Tarihte Bugün 5 Haziran

5 Haziran, Miladi takvime göre yılın 156. günüdür (artık yıllarda 157. gün). Yıl sonuna kadar 209 gün daha kalır. Birleşmiş Milletler tarafından 1972 Stockholm Konferansı sonrasında Dünya Çevre Günü olarak ilan edilen bu tarih, hem dünya hem de Türkiye tarihinde savaşlar, diplomatik kırılmalar, bilimsel ve kültürel dönüm noktalarıyla dolu zengin bir gündür. Tarih boyunca imparatorlukların yükseliş ve çöküşlerine, devrimlere, keşiflere ve trajedilere tanıklık etmiştir.

Dünyada Önemli Olaylar

Tarihin derinliklerinden modern çağa uzanan olaylar şöyle sıralanabilir:

• 553: Bizans İmparatoru I. Justinianus’un öncülüğünde İkinci İstanbul (Konstantinopolis) Konsili başladı. Hristiyanlık tarihindeki önemli teolojik tartışmaları ele alan bu konsil, kilise doktrinlerinde kalıcı etkiler bıraktı.
• 1086: Selçuklu Sultanı Melikşah’ın kardeşi Tutuş, Anadolu’daki Türk hükümdarı Süleyman ibn Kutalmış’ı Ain Salm Savaşı’nda yenilgiye uğrattı. Bu mücadele, Anadolu’daki Türk varlığının şekillenmesinde rol oynadı.
• 1260: Cengiz Han’ın torunu Kubilay Han, Moğol İmparatorluğu’nun hükümdarı ilan edildi. Daha sonra Çin’de Yuan Hanedanı’nı kurarak Asya’nın geniş coğrafyasında güçlü bir idare tesis etti.
• 1494: Kristof Kolomb, ikinci yolculuğu sırasında Jamaika Adası’na ulaştı ve adaya Santa Gloria adını verdi. Bu keşif, Avrupa’nın Karayipler’deki kolonyal etkisini artıran adımlardan biri oldu.
• 1783: Montgolfier Kardeşler, Fransa’da ilk sıcak hava balonuyla başarılı bir insanlı uçuş denemesi gerçekleştirdi. Yaklaşık 450 metre yükselen balon, havacılığın öncüsü sayılır.
• 1827: Yunan Bağımsızlık Savaşı sırasında Osmanlı güçleri Atina’yı ve Akropolis’i ele geçirdi.
• 1832: Paris’te Haziran Ayaklanması (June Rebellion) patlak verdi. Cumhuriyetçiler ve anti-monarşistler, Louis Philippe yönetimine karşı barikatlar kurdu.
• 1851: Harriet Beecher Stowe’un kölelik karşıtı romanı Tom Amca’nın Kulübesi (Uncle Tom’s Cabin) bir gazetede tefrika edilmeye başladı. Amerikan İç Savaşı’na giden yolda kamuoyunu derinden etkileyen bir eser oldu.
• 1870: İstanbul’un Pera (Beyoğlu) semtinde büyük bir yangın çıktı. Binlerce ev ve işyeri kül oldu, yüzlerce kişi hayatını kaybetti.
• 1883: Ünlü Orient Express treni Paris’ten ilk seferine çıktı. Avrupa ile İstanbul arasında lüks ulaşımın simgesi haline geldi.
• 1916: I. Dünya Savaşı sırasında Şerif Hüseyin önderliğinde Hicaz (Arap) İsyanı başladı. Bu isyan, Osmanlı Devleti’nin Arap topraklarındaki otoritesini ciddi şekilde sarstı.
• 1944: Müttefik Kuvvetler Komutanı General Dwight D. Eisenhower, Normandiya Çıkarması (D-Day) için son onayı verdi. Ertesi gün başlayan operasyon, II. Dünya Savaşı’nın seyrini değiştirdi.
• 1947: ABD Dışişleri Bakanı George Marshall, Harvard’da yaptığı konuşmayla Marshall Planı’nı açıkladı. Savaş sonrası Avrupa’nın ekonomik toparlanmasını hedefleyen bu plan, Soğuk Savaş’ın önemli araçlarından biri oldu.
• 1967: Altı Gün Savaşı başladı. İsrail’in Mısır, Ürdün ve Suriye’ye karşı yürüttüğü operasyonlar, Orta Doğu haritasını kökten değiştirdi; Gazze, Batı Şeria ve Golan Tepeleri gibi bölgeler İsrail kontrolüne geçti.
• 1968: ABD Başkan adayı Robert F. Kennedy, California ön seçim zafer konuşmasının ardından suikasta uğradı ve ertesi gün hayatını kaybetti.
• 1981: ABD’de ilk AIDS vakaları resmen rapor edildi. Hastalık Kontrol Merkezi (CDC), Los Angeles’ta görülen nadir pnömoni vakalarını duyurdu; bu, küresel salgının başlangıcı kabul edilir.
• 1984: Hindistan’da Altın Tapınak’a (Mavi Yıldız Operasyonu) askeri müdahale başladı.

Diğer önemli gelişmeler arasında 1975’te Süveyş Kanalı’nın yeniden açılması, 1976 Teton Barajı felaketi ve çeşitli siyasi skandallar yer alır.

Türkiye’de Önemli Olaylar

• 1915: Çanakkale Savaşı’nın kahramanlarından Yahya Çavuş, Seddülbahir cephesinde şehit düştü. Az bir kuvvetle büyük İngiliz birliklerini durdurmasıyla Türk askeri tarihine geçti.
• 1923: İstanbul Şile’de büyük yangın çıktı; yüzlerce ev, dükkan, cami ve kilise zarar gördü, binlerce kişi evsiz kaldı.
• 1926: Birleşik Krallık, Türkiye ve Irak arasında Ankara Antlaşması imzalandı. Türkiye, Musul üzerindeki haklarından vazgeçti; petrol gelirlerinden 25 yıl süreyle %10 pay almayı kabul etti (daha sonra bu paydan da vazgeçildi). Bu anlaşma, Cumhuriyet’in sınırlarının belirlenmesinde kritik rol oynadı.
• 1957: Gülhane Askerî Tıp Akademisi (GATA) teşkilatlandırıldı; Türk askeri sağlık sisteminin önemli bir parçası haline geldi.
• 1964: ABD Başkanı Lyndon B. Johnson, Başbakan İsmet İnönü’ye “Johnson Mektubu”nu gönderdi. Kıbrıs’a olası Türk müdahalesine karşı sert uyarılar içeren mektup, Türkiye-ABD ilişkilerinde önemli bir gerilim yarattı.
• 2009: Hollandalı teknik direktör Frank Rijkaard, Galatasaray’ın teknik direktörü oldu.

Doğumlar 

• 1723: Adam Smith – İskoç ekonomist ve filozof, modern ekonominin temel eserlerinden Ulusların Zenginliği’nin yazarı.
• 1878: Pancho Villa – Meksikalı devrimci ve general.
• 1883: John Maynard Keynes – Keynesyen ekonomi teorisinin kurucusu.
• 1898: Federico García Lorca – İspanyol şair ve oyun yazarı.
• 1954: Haluk Bilginer – Türk oyuncu ve yönetmen.
• 1956: Kenny G – Ünlü Amerikalı saksofoncu.
• 1960: Kerem Alışık – Türk oyuncu.
• 1981: Serhat Akın – Türk futbolcu.
• 1984: Yusuf Güney – Türk şarkıcı.

Diğer isimler arasında Yekta Güngör Özden, Ergün Aybars, Enis Berberoğlu gibi Türk isimleri de yer alır.

Ölümler 

• 1816: Giovanni Paisiello – İtalyan besteci.
• 1883: Karl Marx – (Not: Bazı kaynaklarda farklı tarihler geçse de bağlantılı anmalar yapılır).
• 1910: O. Henry – Amerikalı öykü yazarı.
• 1971: Cahit Irgat – Türk tiyatro ve sinema sanatçısı.
• 1974: Hilmi Ziya Ülken – Türk filozof ve sosyolog.
• 2004: Ronald Reagan – ABD’nin 40. Başkanı.
• 2012: Ray Bradbury – Ünlü bilimkurgu yazarı.
• 2015: Sadun Boro – Dünya turu yapan ilk Türk denizci.

Ayrıca Teodor Kasap, Necdet Mahfi Ayral gibi Türk isimleri de bu tarihte aramızdan ayrılmıştır.

5 Haziran, Çanakkale kahramanlıklarından Musul diplomasisine, Marshall Planı’ndan Altı Gün Savaşı’na, çevre bilincinden kültürel ikonlara kadar insanlık tarihinin birçok katmanını yansıtır. Bu gün, hem zaferlerin hem de kayıpların, hem ilerlemenin hem de çatışmaların anıldığı zengin bir mirastır. Tarih her yıl yeni bakış açılarıyla okunmaya ve yorumlanmaya devam eder.