TARİHTE BUGÜN: 14 EYLÜL

14 Eylül, insanlık tarihinin en yoğun ve çok katmanlı günlerinden biridir. Antik Roma’dan Osmanlı İmparatorluğu’na, Millî Mücadele’den modern bilim ve teknolojiye kadar uzanan geniş bir yelpazede önemli olaylar, doğumlar ve ölümler bu tarihe damgasını vurmuştur.

Dünya Tarihinde 14 Eylül’de Yaşanan Önemli Olaylar

Antik Çağ ve Erken Ortaçağ Gelişmeleri

MS 81 yılında Roma İmparatoru Titus’un vefatının ardından kardeşi Domitianus imparatorluk tahtına çıktı. Domitianus dönemi, merkezi otoritenin güçlendirildiği, sınırların savunulmasına ağırlık verildiği ve senato ile ilişkilerin giderek gerildiği bir süreç olarak tarihe geçti. İmparatorun kendisini tanrısal bir figür olarak konumlandırması aristokrasi içinde ciddi muhalefet yarattı.

326 yılında Hristiyan geleneğinde Kutsal Haç’ın Kudüs’te bulunduğu kabul edilen olay yaşandı. Roma İmparatoru I. Konstantinos’un annesi Helena’nın Kudüs’te yaptırdığı araştırmalar sonucunda İsa’nın çarmıha gerildiğine inanılan haçın kalıntılarına ulaşıldığı kabul edildi. Bu gelişme, Doğu ve Batı Hristiyanlığında 14 Eylül’ü Kutsal Haç’ın Yüceltilmesi Bayramı olarak önemli bir dini güne dönüştürdü.

629 yılında Bizans İmparatoru Herakleios, Sasani İmparatorluğu’na karşı kazandığı zaferlerin ardından Konstantinopolis’e büyük bir zafer alayıyla döndü. Bu başarı Bizans’ın geçici olarak güçlenmesini sağladıysa da kısa süre sonra başlayan Arap fetihleri imparatorluğu yeni bir mücadele dönemine soktu.

786 yılında Abbasî tarihinde “Üç Halife Gecesi” olarak anılan olağanüstü bir olay gerçekleşti. Halife el-Hâdî’nin ölümü üzerine kardeşi Harun er-Reşid halife ilan edildi. Aynı gece Harun er-Reşid’in oğlu ve geleceğin halifesi el-Me’mun dünyaya geldi. Harun er-Reşid dönemi, Abbasî kültürünün en parlak dönemlerinden biri olarak kabul edilir.

919 yılında İrlanda’da Islandbridge Savaşı’nda Yüksek Kral Niall Glúndub, Vikinglere karşı mücadele ederken hayatını kaybetti. Bu çatışma, Ortaçağ İrlandası’nda Viking yerleşimleri ile yerel krallıklar arasındaki uzun soluklu mücadelenin önemli bir aşamasını oluşturdu.

1115 yılında Haçlı Seferleri döneminde Sarmin Savaşı yaşandı. Roger of Salerno komutasındaki Haçlı ordusu, sayıca üstün Selçuklu kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Savaş, Suriye ve Kuzey Mezopotamya’daki Haçlı-Selçuklu çatışmalarının kritik örneklerinden biri oldu.

1180 yılında Japonya’da Genpei Savaşı sırasında Ishibashiyama Muharebesi gerçekleşti. Minamoto no Yoritomo’nun kuvvetleri Taira klanına bağlı ordular karşısında yenilgiye uğradı ve Yoritomo bir süre kaçmak zorunda kaldı. Ancak bu yenilgi, Minamoto klanının daha sonra Japonya’nın siyasi yapısını kökten değiştirecek yükselişinin önünü açtı.

1402 yılında İskoçya ile İngiltere arasındaki Homildon Hill Savaşı’nda İngiliz kuvvetleri İskoç ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu çatışma, iki ülke arasındaki Ortaçağ mücadelelerinin önemli örneklerinden biridir.

1607 yılında İrlanda tarihinde “Kontların Kaçışı” olarak bilinen sürecin başlangıç aşamalarından biri yaşandı. Ulster aristokratlarından Hugh O’Neill ve Rory O’Donnell’in ülkeyi terk etmesi, İngiliz yönetimine karşı İrlanda direnişinin kırılma noktalarından biri oldu ve İngiliz yerleşim politikasının hızlanmasına yol açtı.

Erken Modern Dönem ve 18.-19. Yüzyıl Olayları

1682 yılında Galler’de Bishop Gore School kuruldu. Kurum, bölgenin eğitim tarihinde uzun soluklu bir yere sahip oldu.

1741 yılında Alman-İngiliz besteci George Frideric Handel, klasik müziğin en tanınmış eserlerinden biri olan Messiah oratoryosunu tamamladı. Özellikle “Hallelujah” korosuyla dünya çapında ün kazanan eser, Batı klasik müziğinin dini repertuvarındaki en önemli yapıtlardan biri haline geldi.

1752 yılında Büyük Britanya ve kolonileri Gregoryen takvimine geçti. Takvim değişikliği nedeniyle 2 Eylül’ün hemen ardından 14 Eylül geldi ve 11 gün atlandı. Bu düzenleme, Jülyen takvimi ile astronomik yıl arasındaki farkı gidermek amacıyla yapıldı.

1763 yılında Kuzey Amerika’daki Pontiac Savaşı sırasında Devil’s Hole Muharebesi gerçekleşti. Seneca savaşçıları İngiliz kuvvetlerine ağır kayıplar verdirdi. Olay, yerli halklar ile İngiliz sömürge yönetimi arasındaki çatışmaların çarpıcı örneklerinden biri oldu.

1812 yılında Napolyon Bonapart’ın Büyük Ordusu Moskova’ya girdi. Şehir büyük ölçüde boşaltılmıştı ve kısa süre sonra çıkan yangınlar günlerce sürdü. Napolyon, Çar I. Aleksandr’dan barış teklifi bekledi ancak bu gerçekleşmedi. Kışın yaklaşması, ikmal sorunları ve Rus ordusunun yakıp-yıkma taktiği sonucunda Napolyon geri çekilmek zorunda kaldı. Bu geri çekiliş, Büyük Ordu’nun büyük bölümünün yok olmasıyla sonuçlandı ve Napolyon’un Avrupa’daki gücünün kırılmasının başlangıcı oldu.

1814 yılında Amerikan-İngiliz Savaşı sırasında Francis Scott Key, Fort McHenry’nin İngiliz bombardımanına karşı direnişini izledikten sonra “Defence of Fort M’Henry” şiirini yazdı. Bu şiir daha sonra “The Star-Spangled Banner” adını aldı ve 1931’de ABD’nin resmî millî marşı haline geldi.

1829 yılında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Edirne Antlaşması imzalandı. 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nı sona erdiren antlaşma, Osmanlı açısından ağır sonuçlar doğurdu. Rusya’nın Balkanlar ve Karadeniz’deki nüfuzu arttı, Eflak ve Boğdan üzerindeki Rus etkisi güçlendi, Sırbistan’ın özerklik süreci hızlandı ve Yunanistan’ın bağımsızlığına giden yol açıldı. Osmanlı’nın Avrupa’daki siyasi konumu belirgin biçimde zayıfladı.

1847 yılında Meksika-Amerikan Savaşı’nda General Winfield Scott komutasındaki ABD kuvvetleri Mexico City’yi ele geçirdi.

1862 yılında Amerikan İç Savaşı sırasında South Mountain Muharebesi yapıldı. Bu çatışma, birkaç gün sonra gerçekleşecek Antietam Muharebesi’nin zeminini hazırladı.

1867 yılında Karl Marx’ın “Das Kapital” adlı eserinin birinci cildi yayımlandı. Eser, kapitalist üretim biçimini, sermaye birikimini, emeği ve sınıf ilişkilerini kapsamlı biçimde analiz etti. “Kapital”, sosyalist ve komünist düşüncenin en etkili teorik metinlerinden biri haline geldi ve 19.-20. yüzyıl boyunca dünya siyasetini, işçi hareketlerini ve ekonomi tartışmalarını derinden etkiledi.

20. Yüzyıl Başı ve Dünya Savaşları Dönemi

1901 yılında ABD Başkanı William McKinley, 6 Eylül’de New York’ta uğradığı suikast sonucu aldığı yaraların yol açtığı enfeksiyon nedeniyle Buffalo’da hayatını kaybetti. Yerine Başkan Yardımcısı Theodore Roosevelt geçti ve 42 yaşında ABD tarihinin en genç başkanı oldu. Roosevelt’in başkanlığı, ABD’nin uluslararası alanda daha aktif bir güç haline gelmesinin önemli aşamalarından biri oldu.

1911 yılında Rusya Başbakanı Pyotr Stolypin, Kiev Opera Binası’nda Dmitry Bogrov tarafından vuruldu ve birkaç gün sonra hayatını kaybetti. Stolypin, II. Nikolay döneminin en önemli siyasi figürlerinden biriydi ve tarım reformlarıyla tanınıyordu.

1914 yılında Avustralya Kraliyet Donanması’nın ilk denizaltısı HMAS AE1, Yeni Gine yakınlarında kayboldu. 35 mürettebatın tamamı hayatını kaybetti. Enkaz yıllar sonra bulundu.

1917 yılında Rusya’da monarşi resmen sona erdirildi ve Rusya Cumhuriyeti ilan edildi. Şubat Devrimi’nden sonra fiilen çöken Çarlık rejiminin hukuki-siyasi sonu bu tarihte tescil edildi. Kısa süre sonra Bolşevikler iktidarı ele geçirdi.

1943 yılında Alman işgal kuvvetleri Girit’teki Viannos bölgesinde geniş kapsamlı misilleme operasyonları başlattı. Birkaç gün süren operasyonlarda 500’den fazla sivil hayatını kaybetti. Bu katliam, Nazi Almanyası’nın Yunanistan’daki en ağır sivil saldırılarından biri olarak kayıtlara geçti.

1944 yılında Müttefik kuvvetler Hollanda’daki Maastricht’i kurtardı. Maastricht, Hollanda’da Müttefikler tarafından kurtarılan ilk büyük şehirlerden biri oldu.

Soğuk Savaş ve Sonrası Dönem

1954 yılında Sovyetler Birliği Totskoye bölgesinde gizli bir nükleer askeri tatbikat gerçekleştirdi. Yaklaşık 40 kilotonluk bir nükleer bomba uçakla bırakıldı. Tatbikatın amacı nükleer savaş koşullarında kara birliklerinin hareket kabiliyetini incelemekti. Çok sayıda personelin radyasyona maruz kalması, bu olayı Sovyet nükleer programının en tartışmalı uygulamalarından biri haline getirdi.

1959 yılında Sovyet uzay aracı Luna 2, Ay yüzeyine çarparak başka bir gök cismine ulaşan ilk insan yapımı nesne oldu. Bu başarı, ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki Uzay Yarışı’nın en önemli kilometre taşlarından biriydi.

1960 yılında Bağdat’ta İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezuela’nın katılımıyla Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) kuruldu. Örgüt, petrol üreticisi ülkelerin fiyat ve üretim politikaları üzerindeki etkisini artırmak amacıyla oluşturuldu ve sonraki yıllarda dünya ekonomisinin en kritik enerji aktörlerinden biri haline geldi.

Aynı yıl Kongo Krizi sırasında Joseph-Désiré Mobutu askeri darbe ile iktidarı ele geçirdi. Parlamento ve anayasal düzen askıya alındı. Mobutu daha sonra ülkeyi uzun yıllar yönetti.

1979 yılında Afganistan lideri Nur Muhammed Taraki iktidar mücadelesi sonucunda öldürüldü. Yerine Hafizullah Amin geçti. Bu olay, Sovyet müdahalesinden önceki siyasi krizin derinliğini gösteren önemli bir gelişmeydi.

1982 yılında Lübnan’da cumhurbaşkanı seçilen Beşir Cemayel, Beyrut’ta düzenlenen bombalı saldırı sonucu öldürüldü. Aynı gün Hollywood yıldızı ve Monako Prensesi Grace Kelly, trafik kazası sonucu 52 yaşında hayatını kaybetti.

1984 yılında Amerikalı havacı Joe Kittinger, gaz balonuyla Atlantik Okyanusu’nu tek başına geçen ilk insan oldu. Bu başarı, insanlı havacılık tarihinde önemli bir kilometre taşı olarak kabul edildi.

1985 yılında Amerikan televizyonunun klasik sitcomlarından “The Golden Girls” ilk kez yayınlandı. Dizi, Miami’de aynı evde yaşayan dört yaşlı kadının hayatını konu ediyordu ve yedi sezon sürdü.

1994 yılında Major League Baseball’da yaşanan büyük oyuncu grevi nedeniyle sezonun geri kalanı iptal edildi. Bu, Amerikan profesyonel spor tarihindeki en önemli işçi-işveren anlaşmazlıklarından biri oldu.

1999 yılında Kiribati, Nauru ve Tonga Birleşmiş Milletler’e üye oldu.

2000 yılında Microsoft, Windows Millennium Edition (Windows Me) işletim sistemini piyasaya sürdü. Windows 9x ailesinin son üyesi olan sistem, özellikle multimedya özellikleriyle tanıtıldı ancak kararlılık sorunları nedeniyle eleştirildi.

2007 yılında İngiliz bankası Northern Rock, büyük bir mevduat çekme saldırısıyla karşı karşıya kaldı. İngiltere’de yaklaşık 150 yıl sonra ilk kez büyük çaplı bir banka hücumu yaşandı ve bu olay 2008 küresel finans krizinin önemli işaretlerinden biri olarak görüldü.

2008 yılında Aeroflot’un 821 sefer sayılı Boeing 737 uçağı Rusya’nın Perm kenti yakınlarında düştü. 88 kişinin tamamı hayatını kaybetti.

2015 yılında LIGO dedektörleri ilk kez kütleçekim dalgalarını doğrudan tespit etti. İki kara deliğin birleşmesi sonucunda ortaya çıkan bu dalgalar, Albert Einstein’ın genel görelilik teorisinin önemli bir öngörüsünün doğrulanmasını sağladı ve kütleçekim dalgası astronomisinin başlangıcı kabul edildi.

2019 yılında Suudi Arabistan’daki önemli petrol tesislerine yönelik saldırılar düzenlendi. Saldırının sorumluluğunu Yemen’deki Husiler üstlendi. Dünya petrol üretiminin önemli bir bölümü geçici olarak etkilendi ve küresel piyasalarda ciddi dalgalanmalar yaşandı.

2022 yılında Kraliçe II. Elizabeth’in tabutu Buckingham Sarayı’ndan büyük bir törenle Westminster Hall’a götürüldü. Tabut burada halkın ziyaretine açıldı ve İngiliz halkı günler boyunca uzun kuyruklar oluşturarak veda etti.

Osmanlı ve Türkiye Tarihinde 14 Eylül

1460 yılında Fatih Sultan Mehmet, Trabzon İmparatorluğu’na yönelik sefer sürecini başlattı. Karadeniz’in doğusundaki Trabzon’un Osmanlı egemenliğine alınması 1461’de tamamlandı. Bu gelişme, Karadeniz’in Anadolu kıyılarında Osmanlı hâkimiyetinin büyük ölçüde tamamlanması anlamına geliyordu.

1829 yılında imzalanan Edirne Antlaşması, Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Osmanlı’nın Balkanlar’daki egemenliğinin aşınmasının önemli dönüm noktalarından biri oldu.

1919 yılında Sivas’ta İrade-i Milliye gazetesi yayın hayatına başladı. Mustafa Kemal Paşa tarafından Heyet-i Temsiliye adına kurdurulan gazete, Millî Mücadele’nin düşüncelerini halka duyurmak ve İstanbul hükümetinin kontrolündeki basına karşı Anadolu’nun sesini yükseltmek amacıyla çıkarıldı. Gazetenin sloganı “Metâlib ve âmâl-i milliyenin müdafiidir” idi. İlk sayılarda Sivas Kongresi kararları, Mustafa Kemal’in konuşmaları, Heyet-i Temsiliye bildirileri ve Anadolu’daki gelişmeler yer aldı. Bu yayın, daha sonra Ankara’da çıkacak Hâkimiyet-i Milliye gazetesinin öncüsü oldu.

1922 yılında Büyük Taarruz’un ardından Batı Anadolu’da önemli kurtuluşlar gerçekleşti. Bergama, Dikili, Manyas, Karacabey ve Mustafakemalpaşa (eski adıyla Kirmasti) Yunan işgalinden kurtarıldı. Bu gelişmeler, 9 Eylül’de İzmir’in kurtarılmasından sonra Türk ordusunun hızla ilerlemesinin sonuçlarıydı.

1923 yılında Lozan Antlaşması çerçevesinde Edirne-Karaağaç bölgesinin Türkiye’ye bırakılması sürecinde önemli adımlar atıldı.

1933 yılında Ankara’da Türkiye ile Yunanistan arasında Dostluk Antlaşması imzalandı. İki ülke ortak sınırlarının dokunulmazlığını karşılıklı olarak güvence altına aldı, birbirlerine karşı düşmanca ittifaklara girmemeyi taahhüt etti ve uluslararası sorunlarda danışma ve işbirliği esasını benimsedi. Bu yakınlaşma, Balkan Antantı’nın kurulmasına giden süreçte de etkili oldu.

1966 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin 4. Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel, Gülhane Askerî Tıp Akademisi’nde 71 yaşında hayatını kaybetti. Gürsel, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından devlet ve hükümet başkanlığı görevlerini üstlenmiş, 1961-1966 yılları arasında cumhurbaşkanlığı yapmıştı. Cenazesi önce Anıtkabir bahçesine, daha sonra 1988’de Devlet Mezarlığı’na nakledildi.

1974 yılında sinema oyuncusu ve yönetmeni Yılmaz Güney, Adana’nın Yumurtalık ilçesinde yargıç Sefa Mutlu’yu öldürdü.

1980 yılında 12 Eylül darbesinin ardından sıkıyönetim komutanlıkları DİSK ve MİSK yöneticilerinin teslim olmasını istedi. MHP lideri Alparslan Türkeş teslim oldu ve Uzunada’ya gönderildi.

1997 yılında Van’da gerilim hattına takılan askeri helikopter düştü ve 10 asker şehit oldu.

1999 yılında YÖK Rektörler Komitesi, üniversite yerleşkelerinde başörtüsü yasağı kararı aldı. Yasak kimlik fotoğrafları, derslikler, laboratuvarlar ve sosyal alanları kapsıyordu.

14 Eylül’de Doğan Önemli Kişiler

• 768 – Abbasi Halifesi el-Me’mun
• 1769 – Alman doğabilimci, coğrafyacı ve kâşif Alexander von Humboldt
• 1849 – Rus fizyolog Ivan Pavlov (klasik koşullanma çalışmaları ve Nobel ödülüyle tanınır)
• 1870 – Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi komutanı Cevat Çobanlı (Çanakkale Savaşı’ndaki rolüyle bilinir)
• 1879 – Amerikalı doğum kontrolü savunucusu Margaret Sanger
• 1913 – Guatemala eski Devlet Başkanı Jacobo Árbenz
• 1920 – Nobel ödüllü Amerikalı ekonomist Lawrence Klein
• 1922 – Türk futbolcu ve spor yazarı Şükrü Gülesin
• 1923 – Türk bilim insanı Semahat Geldiay
• 1926 – Fransız yazar Michel Butor (Yeni Roman akımı)
• 1928 – Kübalı fotoğrafçı Alberto Korda (Che Guevara’nın ünlü portresi)
• 1934 – Amerikalı feminist yazar Kate Millett
• 1936 – Amerikalı oyuncu Walter Koenig
• 1940 – Amerikalı basketbolcu ve antrenör Larry Brown
• 1947 – Yeni Zelandalı oyuncu Sam Neill
• 1949 – Türk oyuncu Aytaç Arman
• 1955 – Amerikalı müzisyen Steve Berlin; Papa Leo XIV (Robert Francis Prevost)
• 1959 – Norveçli şarkıcı Morten Harket
• 1960 – Amerikalı oyuncu Melissa Leo
• 1964 – Amerikalı oyuncu Faith Ford
• 1965 – Rus siyasetçi Dmitry Medvedev
• 1970 – ABD Yüksek Mahkemesi yargıcı Ketanji Brown Jackson
• 1971 – Türk oyuncu, yazar ve sunucu İclal Aydın
• 1973 – Amerikalı rapçi Nas; İngiliz oyuncu Andrew Lincoln
• 1977 – Brezilyalı futbolcu Alex de Souza
• 1978 – Amerikalı siyasetçi Ron DeSantis
• 1981 – Türk oyuncu Mert Fırat
• 1983 – İngiliz şarkıcı Amy Winehouse
• 1985 – Japon oyuncu ve şarkıcı Aya Ueto
• 1986 – Almanya doğumlu Türk futbolcu Barış Özbek
• 1989 – Amerikalı basketbolcu Jimmy Butler; İngiliz oyuncu Jessica Brown Findlay
• 1995 – Amerikalı futbolcu Deshaun Watson

14 Eylül’de Hayatını Kaybeden Önemli Kişiler

• MS 23 – Roma İmparatoru Tiberius’un oğlu Drusus Julius Caesar
• 775 – Bizans İmparatoru V. Konstantinos
• 786 – Abbasi Halifesi el-Hadi
• 1146 – Selçuklu atabeyi İmâdüddin Zengi
• 1321 – İtalyan şair Dante Alighieri
• 1712 – İtalyan-Fransız astronom Giovanni Domenico Cassini
• 1852 – İngiliz mimar Augustus Pugin; Wellington Dükü Arthur Wellesley
• 1901 – ABD Başkanı William McKinley
• 1927 – Dansçı Isadora Duncan
• 1936 – Amerikalı yapımcı Irving Thalberg
• 1937 – Çekoslovakya’nın kurucusu Tomáš Garrigue Masaryk
• 1966 – Türkiye Cumhuriyeti 4. Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel
• 1982 – Monako Prensesi Grace Kelly; Lübnan lideri Beşir Cemayel
• 2009 – Amerikalı oyuncu Patrick Swayze; komedyen Henry Gibson; aşçı Keith Floyd
• 2021 – Kanadalı komedyen Norm Macdonald

14 Eylül’ün Türkiye Açısından Özel Önemi

14 Eylül, Türk tarihi açısından şu başlıklarla öne çıkar:

• Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon seferi sürecinin başlangıcı (1460)
• Edirne Antlaşması’nın imzalanması ve Osmanlı’nın Balkanlar’daki konumunun değişmesi (1829)
• Millî Mücadele’nin sesi İrade-i Milliye gazetesinin yayına başlaması (1919)
• Büyük Taarruz sonrası Batı Anadolu’da Bergama, Dikili, Manyas, Karacabey ve Mustafakemalpaşa’nın kurtarılması (1922)
• Türkiye-Yunanistan Dostluk Antlaşması’nın imzalanması (1933)
• 4. Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in vefatı (1966)

Bu tarih, Osmanlı-Rus ilişkilerinden Millî Mücadele’ye, Cumhuriyet döneminden uzay yarışına, OPEC’in kuruluşundan kütleçekim dalgalarının keşfine kadar çok farklı alanlarda iz bırakan son derece yoğun bir gündür.