Tarihte Bugün 26 Mayıs

26 Mayıs, dünya ve Türkiye tarihinde siyaset, savaş, bilim, kültür ve sanat alanlarında pek çok önemli olaya sahne olmuş bir gündür. Hem küresel ölçekte dönüm noktaları yaratan gelişmelere hem de Türk tarihinin kritik anlarına tanıklık etmiştir.

Dünya Tarihinde 26 Mayıs’ta Yaşanan Önemli Olaylar

Erken Dönem ve Orta Çağ

• 451 yılında Ermenistan’da Avarayr Muharebesi gerçekleşti. Ermeni isyancılar Sasani İmparatorluğu’na karşı askeri açıdan yenilseler de, Hristiyan inançlarını özgürce yaşama hakkını kazandılar. Bu savaş, Ermeni tarihinde ulusal kimlik ve dini direnişin sembolü haline geldi.
• 553 yılında Maya uygarlığının önemli merkezlerinden Copán’da Moon Jaguar, 10. hükümdar olarak tahta çıktı ve yaklaşık 25 yıl boyunca hüküm sürdü.
• 961 yılında Alman Kralı II. Otto taç giydi.
• 1421 yılında Osmanlı Padişahı Çelebi Mehmet (I. Mehmet) vefat etti. Fetret Devri’ni sona erdirerek devleti yeniden toparlayan önemli bir hükümdardı.

16. ve 17. Yüzyıl

• 1512 yılında Yavuz Sultan Selim’in tahttan indirdiği II. Bayezid, Dimetoka yakınlarında hayatını kaybetti. Dindar kişiliğiyle “Bayezid-i Veli” olarak anılan sekizinci Osmanlı padişahıydı.
• 1521 yılında Martin Luther, Kutsal Roma İmparatoru Şarlken tarafından Worms Fermanı ile heretik (sapkın) ilan edildi. Bu karar, Protestan Reformu’nun ivme kazanmasında büyük rol oynadı.
• 1538 yılında Jean Calvin ve takipçileri Cenevre’den sürüldü.
• 1637 yılında Pequot Savaşı sırasında Mystic Katliamı yaşandı; Puritan kuvvetler bir Pequot köyünü basarak yüzlerce kişiyi öldürdü.
• 1647 yılında Amerikan kolonilerinde cadılık suçlamasıyla idam edilen ilk kişi Alse Young, Connecticut’ta asıldı.
• 1660 yılında İngiltere Kralı II. Charles sürgünden dönerek Dover’a indi.
• 1670 yılında İngiltere ile Fransa arasında gizli Dover Antlaşması imzalandı.

19. Yüzyıl

• 1805 yılında Napolyon Bonapart, Milano’da Lombardiya Demir Tacı’nı giyerek İtalya Kralı unvanını aldı.
• 1864 yılında ABD Başkanı Abraham Lincoln, Montana’yı federal toprak ilan etti.
• 1865 yılında Amerikan İç Savaşı’nda Konfederasyon’un son büyük generali Edmund Kirby Smith teslim oldu.
• 1868 yılında ABD Başkanı Andrew Johnson’un azil davası Senato’da bir oy farkla sonuçsuz kaldı ve görevde kaldı.
• 1889 yılında Eyfel Kulesi’nin ilk asansörü halka açıldı.
• 1894 yılında Rusya’nın son çarı II. Nikolay taç giydi.
• 1896 yılında Dow Jones Endüstriyel Ortalaması ilk kez yayınlandı.
• 1897 yılında Bram Stoker’ın efsanevi eseri Dracula Londra’da yayımlandı ve vampir edebiyatının temelini attı.
• 1908 yılında İran’ın Masjed Soleiman bölgesinde Ortadoğu’nun ilk büyük ticari petrol rezervi keşfedildi. Bu keşif, bölgenin jeopolitik geleceğini derinden etkiledi.

20. Yüzyıl ve Sonrası

• 1918 yılında Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti bağımsızlığını ilan etti.
• 1919 yılında Yunan kuvvetleri Manisa’yı işgal etti.
• 1924 yılında ABD’de göçü kısıtlayan önemli bir yasa imzalandı.
• 1927 yılında Ford Model T üretimi sona erdi; 15 milyonuncu araç banttan indirildi.
• 1938 yılında Amerikan Karşıtı Faaliyetleri İzleme Komitesi (HUAC) ilk oturumunu yaptı.
• 1940 yılında II. Dünya Savaşı’nın kritik anlarından Dunkirk Tahliyesi (Operation Dynamo) başladı. Alman kuşatmasından yaklaşık 338.000 Müttefik askeri “küçük gemiler mucizesi” ile kurtarıldı.
• 1966 yılında Guyana bağımsızlığını kazandı.
• 1969 yılında Apollo 10 görevi başarıyla Dünya’ya döndü.
• 1972 yılında ABD ile Sovyetler Birliği arasında SALT I (Stratejik Silahların Sınırlandırılması) ve Anti-Balistik Füze Antlaşması imzalandı.
• 1977 yılında Star Wars (Yıldız Savaşları) filmi vizyona girdi ve sinema tarihini değiştirdi.
• 1991 yılında Tayland’da bir Boeing 767 uçağının düşmesi sonucu 223 kişi hayatını kaybetti.

Türkiye Tarihinde 26 Mayıs’ta Yaşanan Önemli Olaylar

• 1926 yılında Milli Mücadele’ye katılmayan devlet memurlarının görevden alınmasına ilişkin kanun kabul edildi. Bu, Cumhuriyet’in erken döneminde idari yapıyı güçlendirme adımlarından biriydi.
• 1938 yılında Mustafa Kemal Atatürk, Ankara’dan son kez ayrıldı.
• 1946 yılında Belediye seçimleri “Açık Oy Gizli Tasnif” yöntemiyle yapıldı. Seçimler olaylı geçti; CHP birinci parti olurken Demokrat Parti ağır itirazlarda bulundu.
• 1957 yılında Bolu Abant’ta 7.1 büyüklüğünde deprem meydana geldi ve 52 kişi hayatını kaybetti.
• 1966 yılında Denizlispor kulübü kuruldu.
• 1983 yılında Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP) kuruldu; genel başkan Erdal İnönü oldu.

Diğer yıllarda çeşitli siyasi gelişmeler (örneğin 1968’de Başbakan Demirel’in açıklamaları), spor ve kültürel olaylar da bu tarihe denk geldi.

Not: Bazı kaynaklarda 26 Mayıs’ta Kabotaj Kanunu ile ilişkilendirilen bilgiler yer alsa da, Kabotaj Kanunu aslında 19 Nisan 1926’da kabul edilmiş ve 1 Temmuz 1926’da yürürlüğe girmiştir.

26 Mayıs’ta Doğan Önemli İsimler

• 1566 — III. Mehmet (Osmanlı Sultanı)
• 1650 — John Churchill, Marlborough Dükü (İngiliz general)
• 1799 — Aleksandr Puşkin (Rus edebiyatının devi)
• 1904 — Necip Fazıl Kısakürek (Türk şair, yazar ve düşünür)
• 1907 — John Wayne (Western sinemasının efsanevi aktörü)
• 1926 — Miles Davis (Caz tarihinin en etkili trompetçisi ve bestecisi)
• 1948 — Stevie Nicks (Fleetwood Mac’in ikonik sesi)
• 1951 — Sally Ride (Uzaya çıkan ilk Amerikalı kadın astronot)
• 1966 — Helena Bonham Carter (İngiliz aktris)
• 1969 — Lauryn Hill (Hip-hop ve R&B’nin güçlü sesi)

Türk sporundan: Mehmet Okur (basketbolcu), Hasan Kabze ve Olcay Şahan (futbolcu) gibi isimler de bu tarihte doğmuştur.

26 Mayıs’ta Hayatını Kaybeden Önemli İsimler

• 1421 — Çelebi Mehmet
• 1512 — II. Bayezid
• 1703 — Samuel Pepys (İngiliz günlük yazarı, 17. yüzyıl İngilteresi’ne ışık tutan önemli tanık)
• 1883 — Abdülkadir Cezayiri (Cezayir direniş lideri)
• 1976 — Martin Heidegger (Alman filozof)
• 1991 — Miles Davis
• 2008 — Sydney Pollack (Oscar’lı yönetmen)
• 2022 — Ray Liotta (Amerikalı aktör)

26 Mayıs, insanlık tarihinin zengin dokusunu yansıtan bir gündür. Dunkirk’ten Dracula’ya, Osmanlı taht mücadelelerinden uzay yarışına, Reform hareketlerinden Soğuk Savaş diplomasisine kadar geniş bir yelpazede iz bırakmıştır. Bu tarih, hem zaferleri hem trajedileriyle her yıl farklı bağlamlarda anılmaya devam etmektedir.