Tarihte Bugün 15 Mayıs

15 Mayıs Tarihte Bugün: Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

15 Mayıs, dünya tarihinde savaşlar, bilimsel atılımlar, siyasi dönüşümler ve kültürel gelişmelerin iç içe geçtiği günlerden biridir. Özellikle Türkiye için Kurtuluş Savaşı’nın kıvılcımının çaktığı, milli uyanışın simgesi haline gelen bir tarihtir. Hem küresel ölçekte hem de ülkemiz açısından dönüm noktası niteliğindeki olaylarla dolu bu günde, insanlık tarihine yön veren birçok gelişme yaşanmıştır.

Dünyada ve Türkiye’de Önemli Olaylar

• 756: Abdurrahman I, Cordoba’da Emevi Emiri ilan edildi. Bu olay, İber Yarımadası’nda Endülüs Emevi Devleti’nin temellerini atarak uzun yüzyıllar sürecek bir medeniyetin başlangıcını oluşturdu.
• 1213: İngiltere Kralı John, Papa ile yaşanan uzun anlaşmazlıkları sona erdirerek Stephen Langton’un Canterbury Başpiskoposu olmasını kabul etti. Bu uzlaşma, 1215’teki Magna Carta’nın yolunu açan önemli bir adımdı.
• 1252: Papa IV. Innocent, “Ad Extirpanda” adlı fermanıyla sapkınlara karşı işkenceyi sınırlı şekilde yetki verdi. Bu, Orta Çağ’da Engizisyon uygulamalarının hukuki zeminini güçlendirdi.
• 1536: İngiltere Kraliçesi Anne Boleyn, Kral VIII. Henry’nin emriyle vatana ihanet, zina ve ensest gibi ağır suçlamalarla yargılandı ve idama mahkum edildi. Bu olay, İngiltere’de dini ve siyasi reformların ivme kazandığı dönemin kritik bir parçasıydı.
• 1618: Johannes Kepler, gezegenlerin hareketiyle ilgili üçüncü yasasını (harmonik yasa) doğruladı. Bu keşif, modern astronominin temel taşlarından biri haline geldi ve Isaac Newton’un yerçekimi teorisine zemin hazırladı.
• 1648: Otuz Yıl Savaşları’nı sona erdiren Vestfalya Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, Avrupa’da modern ulus-devlet sisteminin ve egemenlik anlayışının temelini attı.
• 1718: Londralı avukat James Puckle, dünyanın ilk makineli tüfeği olarak kabul edilen “Puckle Gun”u patentledi. Tasarımında ilginç bir detay vardı: Hıristiyanlara karşı yuvarlak, Türklere karşı ise kare mermiler kullanılması öngörülmüştü.
• 1756: İngiltere’nin Fransa’ya savaş ilan etmesiyle Yedi Yıl Savaşı başladı. Kuzey Amerika’daki Fransa-Kızılderili Savaşı olarak da bilinen bu çatışma, “ilk dünya savaşı” olarak nitelendirilir ve küresel güç dengelerini derinden etkiledi.
• 1811: Paraguay, İspanya’dan bağımsızlığını ilan etti. Güney Amerika’daki bağımsızlık hareketleri açısından önemli bir kilometre taşı oldu.
• 1856: Anadolu Feneri ve Rumeli Feneri, Fransızlar tarafından inşa edilerek hizmete girdi. Bu fenerler, İstanbul Boğazı’nın navigasyon güvenliği için kritik rol oynadı.
• 1873: İstanbul’da Darüşşafaka Lisesi kuruldu. Osmanlı’da modern eğitimin öncü kurumlarından biri olarak uzun yıllar hizmet verdi.
• 1911: ABD Yüksek Mahkemesi, Standard Oil şirketini tekelleşme nedeniyle parçalanmaya mahkum etti. Bu karar, rekabet hukuku ve antitröst yasalarının gelişmesinde dönüm noktası oldu.
• 1919 – Türkiye için en kritik gün: İtilaf Devletleri’nin desteğiyle Yunan kuvvetleri İzmir’e çıktı ve şehri işgal etti. Gazeteci Hasan Tahsin (Osman Nevres), Yunan askerlerine karşı ilk kurşunu sıkarak direnişi başlattı ancak hemen şehit düştü. Askerlik Şubesi Başkanı Albay Süleyman Fethi Bey de 22 süngü darbesiyle şehit edildi. Bunlar, Türk Kurtuluş Savaşı’nın ilk şehitleri olarak tarihe geçti. İşgal sırasında Türk sivillere ve silahsız askerlere yönelik saldırılar yaşandı, yüzlerce kişi hayatını kaybetti. Aynı gün Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’da Sultan Vahdettin ile Yıldız Sarayı’nda görüştü. Bu işgal, Anadolu’da milli mücadelenin ateşini yakan en önemli olaylardan biri oldu.
• 1928: Walt Disney’in yarattığı Mickey Mouse karakteri, “Plane Crazy” adlı kısa animasyon filminde ilk kez izleyiciyle buluştu.
• 1935: Moskova Metrosu hizmete açıldı. Stalin döneminde inşa edilen bu metro, dünyanın en büyük ve en ihtişamlı metrosu projelerinden biriydi.
• 1940: McDonald’s’ın ilk restoranı ABD’de açıldı. Bu, küresel fast-food endüstrisinin başlangıcı oldu.
• 1948: İsrail’in bağımsızlığını ilan etmesinin hemen ardından Mısır, Suriye, Ürdün, Irak ve diğer Arap ülkeleri İsrail’e saldırarak 1948 Arap-İsrail Savaşı’nı başlattı. Savaş yaklaşık 10 ay sürdü ve bölgede uzun vadeli çatışmaların temelini attı.
• 1958: Sovyetler Birliği, Sputnik 3 uydusunu fırlattı. Uzay yarışında önemli bir adımdı.
• 1963: Amerikalı astronot Gordon Cooper, Mercury-Atlas 8 göreviyle uzaya çıktı ve dönemin en uzun uzay uçuşunu (34 saat 19 dakika) gerçekleştirdi.
• 1972: II. Dünya Savaşı’ndan beri ABD işgali altında olan Okinawa Adası, Japonya’ya iade edildi.
• 1988: Sovyet Kızıl Ordusu, yaklaşık 8 yıl süren işgalin ardından Afganistan’dan çekilmeye başladı. Bu, Sovyetler Birliği’nin zayıflamasında etkili bir süreçti.
• 1991: Edith Cresson, Fransa’nın ilk kadın başbakanı olarak göreve başladı.

Diğer dikkat çeken olaylar arasında 1919 Winnipeg Genel Grevi, 1932 Japonya’daki May 15 Olayı (darbe girişimi), 1940’ta naylon çorapların satışa sunulması ve 1990’da Van Gogh’un bir tablosunun rekor fiyata satılması yer alır.

Türkiye’ye Özgü Önemli Gelişmeler

Türkiye tarihinde 15 Mayıs, İzmir işgaliyle özdeşleşmiştir. Bu olay, milli bilincin uyanışında ve Kuvâ-yi Milliye ruhunun doğuşunda belirleyici rol oynamıştır. Ayrıca 1969’da eski Demokrat Partililere siyasal hakların iadesi, 1980’de Regaip Kandili’nde Atatürk’e yönelik provokatif olaylar ve 1984’te Aydınlar Dilekçesi gibi gelişmeler de bu tarihe damga vurmuştur.

Doğumlar 

• 1397: Kore Kralı Sejong (ö. 1450) – Hangul alfabesinin geliştirilmesinde büyük rol oynadı.
• 1567: Claudio Monteverdi – İtalyan besteci, opera sanatının öncülerinden (ö. 1643).
• 1773: Klemens von Metternich – Avusturyalı diplomat ve devlet adamı (ö. 1859).
• 1859: Pierre Curie – Fransız fizikçi, radyoaktivite çalışmalarıyla Nobel Ödülü sahibi (ö. 1906).
• 1891: Mikhail Bulgakov – Rus yazar, Usta ile Margarita’nın yazarı (ö. 1940).
• 1900: Reşit Rahmeti Arat – Türk dil bilimci ve akademisyen (ö. 1964).
• 1904: Sadi Irmak – Türk doktor, siyasetçi ve eski başbakan (ö. 1990).
• 1915: Paul Samuelson – Nobel ödüllü Amerikalı ekonomist (ö. 2009).
• 1937: Madeleine Albright – ABD’nin ilk kadın Dışişleri Bakanı.
• 1987: Ersan İlyasova – Türk basketbolcu.

Diğer önemli doğumlar: James Mason (1909), Katherine Anne Porter (1890), Max Frisch (1911) gibi isimler.

Ölümler 

• 1174: Nureddin Zengi, Halep Atabeyi.
• 1886: Emily Dickinson – Amerikalı ünlü şair.
• 1919: Hasan Tahsin ve Süleyman Fethi Bey (İzmir işgali şehitleri).
• 1998: Naim Talu – Eski Türk başbakanı.
• 2003: June Carter Cash – Amerikalı country müzisyeni.

15 Mayıs aynı zamanda Uluslararası Aile Günü, Vicdani Ret Günü ve Havacılık Şehitlerini Anma Günü gibi özel günlere denk gelmektedir.

15 Mayıs, savaşların acılarını, bilimsel ilerlemelerin umudunu ve bağımsızlık mücadelelerinin ateşini bir arada barındıran bir tarihtir. Özellikle Türkiye’de bu gün, milli mücadelenin ve vatan sevgisinin sembolü olarak her yıl anılmaya devam etmektedir. Tarih, bu gibi günlerle şekillenmiş ve gelecek nesillere ilham kaynağı olmuştur.