TARİHTE BUGÜN 5 ŞUBAT

Tarihin akışında belirli günler, önemli olaylar, doğumlar ve kayıplarla dolu olur. 5 Şubat da bunlardan biri; hem küresel çapta hem de Türkiye özelinde, siyasi dönüşümlerden doğal afetlere, kültürel dönüm noktalarından bilimsel başarılara kadar geniş bir yelpazede gelişmelere ev sahipliği yapmıştır. Bu gün, ideolojik kırılmaların, anayasal yeniliklerin ve unutulmaz şahsiyetlerin izlerini taşır. 

DÜNYA TARİHİNDE 5 ŞUBAT’TA YAŞANAN OLAYLAR

Tarihin sayfalarında 5 Şubat, çeşitli coğrafyalarda meydana gelen depremler, siyasi infazlar, keşifler ve uzay maceralarıyla dikkat çeker. Bu olaylar, insanlık tarihinin şekillenmesinde kritik roller oynamıştır.

• 62 – Pompei Depremi: Roma İmparatorluğu'nun güneyinde, Pompei şehri ve çevresini sarsan şiddetli bir deprem yaşandı. Bu sarsıntı, antik kentin mimari yapısını derinden etkiledi ve birçok bina hasar gördü. Deprem, ilerleyen yıllarda Vezüv Yanardağı'nın patlamasıyla sonuçlanacak volkanik faaliyetlerin öncüsü olarak görülür. Yeniden inşa çalışmaları, şehrin günlük hayatını uzun süre sekteye uğrattı.
• 1597 – Japonya’da 26 Hristiyan’ın İnfazı: Nagasaki kentinde, Hristiyanlığı yayma faaliyetleri nedeniyle suçlanan 26 Katolik misyoner ve Japon inanan, çarmıha gerilerek idam edildi. Bu trajik olay, Japonya'da Hristiyan topluluklara karşı uygulanan baskı ve zulmün simgesi haline geldi, ülkenin izolasyonist politikalarını pekiştirdi.
• 1631 – Roger Williams’ın Massachusetts’ten Sürgünü: Kuzey Amerika kolonilerinde din özgürlüğünü savunan İngiliz teolog Roger Williams, radikal görüşleri nedeniyle Massachusetts kolonisinden kovuldu. Bu sürgün, onun Rhode Island'ı kurmasına yol açtı ve Amerika Birleşik Devletleri'nde din özgürlüğü kavramının temel taşlarından birini oluşturdu.
• 1783 – Calabria Depremleri (İtalya): İtalya'nın güneyindeki Calabria bölgesinde peş peşe gelen yıkıcı depremler, on binlerce insanın ölümüne sebep oldu. Bu felaket serisi, Avrupa'nın en ölümcül doğal afetlerinden biri olarak tarihe geçti ve bölgenin demografik yapısını kökten değiştirdi.
• 1818 – Karl Marx’ın Doğumu: Alman filozof ve ekonomist Karl Marx, bu tarihte dünyaya geldi. Kapitalizm eleştirisi, sınıf mücadelesi ve komünizm teorileriyle modern siyasi düşünceyi dönüştüren Marx, dünya çapında devrimci hareketlere ilham verdi.
• 1852 – Ermitaj Müzesi Açıldı: Rusya'nın St. Petersburg şehrinde bulunan Ermitaj Müzesi, halka kapılarını açtı. İmparatorluk koleksiyonlarından oluşan bu müze, bugün milyonlarca eseri barındıran dünyanın en prestijli sanat kurumlarından biri konumunda.
• 1917 – Meksika Anayasası Kabul Edildi: Meksika Devrimi'nin ardından hazırlanan yeni anayasa yürürlüğe girdi. Toprak reformu, eğitimde laiklik ve işçi haklarını vurgulayan bu metin, Latin Amerika'da ilerici anayasa örneklerinin öncüsü oldu, ancak uygulamada zorluklar yaşandı.
• 1924 – BBC İlk Radyo Saat Sinyalini Yayınladı: İngiltere'de BBC, Greenwich Gözlemevi'nden alınan saat sinyallerini radyo üzerinden ilk kez duyurdu. Bu yenilik, global zaman standartlarının yaygınlaşmasında ve günlük hayatın senkronizasyonunda önemli bir adım attı.
• 1958 – Gamel Abdel Nasser Mısır ve Suriye’yi Birleştirdi: Mısır lideri Nasser, Suriye ile birleşerek Birleşik Arap Cumhuriyeti'ni ilan etti. Arap milliyetçiliğinin zirve noktalarından biri olan bu birlik, ekonomik ve siyasi farklılıklar nedeniyle kısa sürede dağıldı.
• 1971 – Apollo 14 Ay’a İndi: NASA'nın Apollo programı kapsamında Apollo 14 aracı, Ay yüzeyine başarılı bir iniş gerçekleştirdi. Astronotlar Alan Shepard ve Edgar Mitchell, bilimsel örnekler topladı ve deneyler yaptı, insanlı uzay keşfinde yeni bir sayfa açtı.
• 1987 – Güney Afrika’da Apartheid Karşıtı Reformlar: Güney Afrika Devlet Başkanı P.W. Botha, apartheid rejimindeki bazı ayrımcı uygulamaların hafifletileceğini duyurdu. Bu kısmi reformlar, ırk ayrımcılığının sona ermesine giden yolda önemli bir eşik teşkil etti.
• 2003 – ABD Dışişleri Bakanı Colin Powell BM’de Konuştu: Birleşmiş Milletler'de Irak'ın kitle imha silahlarına sahip olduğunu savunan bir sunum yapan Powell, bu iddialarla Irak işgalinin uluslararası meşruiyetini sağlamaya çalıştı, ancak sonradan iddiaların temelsiz olduğu ortaya çıktı.

TÜRKİYE TARİHİNDE 5 ŞUBAT’TA YAŞANAN OLAYLAR

Türkiye açısından 5 Şubat, Cumhuriyet'in temel ilkelerinin anayasallaşmasından kültürel ve siyasi gelişmelere kadar önemli anlara tanıklık eder.

• 1937 – Atatürk İlkeleri Anayasaya Girdi: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 2. maddesine, Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik ve İnkılapçılık ilkeleri dahil edildi. Bu değişiklik, devletin ideolojik yapısını kalıcılaştırdı ve Cumhuriyet'in temel felsefesini anayasal çerçeveye oturttu.
• 1944 – Ankara Devlet Konservatuvarı Genişletildi: Müzik ve tiyatro eğitiminin merkezlerinden biri olan konservatuvar, yeni bölümlerle genişletildi. Bu adım, Türk sanat hayatının profesyonelleşmesinde ve ulusal kültürün gelişmesinde etkili oldu.
• 1964 – TRT İlk Deneme Yayınlarına Hazırlandı: Türkiye Radyo Televizyon Kurumu'nun kuruluş hazırlıkları hız kazandı. Bu süreç, Türkiye'de kamusal yayıncılığın temellerini attı ve medya sektörünün modernleşmesine öncülük etti.
• 1971 – İstanbul Boğazı’nda Ulaşım Düzenlemeleri: Boğaz'da deniz trafiğini güvenli kılmak için yeni yönetmelikler uygulanmaya başlandı. Bu kurallar, uluslararası denizcilik standartlarını karşılayarak kazaları azaltmayı hedefledi.
• 1980 – Türkiye’de Siyasi Gerilim Tırmandı: 12 Eylül Darbesi'ne giden süreçte, siyasi şiddet olaylarının artması üzerine birçok şehirde olağanüstü güvenlik tedbirleri alındı. Bu dönem, ülkenin iç istikrarını derinden sarstı.
• 1993 – Madımak Oteli Davası Süreci: Sivas'ta yaşanan trajik olaylarla ilgili yargılamalarda önemli ilerlemeler kaydedildi. Bu dava, Türkiye'de ifade özgürlüğü ve toplumsal barış tartışmalarını alevlendirdi.

5 ŞUBAT’IN TARİHSEL ÖNEMİ

5 Şubat, tarih boyunca anayasal reformlardan doğal afetlere, kültürel yeniliklerden siyasi birlik girişimlerine kadar çok yönlü bir öneme sahiptir. Özellikle Türkiye'de Atatürk ilkelerinin anayasaya eklenmesi, Cumhuriyet'in ideolojik kimliğini pekiştiren bir dönüm noktasıdır. Küresel ölçekte ise depremler ve infazlar gibi olaylar, insanlığın kırılganlığını hatırlatırken, doğumlar ve keşifler umut verici gelişmeleri temsil eder.

OLAYLAR 

Aşağıda, 5 Şubat'ta meydana gelen diğer önemli olaylar kronolojik sırayla detaylandırılmıştır:

• 1869: Avustralya'nın Victoria eyaletinde, yerin hemen altında keşfedilen 78 kilogramlık saf altın külçesi "Hoş Geldin Yabancı" adıyla tarihe geçti. Bu keşif, altın madenciliğinin zirve yaptığı dönemin simgesi oldu.
• 1877: Osmanlı sadrazamı Mithat Paşa görevden alındı ve daha sonra Taif'te boğularak öldürüldü. Bu olay, Tanzimat döneminin siyasi çalkantılarını yansıtır.
• 1885: Belçika Kralı II. Léopold, Kongo'yu kişisel mülkü ilan etti, bu da sömürgecilik tarihinin en tartışmalı sayfalarından birini açtı.
• 1917: ABD Kongresi, Başkan Wilson'un vetosuna rağmen Asya göçünü yasaklayan yasayı kabul etti, göç politikalarında ırkçı yaklaşımların örneği oldu.
• 1919: Sinema ikonları Charlie Chaplin, Mary Pickford, Douglas Fairbanks ve D.W. Griffith, United Artists stüdyosunu kurdu, Hollywood'un bağımsız yapımcılığını başlattı.
• 1919: Milli Mücadele döneminde Karakol Cemiyeti adlı gizli direniş örgütü kuruldu, bağımsızlık mücadelesine katkı sağladı.
• 1924: Nezihe Muhittin önderliğinde Türk Kadınlar Birliği kuruldu, kadın hakları hareketinin önemli bir adımıydı.
• 1924: Greenwich Gözlemevi, saat başı sinyallerini yayına başladı, zaman ölçümünde standartlaşmayı sağladı.
• 1932: Seyyan Hanım tarafından seslendirilen "Mazi Kalbimde Bir Yaradır" adlı ilk Türk tangosu, müzik tarihine girdi.
• 1932: Süleymaniye Camii'nde ilk Türkçe hutbe okundu, dil reformunun dini alandaki yansımasıydı.
• 1933: Atatürk, Bursa'da Türkçe ezan karşıtı gösteriler üzerine gezisini yarıda keserek bölgeye gitti, laiklik vurgusunu güçlendirdi.
• 1936: Charlie Chaplin'in son sessiz filmi "Modern Zamanlar" vizyona girdi, endüstriyel toplum eleştirisiyle klasikleşti.
• 1937: Anayasa değişikliğiyle altı ilke metne eklendi: Cumhuriyetçi, Milliyetçi, Halkçı, Devletçi, Laik ve İnkılapçı devlet yapısı tanımlandı.
• 1939: Uludağ'da ilk kayak yarışmaları düzenlendi, kış sporlarının Türkiye'de başlangıcı oldu.
• 1956: Meriç ve Tunca nehirleri dondu, İstanbul'un bazı semtlerine kurtlar indi ve ekmek kıtlığı yaşandı, sert kış koşullarının örneğiydi.
• 1958: Cemal Abdünnasır, Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin cumhurbaşkanlığına aday oldu.
• 1958: ABD Hava Kuvvetleri, Georgia açıklarında bir hidrojen bombasını kaybetti, bomba hala bulunamadı.
• 1959: Kıbrıs sorunu için İngiltere, Türkiye ve Yunanistan Zürih'te görüşmelere başladı.
• 1971: Apollo 14'ün Ay inişi, uzay araştırmalarında bir başarı daha kaydetti.
• 1972: Bob Douglas, Basketbol Şöhretler Müzesi'ne seçilen ilk siyah Amerikalı oldu.
• 1973: Güney Afrika'da 20 bin siyah işçi greve gitti, apartheid karşıtı mücadelenin parçasıydı.
• 1975: ABD'nin Türkiye'ye silah ambargosu başladı, Kıbrıs müdahalesi gerekçesiyle.
• 1976: Lockheed şirketi, Türkiye'de rüşvet skandalını itiraf etti.
• 1983: 12 Eylül döneminde üç idam daha gerçekleşti: Rıdvan, Cavit ve Süleyman Karaköse kardeşler.
• 1983: Nokta dergisi yayın hayatına başladı, gazetecilikte yeni bir soluk getirdi.
• 1988: Manuel Noriega'ya uyuşturucu ve para aklama davaları açıldı.
• 1988: Yunan vatandaşlarının Türkiye'deki mülk haklarını donduran 1964 kararname kaldırıldı.
• 1991: Son altı ayda 60 bin sendikalı işçi işten çıkarıldı, ekonomik krizin yansımasıydı.
• 1993: Adnan Kahveci, eşi ve kızı trafik kazasında hayatını kaybetti.
• 1994: Saraybosna'da Markale Pazarı bombalandı, 68 ölü ve 144 yaralıyla Bosna Savaşı'nın trajedilerinden biri.
• 1994: DEP Genel Sekreteri Murat Bozlak silahlı saldırıya uğradı.
• 1997: Sincan Belediye Başkanı Bekir Yıldız gözaltına alındı.
• 2006: Trabzon'da Rahip Andrea Santoro öldürüldü.
• 2007: Astronot Sunita Williams, en uzun kadın uzay yürüyüşü rekorunu kırdı.
• 2018: Cumhurbaşkanı Erdoğan, 59 yıl aradan sonra Vatikan'ı ziyaret etti.
• 2020: Pegasus uçağı Sabiha Gökçen'de pistten çıktı, 3 ölü ve 179 yaralı.
• 2020: Van'da ikinci çığ felaketi, 41 can aldı.
• 2023: Nikos Hristodulidis, Kıbrıs Cumhurbaşkanı seçildi.

DOĞUMLAR 

5 Şubat doğumlu isimler, çeşitli kültürlerden gelerek dünya mirasına katkı sağlamışlardır:

• 976: Sanjō, Japonya'nın 67. imparatoru, geleneksel monarşi düzeninde rol oynadı (ö. 1017).
• 1626: Madame de Sévigné, Fransız aristokrat ve mektup yazarı (ö. 1696).
• 1723: John Witherspoon, ABD kurucularından Presbiteryen rahip (ö. 1794).
• 1737: Park Ji-won, Koreli filozof ve ekonomist (ö. 1805).
• 1788: Robert Peel, İngiltere Başbakanı (ö. 1850).
• 1799: John Lindley, İngiliz botanikçi (ö. 1865).
• 1804: Johan Ludvig Runeberg, Fin şair (ö. 1877).
• 1808: Carl Spitzweg, Alman ressam ve şair (ö. 1885).
• 1812: Georges-Charles de Heeckeren d'Anthès, Fransız subay ve senatör (ö. 1895).
• 1818 – Karl Marx: Alman düşünür, ekonomist ve sosyalist teorisyen. Marksizm'in kurucusu olarak kapitalizm eleştirisiyle dünya siyasetini şekillendirdi.
• 1835: Friedrich August Theodor Winnecke, Alman astronom (ö. 1897).
• 1840: John Boyd Dunlop, lastik mucidi (ö. 1921).
• 1848: Ignacio Carrera Pinto, Şilili subay (ö. 1882).
• 1852: Terauchi Masatake, Japon general ve devlet adamı (ö. 1919).
• 1858: Saffet Atabinen, ilk Türk orkestra şefi (ö. 1939).
• 1867: Bernard Carra de Vaux, Fransız oryantalist (ö. 1953).
• 1872: Selma Rıza Feraceli, ilk Türk kadın gazeteci (ö. 1931).
• 1877: Vladimir Minorski, Rus doğubilimci (ö. 1966).
• 1878 – André Citroën: Fransız girişimci ve mühendis. Citroën otomobil şirketini kurarak otomotiv endüstrisinde yenilikler getirdi.
• 1885: Burton Downing, Amerikalı bisikletçi (ö. 1929).
• 1889: Recep Peker, Türk siyasetçi (ö. 1950).
• 1897: Dirk Stikker, Hollandalı diplomat (ö. 1979).
• 1897: Anton Graf von Arco auf Valley, Alman aktivist (ö. 1945).
• 1907: Eren Eyüboğlu, Türk ressam (ö. 1988).
• 1907: Pierre Pflimlin, Fransız başbakan (ö. 2000).
• 1909: Grażyna Bacewicz, Polonyalı besteci (ö. 1969).
• 1910: Francisco Varallo, Arjantinli futbolcu (ö. 2010).
• 1912: Hedwig Potthast, tarihi figür (ö. 1994).
• 1914: William Burroughs, Amerikalı yazar (ö. 1997).
• 1914: Alan Lloyd Hodgkin, İngiliz fizyolog (ö. 1998).
• 1914 – William S. Burroughs: Amerikalı yazar. Beat Kuşağı'nın önde gelen figürlerinden biri, deneysel romanlarıyla edebiyata yeni boyutlar kattı.
• 1915: Robert Hofstadter, Amerikalı fizikçi (ö. 1990).
• 1917: Kerime Nadir, Türk romancı (ö. 1984).
• 1918: Kara Karayev, Azeri besteci (ö. 1982).
• 1918: Otto Scrinzi, Avusturyalı siyasetçi (ö. 2012).
• 1919: Red Buttons, Amerikalı aktör (ö. 2006).
• 1919: Andreas Papandreou, Yunan başbakan (ö. 1996).
• 1921: Ken Adam, İngiliz tasarımcı (ö. 2016).
• 1929: Hal Blaine, Amerikalı müzisyen (ö. 2019).
• 1929: Fred Sinowatz, Avusturyalı politikacı (ö. 2008).
• 1932: Cesare Maldini, İtalyan futbolcu (ö. 2016).
• 1932: Vladimir Maneyev, Rus güreşçi (ö. 1985).
• 1933: Jörn Donner, Fin sanatçı (ö. 2020).
• 1933: B. S. Johnson, İngiliz yazar (ö. 1973).
• 1934: Hank Aaron, Amerikalı beyzbolcu (ö. 2021).
• 1934: Don Cherry, Kanadalı hokeyci.
• 1935: Johannes Geldenhuys, Güney Afrikalı general (ö. 2018).
• 1937: Stuart Damon, Amerikalı aktör (ö. 2021).
• 1940: H. R. Giger, İsviçreli sanatçı (ö. 2014).
• 1940: Özay Gönlüm, Türk müzisyen (ö. 2000).
• 1941: Stephen J. Cannell, Amerikalı yapımcı (ö. 2010).
• 1941 – Hayao Miyazaki: Japon animasyon ustası. Studio Ghibli'nin kurucusu, "Spirited Away" gibi eserlerle global çapta hayran kitlesi edindi.
• 1943: Nolan Bushnell, Atari'nin kurucusu.
• 1943: Michael Mann, Amerikalı yönetmen.
• 1945: Jale Parla, Türk edebiyatçı.
• 1946: Charlotte Rampling, İngiliz oyuncu.
• 1948: Giovanni Di Clemente, İtalyan yapımcı (ö. 2018).
• 1948: Sven-Göran Eriksson, İsveçli teknik direktör (ö. 2024).
• 1948: Barbara Hershey, Amerikalı oyuncu.
• 1948: Tom Wilkinson, İngiliz oyuncu (ö. 2023).
• 1949: Kurt Beck, Alman siyasetçi.
• 1950: Nihat Nikerel, Türk oyuncu (ö. 2009).
• 1951: Nikolay Merkuşkin, Rus politikacı.
• 1951: Yaşar Nuri Öztürk, Türk ilahiyatçı (ö. 2016).
• 1951: Robin Sachs, İngiliz oyuncu (ö. 2013).
• 1951: Elizabeth Swados, Amerikalı sanatçı (ö. 2016).
• 1952: Daniel Balavoine, Fransız şarkıcı (ö. 1986).
• 1956: Vinnie Colaiuta, Amerikalı baterist.
• 1956: Sevda Karaca, Türk sanatçı.
• 1957: Mustafa Elitaş, Türk siyasetçi.
• 1958: Orhan Alkaya, Türk sanatçı.
• 1958: Kenneth Holm, İsveçli sporcu.
• 1959: Jennifer Granholm, Amerikalı siyasetçi.
• 1959: Lütfü Türkkan, Türk iş insanı ve siyasetçi.
• 1965: Gheorghe Hagi, Rumen futbolcu.
• 1985 – Cristiano Ronaldo: Portekizli futbol efsanesi. Rekorlar kıran kariyeriyle modern futbolun simgelerinden biri haline geldi.
• 1986: Manuel Fernandes, Portekizli futbolcu.
• 1992: Neymar, Brezilyalı futbolcu.

ÖLÜMLER 

5 Şubat'ta yitirilen isimler, sanat, siyaset ve spor dünyasından gelmektedir:

• 1597 – 26 Nagasaki Şehidi: Japonya'da Hristiyan inançları nedeniyle idam edilen misyonerler ve inananlar. Bu olay, dini tolerans tartışmalarının simgesi oldu.
• 1881 – Thomas Carlyle: İskoç tarihçi ve filozof. "Kahramanlar ve Kahramanlara Tapınma" gibi eserleriyle 19. yüzyıl düşüncesini etkiledi.
• 1970 – Eero Saarinen: Fin kökenli Amerikalı mimar. Gateway Arch gibi ikonik yapılarıyla modern mimarlığın öncülerinden.
• 1969: Thelma Ritter, Amerikalı oyuncu (d. 1902).
• 1993: Joseph Leo Mankiewicz, Amerikalı yönetmen (d. 1909).
• 1993: Adnan Kahveci, Türk siyasetçi, trafik kazasında ailesiyle öldü (d. 1949).
• 1994: Hermann Josef Abs, Alman bankacı (d. 1901).
• 1999: Wassily Leontief, Nobel ödüllü ekonomist (d. 1906).
• 2004 – Halil Dikmen: Türk ressam ve eğitmen. Soyut sanat çalışmalarıyla Türk resim sanatına katkı sağladı.
• 2006: Cemal Kutay, Türk tarihçi (d. 1909).
• 2014: Carlos Borges, Uruguaylı futbolcu (d. 1932).
• 2020: Kirk Douglas, Amerikalı aktör (d. 1916).
• 2021: Leon Spinks, Amerikalı boksör (d. 1953).