Tarihte Bugün 16 Mayıs

16 Mayıs Tarihte Bugün: Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

16 Mayıs, dünya ve Türkiye tarihinde siyasi, askeri, bilimsel, kültürel ve toplumsal açıdan birçok önemli gelişmeye sahne olmuş bir gündür. İmparatorlukların yükselişi ve çöküşü, bağımsızlık mücadeleleri, bilimsel buluşlar, sanat ve eğlence dünyasındaki dönüm noktaları ile dolu bu tarih, özellikle Türk milleti için Kurtuluş Savaşı’nın hazırlık sürecinde sembolik bir öneme sahiptir. 

Dünyada ve Türkiye’de Önemli Olaylar

• 1204: Dördüncü Haçlı Seferi sırasında Haçlı orduları Konstantinopolis’i (İstanbul) ele geçirmişti. 16 Mayıs 1204’te Boulogne Kontu Baudouin (I. Baudouin), Ayasofya’da düzenlenen görkemli bir törenle Latin İmparatorluğu’nun ilk imparatoru olarak taç giydi. Bu olay, Bizans İmparatorluğu’nun geçici olarak Latinler tarafından işgal edilmesine ve Doğu-Batı Hristiyan dünyası arasındaki bölünmenin derinleşmesine yol açtı. Latin İmparatorluğu’nun kuruluşu, Bizans tarihinin en büyük kırılma noktalarından biri olarak kabul edilir.
• 1527: İtalya’da Floransa’da Medici ailesine karşı halk ayaklanması sonucu cumhuriyet yeniden ilan edildi. Bu yönetim kısa süreli olsa da, Rönesans dönemi İtalyan şehir devletlerindeki siyasi çalkantıların bir yansımasıydı.
• 1568: İskoçya Kraliçesi Mary (Mary Stuart), siyasi entrikalar ve iç savaşlar nedeniyle İngiltere’ye kaçtı.
• 1717: Fransız aydınlanma düşünürlerinden Voltaire (François-Marie Arouet), din ve krallık karşıtı yazıları nedeniyle Bastille Hapishanesi’ne gönderildi. Bu olay, Voltaire’in özgürlükçü fikirleri uğruna verdiği mücadelenin erken bir örneğidir.
• 1770: 14 yaşındaki Avusturya Arşidüşesi Marie Antoinette ile 15 yaşındaki Fransa Veliahtı Louis (geleceğin XVI. Louis’i) Versailles Sarayı’nda evlendi. Bu evlilik, Habsburg ve Bourbon hanedanları arasında stratejik bir ittifakı güçlendirdi; ancak Fransız Devrimi sırasında her ikisi de trajik bir sonla karşılaştı.
• 1812: Rusya ile Osmanlı İmparatorluğu arasında Bükreş Antlaşması imzalandı (bazı kaynaklarda 28 Mayıs olarak geçer, ancak müzakereler süreci 16 Mayıs civarına denk gelir). Bu antlaşma, 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı’nı sona erdirdi ve Osmanlı’nın Besarabya gibi önemli bölgeleri Rusya’ya bırakmasını öngördü.
• 1866: ABD’de beş centlik madeni para (nickel) basımı onaylandı. Aynı dönemde Charles Elmer Hires kök bira (root beer) içeceğini icat etti. Osmanlı Devleti’nde de ilk resmî posta pullarının kullanıldığı yıl olarak kayıtlara geçti.
• 1881: Almanya’nın Berlin kentinde Siemens firması tarafından dünyanın ilk elektrikli tramvayı halka hizmete girdi. Şehir içi ulaşımın modernleşmesinde devrim niteliğinde bir adımdı.
• 1888: Gramofonun mucidi Emile Berliner, Philadelphia’da icadının tanıtımını yaptı ve ses kayıt teknolojisinde yeni bir çağ başlattı.
• 1916: Birinci Dünya Savaşı sırasında İngiltere ve Fransa arasında gizli Sykes-Picot Anlaşması imzalandı. Bu anlaşma, Osmanlı İmparatorluğu’nun Arap topraklarını (Irak, Suriye, Lübnan, Filistin vb.) İngiliz ve Fransız nüfuz alanlarına böldü. Ortadoğu’daki modern sınırların temelini atan bu gizli paylaşım, yüzyılın en tartışmalı diplomatik olaylarından biri oldu.
• 1919: Mustafa Kemal Paşa (Atatürk), Bandırma Vapuru ile İstanbul’dan Samsun’a doğru yola çıktı. Bu hareket, Türk Kurtuluş Savaşı’nın fiili başlangıcının en kritik adımlarından biridir. Mustafa Kemal ve maiyeti, işgal altındaki İstanbul’dan Anadolu’ya geçerek milli direnişi örgütleme görevini üstlendi. 19 Mayıs’ta Samsun’a varışla Milli Mücadele’nin sembolik başlangıcı tamamlandı.
• 1920: Jeanne d’Arc (Azize Joan of Arc), Roma’da resmen aziz ilan edildi.
• 1926: Osmanlı İmparatorluğu’nun son padişahı VI. Mehmed Vahdettin bu tarihte hayatını kaybetti (bazı kaynaklarda 1926 vurgusu). Saltanatı 1918-1922 arasında sürdü ve sürgünde sona erdi. Aynı yıl Türkiye Cumhuriyeti’nde hukuk reformları kapsamında yeni Türk Ceza Kanunu kabul edildi.
• 1929: Hollywood’da ilk Akademi Ödülleri (Oscar) töreni düzenlendi. Yaklaşık 270 kişinin katıldığı özel bir yemekte ödüller verildi. Bu, sinema tarihinin en prestijli ödül organizasyonunun başlangıcıydı.
• 1939: New York’ta ilk düzenli televizyon yayınları başladı.
• 1940: II. Dünya Savaşı’nda Alman kuvvetleri Belçika’daki Maginot Hattı’nı aştı.
• 1943: Varşova Gettosu Ayaklanması Nazi güçleri tarafından kanlı bir şekilde bastırıldı. Binlerce Yahudi öldürüldü veya Treblinka gibi toplama kamplarına gönderildi. Bu olay, Holokost’un en trajik sayfalarından biridir.
• 1960: Amerikalı fizikçi Theodore Maiman, tarihin ilk çalışan lazer cihazını ateşledi. Bu buluş, tıp, iletişim, sanayi ve teknolojide devrim yarattı.
• 1966: Çin’de Mao Zedong öncülüğünde Kültür Devrimi resmen başladı. Bu on yıl süren kampanya, büyük toplumsal çalkantılara, kültürel mirasın tahribine ve milyonlarca insanın mağduriyetine yol açtı.
• 1975: Japon dağcı Junko Tabei, Everest Dağı’na tırmanan ilk kadın oldu. Kadın sporcular için önemli bir dönüm noktasıydı.
• 1979: Türkiye’de Ankara Piyangotepe’de sol görüşlülerin gittiği bir kahvehane sağ görüşlü militanlarca basıldı; 7 kişi öldü, 2 kişi yaralandı. Bu olay, 1970’ler Türkiye’sindeki sağ-sol çatışmalarının ve 12 Eylül 1980 darbesine giden şiddet dalgasının acı örneklerindendir.
• 1993: Türkiye’de DYP Genel Başkanı Süleyman Demirel, TBMM’de 244 oyla 9. Cumhurbaşkanı seçildi. Aynı yıl Atatürkçü Düşünce Derneği resmen kuruldu.

Diğer önemli olaylar arasında 1862’de Amerikan İç Savaşı sırasında New Orleans’ta “Kadın Emri”nin çıkarılması, 1843’te Oregon Yolu’na ilk büyük vagon kafilesinin hareketi, 1969’da Apollo 10’un Ay yörüngesine girmesi, 2003’te Fas’ın Kazablanka kentinde bombalı saldırılar ve çeşitli yıllarda Türkiye’de yaşanan altyapı olayları (örneğin 1983 İstanbul elektrik kesintisi) yer alır.

Türkiye’de Doğumlar

• 1883: Celâl Bayar, Türk siyasetçi, devlet adamı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin 3. Cumhurbaşkanı (ö. 1986). Cumhuriyet’in kuruluşunda aktif rol aldı, Demokrat Parti’nin kurucuları arasında yer aldı ve çok partili hayata geçişte önemli katkılarda bulundu.

Dünyada Önemli Doğumlar

• 1801: William H. Seward, Amerikalı siyasetçi (Alaska’nın ABD tarafından satın alınmasında büyük rolü vardır).
• 1821: Pafnuty Lvovich Chebyshev, Rus matematikçi.
• 1905: Henry Fonda, Oscar ödüllü Amerikalı efsanevi aktör (ö. 1982).
• 1919: Liberace, Amerikalı piyanist ve gösteri sanatçısı (ö. 1987).
• 1925: Nancy Roman, Amerikalı astronom (Hubble Uzay Teleskobu’nun öncülerinden, “Hubble’ın annesi” olarak anılır).
• 1944: Danny Trejo, Amerikalı aktör.
• 1953: Pierce Brosnan, İrlandalı aktör (James Bond rolüyle dünya çapında ün kazandı).
• 1966: Janet Jackson, Amerikalı şarkıcı, dansçı ve oyuncu.

Diğer doğanlar arasında Alman fizikçi J. Georg Bednorz (1950), tenisçi Gabriela Sabatini (1968), aktris Megan Fox (1986) gibi isimler bulunur.

Türkiye’de ve Dünyada Ölümler

• 1926: VI. Mehmed Vahdettin, Osmanlı’nın son padişahı (d. 1861).
• 1952: Memduh Şevket Esendal, Türk yazar ve siyasetçi (d. 1883).
• 1953: Django Reinhardt, Belçikalı caz gitaristi (d. 1910).
• 1985: Margaret Hamilton, Amerikalı aktris (Oz Büyücüsü’ndeki Kötü Cadı rolüyle ünlü, d. 1902).
• 1990: Jim Henson, Muppet’lerin yaratıcısı, ünlü kuklacı ve yapımcı (d. 1936).
• 1990: Sammy Davis Jr., Amerikalı çok yönlü sanatçı, şarkıcı ve oyuncu (d. 1925).

Diğer ölenler arasında Charles Perrault (1703, ünlü masal yazarı), Joseph Fourier (1830), I.M. Pei (2019) gibi bilim insanları, sanatçılar ve siyasetçiler yer alır.

16 Mayıs’ın Tarihsel Önemi

Bu tarih, imparatorlukların çöküşü ve yeni devletlerin doğuşuna, bilimsel buluşlara, kültürel devrimlere ve toplumsal mücadelelere tanıklık etmiştir. Türkiye açısından özellikle Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun yolculuğu ile milli uyanışın simgelerinden biridir. Dünya genelinde ise Sykes-Picot gibi anlaşmaların yarattığı uzun vadeli etkiler, ilk lazer buluşu veya Kültür Devrimi gibi olaylar hâlâ günümüzü etkilemeye devam etmektedir. Tarih boyunca daha az bilinen yerel ve bölgesel olaylar da bu günde yaşanmıştır; liste bilinen en öne çıkanları kapsamaktadır.