıyla Sivas’ta bir kongre düzenlenmesine karar verildi.

4 Eylül 1919’da Sivas Kongresi açıldı ve Mustafa Kemal Paşa kongre başkanlığına seçildi. Anadolu’nun çeşitli bölgelerinden temsilcilerin katıldığı kongrede şu temel kararlar alındı:

• Anadolu ve Rumeli’deki millî cemiyetler “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adı altında birleştirildi.
• Millî Mücadele’nin tek merkezden yürütülmesi için siyasi bir yapı oluşturuldu.
• Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı konusunda kararlı bir tutum benimsendi.
• İstanbul Hükûmeti’nin Anadolu üzerindeki etkisini azaltacak örgütlenme adımları atıldı.

Sivas Kongresi yalnızca bir toplantı değil, Millî Mücadele’nin siyasi örgütlenmesinin temel taşlarından biri oldu. Kongrenin ardından oluşturulan Temsil Heyeti, hareketin siyasi merkezi haline geldi. Bu nedenle 4 Eylül 1919, Türkiye’nin bağımsızlık mücadelesi tarihindeki en önemli tarihlerden biri olarak kabul edilir.

1922 — Kurtuluş Savaşı’nda Batı Anadolu’da İlerleme

Büyük Taarruz’un 26 Ağustos’ta başlaması ve 30 Ağustos’taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin ardından Yunan ordusu çözülmüştü. 4 Eylül 1922’de Türk kuvvetleri Batı Anadolu’daki ilerleyişini sürdürerek çeşitli yerleşim yerlerini Yunan işgalinden kurtardı. Bu süreçte Bilecik, Söğüt, Bozüyük ve Gediz Vadisi boyunca önemli merkezler Türk ordusunun kontrolüne geçti. Bu gelişmeler, Yunan hâkimiyetinin sona erdiğini ve birkaç gün sonra 9 Eylül’de İzmir’in kurtuluşunun yakın olduğunu gösteriyordu.

1935 — İstanbul Telefon İşletmesinin Devlet Tarafından Devralınması

4 Eylül 1935’te İstanbul’daki telefon hizmetlerinin işletilmesi hükümet adına devralındı. Osmanlı döneminden beri yabancı sermayenin faaliyet gösterdiği bu alanda Cumhuriyet yönetimi, haberleşme altyapısını devlet kontrolünde geliştirmeyi hedefliyordu. Bu adım, ulusal iletişim politikasının önemli bir parçasıydı.

1936 — Kral VIII. Edward’ın Atatürk’ü Ziyareti

Birleşik Krallık Kralı VIII. Edward, 4 Eylül 1936’da İstanbul’a geldi ve Mustafa Kemal Atatürk ile görüştü. Bu ziyaret, Cumhuriyet’in uluslararası alanda kazandığı itibarı ve Türkiye’nin bağımsız dış politika anlayışını yansıtan sembolik bir olaydır.

1970 — Erdal İnönü’nün ODTÜ Rektörlüğüne Getirilmesi

Fizikçi ve akademisyen Erdal İnönü, 4 Eylül 1970’te Orta Doğu Teknik Üniversitesi rektörlüğüne atandı. Daha sonra siyaset sahnesinde de önemli roller üstlenecek olan İnönü, bilim insanı kimliğiyle tanınır.

1975 — Bülent Ecevit’in Seçim Otobüsüne Saldırı

Dönemin CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit’in seçim otobüsü 4 Eylül 1975’te Elazığ’da taşlandı. Olayda çok sayıda kişi yaralandı ve onlarca kişi gözaltına alındı. 1970’li yılların yoğun siyasi kutuplaşma ortamını yansıtan bu saldırı, dönemin gerilimini somutlaştıran örneklerden biridir.

1981 — Gözaltı Süresinin Düzenlenmesi

12 Eylül 1980 askerî darbesinin ardından 4 Eylül 1981’de Millî Güvenlik Konseyi, gözaltı süresinin 90 günden 45 güne indirilmesini onayladı. Bu düzenleme, darbe sonrası hukuki süreçlerin en tartışmalı konularından biriydi.

1989 — Fotospor’un Yayın Hayatına Başlaması

Türkiye’nin ilk spor gazetesi Fotospor, 4 Eylül 1989’da yayımlanmaya başladı. Spor haberlerinin bağımsız ve geniş kapsamlı ele alınması açısından önemli bir dönüm noktasıdır.

1990 — Turan Dursun’un Öldürülmesi

Araştırmacı-yazar Turan Dursun, 4 Eylül 1990’da İstanbul’da evinin önünde silahlı saldırı sonucu hayatını kaybetti. Eski imam ve müftü olan Dursun, din tarihi ve İslam üzerine eleştirel eserler kaleme almıştı. Öldürülmesi, ifade ve düşünce özgürlüğü tartışmalarının önemli olaylarından biri haline geldi.

1991 — HEP ile SHP Arasında Seçim İşbirliği

Halkın Emek Partisi ile Sosyaldemokrat Halkçı Parti, 4 Eylül 1991’de seçimlerde işbirliği kararı aldı. Bu anlaşma, Kürt siyasi hareketinin parlamenter siyasette temsil edilmesi açısından önemli bir adımdı.

1993 — Mehmet Sincar’ın Öldürülmesi

Demokrasi Partisi milletvekili Mehmet Sincar, 4 Eylül 1993’te Batman’da silahlı saldırıda hayatını kaybetti. 1990’lı yılların siyasi şiddet ortamının acı örneklerinden biridir.

1996 — Oral Çelik’in Türkiye’ye İadesi

Abdi İpekçi cinayeti sanıklarından Oral Çelik, 4 Eylül 1996’da İsviçre tarafından Türkiye’ye iade edildi. Bu gelişme, 1970’li yıllardaki siyasi cinayetleri yeniden gündeme taşıdı.

2008 — Hak ve Eşitlik Partisi’nin Kurulması

Emekli Tümgeneral Osman Pamukoğlu önderliğinde Hak ve Eşitlik Partisi, 4 Eylül 2008’de kuruldu. Parti, milliyetçi ve güvenlik odaklı çizgisiyle Türk siyasetinde yer aldı.

Dünya Tarihinde 4 Eylül

476 — Batı Roma İmparatorluğu’nun Sona Ermesi

Germen kökenli askeri lider Odoacer, Batı Roma’nın son imparatoru Romulus Augustulus’u tahttan indirdi ve kendini İtalya Kralı ilan etti. Bu olay, geleneksel tarih anlayışında Batı Roma’nın çöküşü ve Antik Çağ’dan Orta Çağ’a geçişin sembolik başlangıcı kabul edilir. Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu ise varlığını yaklaşık bin yıl daha sürdürdü.

1521 — İlyaki Adası’nın Osmanlılar Tarafından Alınması

Osmanlı denizcisi Kara Mahmut Reis komutasındaki harekâtla İlyaki Adası ele geçirildi. Bu dönem, Osmanlı’nın Akdeniz’deki deniz gücünün yükseldiği yıllara denk gelir.

1781 — Los Angeles’ın Kurulması

İspanyol sömürge yönetimi tarafından 44 yerleşimciyle kurulan yerleşim, “El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles” adıyla temellendirildi. Bugün dünyanın en büyük metropollerinden biri olan Los Angeles’ın başlangıcıdır.

1870 — Fransa’da Üçüncü Cumhuriyet’in İlanı

Fransa-Prusya Savaşı’nda Sedan Muharebesi’nde III. Napolyon’un ordusu yenilip imparator esir düşünce, 4 Eylül’de Paris’te Üçüncü Cumhuriyet ilan edildi. Bu rejim 1940’a kadar sürdü.

1885 — Self-Servis Uygulamasının Başlangıcı

New York’ta self-servis mağazacılık anlayışının ilk örneklerinden biri hayata geçirildi. Modern süpermarket sisteminin öncü adımlarından kabul edilir.

1886 — Geronimo’nun Teslim Olması

Apaçi lideri Geronimo, uzun yıllar süren direnişin ardından General Nelson Miles’a teslim oldu. Bu olay, ABD ile Apaçiler arasındaki uzun çatışma döneminin sonunu işaret etti.

1888 — Kodak ve Fotoğrafçılıkta Devrim

George Eastman, makaralı film sisteminin patentini alarak Kodak markasını ticarileştirdi. Fotoğrafçılığı uzmanların tekelinden çıkarıp kitlelere yaydı.

1932 — Viyana Dünya Barış Konferansı

Birinci Dünya Savaşı sonrası kalıcı barış arayışlarının bir parçası olarak Viyana’da konferans toplandı. Ancak sonraki yıllarda Avrupa yeniden savaşa sürüklendi.

1939 — II. Dünya Savaşı’nın İlk Günleri

İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri, Almanya’ya yönelik ilk saldırılarından birini gerçekleştirdi. Savaş hızla yayılıyordu.

1941 — USS Greer Olayı

Alman denizaltısı ile Amerikan savaş gemisi USS Greer arasında çatışma çıktı. ABD henüz savaşa girmemişti ancak gerilim tırmanıyordu.

1944 — Brüksel ve Anvers’in Kurtarılması

Müttefik kuvvetleri Brüksel ve Anvers’e girdi. Anvers limanı, lojistik açıdan büyük avantaj sağladı.

1956 — IBM RAMAC 305’in Tanıtılması

Manyetik disk depolama sistemini kullanan bilgisayar tanıtıldı. Modern veri depolama teknolojilerinin öncüsüdür.

1957 — Little Rock Krizi

Arkansas Valisi Orval Faubus, siyah öğrencilerin Central High School’a girmesini engellemek için Ulusal Muhafızları görevlendirdi. Olay, sivil haklar hareketinin sembollerinden biri haline geldi.

1963 — Swissair Uçak Kazası

İsviçre’de Swissair uçağı düştü; 80 kişi hayatını kaybetti.

1970 — Salvador Allende’nin Şili’de Başkan Seçilmesi

Sosyalist lider Allende demokratik yolla iktidara geldi. 1973’teki darbede hayatını kaybetti.

1971 — Alaska’da Uçak Kazası

Alaska Airlines Boeing 727’si düştü; 111 kişi öldü.

1972 — Mark Spitz’in Yedi Altın Madalyası

Münih Olimpiyatları’nda Amerikalı yüzücü Mark Spitz yedinci altınını kazandı ve tek Olimpiyat’ta yedi altın madalya rekoru kırdı.

1988 — Bangladeş’te Büyük Sel

Yüzlerce kişi öldü, milyonlarca insan evsiz kaldı.

1989 — Leipzig’te Demokrasi Hareketinin Başlangıcı

Doğu Almanya’da Leipzig’teki barış duası sonrası kitlesel gösteriler başladı. Bu hareket, Berlin Duvarı’nın yıkılmasına giden sürecin parçası oldu.

1996 — Kolombiya’da FARC Saldırısı

Guaviare’deki askeri üsse saldırı düzenlendi; çatışmalar haftalarca sürdü.

1997 — Kudüs’te Patlamalar

Üç ayrı patlamada 7 kişi öldü, yaklaşık 190 kişi yaralandı.

1998 — Google’ın Kurulması

Larry Page ve Sergey Brin, Stanford’da geliştirdikleri arama motorunu şirketleştirdi. PageRank algoritması internet aramasını kökten değiştirdi. Google zamanla Gmail, Maps, Android, YouTube ve yapay zekâ çalışmalarıyla dev bir ekosisteme dönüştü.

2016 — Rahibe Teresa’nın Azize İlan Edilmesi

Papa Francis, Kalküta’daki çalışmalarıyla tanınan Rahibe Teresa’yı azize ilan etti.

4 Eylül’de Doğan Ünlüler

• 973 — Ebu Reyhan el-Bîrûnî (Birûni): İslam dünyasının en büyük bilim insanlarından biri; matematik, astronomi, coğrafya ve tarih alanlarında çığır açan çalışmalar yaptı.
• 1383 — VIII. Amadeus (Antipapa V. Felix).
• 1563 — Wanli İmparatoru (Ming Hanedanı).
• 1768 — François-René de Chateaubriand: Fransız romantizminin öncülerinden.
• 1809 — Juliusz Słowacki: Polonya romantizminin büyük şairi.
• 1824 — Anton Bruckner: Avusturyalı senfonik besteci.
• 1896 — Antonin Artaud: “Zulüm Tiyatrosu” kuramcısı.
• 1901 — Ahmet Kutsi Tecer: Türk şair, oyun yazarı ve folklor araştırmacısı; “Orda Bir Köy Var Uzakta” şiiri ve Âşık Veysel’in tanınmasındaki rolüyle bilinir.
• 1906 — Max Delbrück: Nobel ödüllü biyofizikçi.
• 1908 — Richard Wright: Amerikalı yazar; Native Son ve Black Boy eserleriyle tanınır.
• 1913 — Kenzō Tange: Pritzker ödüllü Japon mimar.
• 1927 — John McCarthy: Yapay zekâ kavramının öncüsü ve Lisp dilinin geliştiricisi.
• 1934 — Clive Granger: Nobel ödüllü ekonomist.
• 1945 — Kandemir Konduk: Türk tiyatro ve televizyon yazarı.
• 1953 — Fatih Terim: Türk teknik direktör; Galatasaray ve milli takımdaki başarılarıyla “İmparator” lakabını aldı.
• 1956 — Blackie Lawless: W.A.S.P. grubunun solisti.
• 1960 — Damon Wayans: Amerikalı komedyen ve oyuncu.
• 1961 — Uğur Polat: Türk tiyatro, sinema ve dizi oyuncusu.
• 1962 — Shinya Yamanaka: Nobel ödüllü Japon bilim insanı; hücre yeniden programlama çalışmalarıyla tanınır.
• 1975 — Mark Ronson: İngiliz müzisyen ve yapımcı.
• 1981 — Beyoncé: Pop ve R&B’nin en etkili sanatçılarından biri.

Diğer doğumlular arasında Oskar Schlemmer, Edward Dmytryk, Stanford Moore, Henry Ford II, Tom Watson, Judith Ivey, Bülent Bilgiç, Oğuz Aksaç, Lacey Mosley, Camila Bordonaba, Raúl Albiol, Yannick Carrasco ve Olha Harlan yer alır.

4 Eylül’de Ölen Önemli İsimler

• 1063 — Tuğrul Bey: Büyük Selçuklu Devleti’nin kurucusu ve ilk sultanı.
• 1522 — Kara Mahmut Reis: Osmanlı denizcisi.
• 1836 — Aaron Burr: ABD’nin üçüncü başkan yardımcısı.
• 1907 — Edvard Grieg: Norveç’in ulusal bestecisi.
• 1944 — Erich Fellgiebel: Hitler’e suikast girişimine katılan Alman general (idam edildi).
• 1963 — Robert Schuman: Avrupa bütünleşmesinin öncülerinden.
• 1965 — Albert Schweitzer: Nobel Barış Ödüllü doktor, filozof ve müzisyen.
• 1965 — Mahmut Moralı: Türk tiyatro ve sinema sanatçısı.
• 1967 — Ali Mümtaz Arolat: Türk şair.
• 1989 — Georges Simenon: Belçikalı polisiye yazarı; Komiser Maigret karakterinin yaratıcısı.
• 1991 — Fahrelnissa Zeid: Uluslararası tanınırlığa sahip Türk ressam.
• 1997 — Aldo Rossi: Pritzker ödüllü İtalyan mimar.
• 2006 — Steve Irwin: “Timsah Avcısı” olarak bilinen Avustralyalı doğa belgeselcisi; vatoz saldırısı sonucu hayatını kaybetti.
• 2006 — Giacinto Facchetti: İtalyan futbol efsanesi.
• 2014 — Gustavo Cerati: Arjantinli rock müzisyeni (Soda Stereo).
• 2014 — Joan Rivers: Amerikalı komedyen.
• 2019 — Tevfik Kış: 1960 Roma Olimpiyatları altın madalyalı Türk güreşçi.

4 Eylül’ü Tarihsel Olarak Öne Çıkaran Başlıca Dönüm Noktaları

• 476: Batı Roma İmparatorluğu’nun sembolik sonu
• 1781: Los Angeles’ın kuruluşu
• 1870: Fransa’da III. Cumhuriyet’in ilanı
• 1886: Geronimo’nun teslim olması
• 1888: Kodak ve makaralı film sisteminin ticarileşmesi
• 1919: Sivas Kongresi’nin açılışı
• 1922: Kurtuluş Savaşı’nda Batı Anadolu’da ilerleme
• 1936: Kral VIII. Edward’ın Atatürk ziyareti
• 1944: Brüksel ve Anvers’in kurtarılması
• 1956: IBM RAMAC 305 ile manyetik disk teknolojisi
• 1957: Little Rock Krizi
• 1970: Salvador Allende’nin seçilmesi
• 1972: Mark Spitz’in yedi altın madalyası
• 1989: Leipzig demokrasi hareketinin başlangıcı
• 1990: Turan Dursun’un öldürülmesi
• 1993: Mehmet Sincar’un öldürülmesi
• 1998: Google’ın kuruluşu
• 2006: Steve Irwin ve Giacinto Facchetti’nin ölümü
• 2016: Rahibe Teresa’nın azize ilan edilmesi

Türkiye açısından 4 Eylül’ü en özel kılan olay, hiç kuşkusuz 1919’daki Sivas Kongresi’dir. Bu kongre, Millî Mücadele’nin bölgesel bir direnişten ulusal ve örgütlü bir bağımsızlık hareketine dönüşmesinde belirleyici rol oynamış, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin siyasi ve fikri zeminini hazırlamıştır.