Tarihte Bugün 5 Kasım

5 Kasım Tarihte Bugün: Dünya ve Türkiye’de Yaşanan Önemli Olaylar, Doğumlar ve Ölümler

5 Kasım, dünya tarihinde savaşlar, siyasi dönüm noktaları, bilimsel keşifler, kültürel gelişmeler ve toplumsal dönüşümlerle dolu bir gündür. Özellikle İngiltere’de “Guy Fawkes Gecesi” veya “Bonfire Night” olarak anılan, 1605 Barut Komplosu’nun engellenmesinin yıldönümü olarak bilinir. Aynı tarihte Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne uzanan süreçte askerî harekâtlar, diplomatik gelişmeler, eğitim reformları ve siyasi kırılmalar da yaşanmıştır. 

Önemli Dünya Olayları

5 Kasım, farklı coğrafyalarda ve yüzyıllarda birçok kritik gelişmeye sahne olmuştur:

• 1492: Kristof Kolomb, Küba’da yerli halklardan mısır (maize) yetiştirme ve hasat yöntemlerini öğrenir. Bu, Avrupa’nın Yeni Dünya tarım ürünleriyle erken tanışmasının örneklerinden biridir.
• 1556: İkinci Panipat Savaşı gerçekleşir. Kuzey Hindistan’ın Hindu hükümdarı Hem Chandra Vikramaditya (Hemu), Babür İmparatoru Ekber’in güçleri tarafından yenilir. Hemu yakalanır ve idam edilir. Zafer, Babür İmparatorluğu’nun Kuzey Hindistan’daki hâkimiyetini yeniden pekiştirir.
• 1605: İngiltere’de Barut Komplosu (Gunpowder Plot) engellenir. Katolik komplocular, Kral I. James’i ve Parlamento’yu havaya uçurmak amacıyla Westminster Sarayı mahzenlerine 36 fıçı barut yerleştirir. Guy Fawkes, barutları beklerken yakalanır. Komplo başarısız olur; Fawkes ve diğer komplocular işkence görür ve idam edilir. Olay, İngiltere’de her yıl ateşler yakılarak, havai fişeklerle ve Fawkes kuklalarının yakılmasıyla anılır.
• 1757: Yedi Yıl Savaşları sırasında Prusya Kralı II. Friedrich (Büyük Friedrich), Rossbach Muharebesi’nde Fransız ve Habsburg müttefik ordularını ağır yenilgiye uğratır.
• 1854: Kırım Savaşı’nda Inkerman Muharebesi yapılır. İngiliz ve Fransız müttefik kuvvetleri, sayıca üstün Rus ordusuna karşı sisli ve zorlu koşullarda zafer kazanır.
• 1872: ABD’de kadın hakları savunucusu Susan B. Anthony, oy kullanma hakkı olmadan başkanlık seçiminde oy kullanmaya çalışır. Bu eylem yasadışıdır; Anthony tutuklanır ve yargılanır. Olay, kadınların oy hakkı mücadelesinin sembolik bir dönüm noktası olur.
• 1895: George B. Selden, benzinle çalışan otomobil için ABD’de ilk patentini alır.
• 1912: ABD başkanlık seçimlerini Woodrow Wilson kazanır.
• 1914: I. Dünya Savaşı kapsamında Fransa ve İngiltere, Osmanlı İmparatorluğu’na savaş ilan eder. Aynı gün İngiltere, Kıbrıs’ın yönetimini resmen kendi topraklarına katar.
• 1930: ABD’li yazar Sinclair Lewis, Nobel Edebiyat Ödülü’nü alan ilk Amerikalı olur. Aynı yıl Londra’da ilk televizyon reklamı yayımlanır.
• 1937: Adolf Hitler, gizli bir toplantıda askeri liderlerine savaş niyetini açıklar.
• 1940: Franklin D. Roosevelt, ABD’de üçüncü kez başkan seçilir.
• 1943: II. Dünya Savaşı sırasında Vatikan’a dört bomba atılır (Vatikan tarafsızdır).
• 1955: II. Dünya Savaşı’nda yıkılan Viyana Devlet Operası, Beethoven’ın “Fidelio” operasıyla yeniden açılır.
• 1956: Süveyş Krizi sırasında İngiltere ve Fransa, Port Said’e hava indirme birlikleri çıkarır. Aynı dönemde Macaristan’daki ayaklanma Sovyet tanklarıyla bastırılır.
• 1968: ABD başkanlık seçimlerini Richard Nixon kazanır.
• 1979: İran’ın dini lideri Ayetullah Humeyni, ABD’yi “Büyük Şeytan” olarak nitelendirir.
• 1992: Satranç ustası Bobby Fischer, Belgrad’da Boris Spassky’ye karşı “20. Yüzyılın Rövanş Maçı” olarak anılan gayri resmi maçı kazanır.
• 1994: Boksör George Foreman, 45 yaşında Michael Moorer’i yenerek ağır sıklet şampiyonluğunu kazanır ve tarihin en yaşlı ağır sıklet şampiyonu olur.
• 2003: Seri katil Gary Ridgway, 48 cinayetten suçunu kabul eder.
• 2009: ABD’de Fort Hood üssünde Binbaşı Nidal Hasan, 13 kişiyi öldüren bir saldırı düzenler.
• 2013: Hindistan Uzay Araştırma Örgütü (ISRO), Mars Orbiter Mission (Mangalyaan) adlı ülkenin ilk gezegenlerarası uzay aracını fırlatır.
• 2024: Donald Trump, ABD başkanlık seçimlerini kazanarak ardışık olmayan ikinci dönemini elde eder.

Diğer dikkat çekici gelişmeler arasında 1864 Kalküta kasırgası, 1877 Şef Joseph’in teslim olması, 1892 Dalton Kardeşler’in öldürülmesi, 1896 Wilhelm Conrad Röntgen’in X ışınları çalışmalarının duyurulması, 1911 İtalya’nın Trablusgarp ve Sirenayka’yı ilhakı, 1916 Polonya Krallığı’nın yeniden kurulacağının ilanı, 1944 Fransa’da kadınlara seçme hakkının tanınması, 1947 Kominform’un kurulması, 1950 Pakchon Muharebesi, 1958 Fransa’da Beşinci Cumhuriyet’in kurulması, 1960 Güney Afrika’da cumhuriyet rejiminin kabul edilmesi, 1962 The Beatles’ın “Love Me Do” şarkısının yayımlanması, 1972 Fransa’da Ulusal Cephe’nin kurulması, 1983 Byford Dolphin dalış kazası, 1988 Şili’de Pinochet referandumu, 1989 Dalai Lama’nın Nobel Barış Ödülü’nü alması, 1991 Linux 0.02 sürümünün duyurulması, 1996 Bill Clinton’ın ikinci kez seçilmesi, 2006 Saddam Hüseyin’e idam cezası verilmesi, 2007 Android işletim sisteminin duyurulması ve Chang’e 1’in Ay yörüngesine girmesi, 2015 Brezilya’daki maden atık barajı çökmesi, 2017 Sutherland Springs kilise saldırısı ve 2021 Astroworld Festivali izdihamı yer alır.

Türkiye ve Osmanlı Tarihinde Önemli Olaylar

5 Kasım, Osmanlı Devleti’nin son döneminden Cumhuriyet yıllarına uzanan süreçte birçok önemli gelişmeye sahne olmuştur:

• 1638: IV. Murat komutasındaki Osmanlı ordusu Musul’a girer.
• 1914: İngiltere ve Fransa Osmanlı’ya savaş ilan eder; Kıbrıs’ın yönetimi İngiltere’ye geçer.
• 1919: Gaziantep, Fransız kuvvetleri tarafından işgal edilir.
• 1922: İsmet Paşa başkanlığındaki TBMM heyeti, Lozan Barış Konferansı’na katılmak üzere İsviçre’ye hareket eder.
• 1925: Mustafa Kemal Atatürk, Ankara Hukuk Fakültesi’ni (Ankara Adliye Hukuk Mektebi) açar. Bu, Cumhuriyet döneminin sıfırdan kurulan ilk yükseköğretim kurumlarından biridir ve Türkiye’nin modern hukuk eğitiminin temelini atar. Aynı yıl Cumhuriyet altınları basılmaya başlanır.
• 1934: Devlet tiyatrosu ve sahne sanatlarının kurumsallaşması yönünde çalışmalar yürütülür (Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü’nün resmî kuruluşu 1949’dur).
• 1936: Siyasal Bilgiler Okulu Ankara’ya taşınır.
• 1953: Türkiye, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi geçici üyeliğine seçilir.
• 1957: Vatan Partisi Genel Başkanı Dr. Hikmet Kıvılcımlı tutuklanır.
• 1964: Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında Kültür Anlaşması imzalanır.
• 1972: İsmet İnönü, CHP’den istifa eder.
• 1973: Geleneksel Türk tiyatrosunun son büyük temsilcilerinden İsmail Dümbüllü vefat eder.
• 1979: Yaser Arafat Ankara’yı ziyaret eder; Filistin Kurtuluş Örgütü’nün Ankara temsilciliği açılır.
• 1986: Fener Rum Patrikhanesi’nin yeniden yapılmasına izin verilir.
• 1998: Recep Tayyip Erdoğan’ın İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı görevi sona erer.
• 2006: Eski Başbakan Bülent Ecevit, GATA’da tedavi gördüğü sırada 81 yaşında hayatını kaybeder.
• 2023: CHP’nin 38. Olağan Kurultayı’nda Özgür Özel, genel başkan seçilir.

Doğumlar

5 Kasım’da doğan önemli isimler arasında şunlar yer alır:

Dünyadan:

• 1713: Denis Diderot (Fransız filozof, yazar ve ansiklopedist)
• 1829: Chester Alan Arthur (ABD’nin 21. başkanı)
• 1855: Eugene V. Debs (Amerikalı sosyalist lider ve sendikacı)
• 1857: Ida Tarbell (Amerikalı gazeteci)
• 1864: Louis Lumière (sinema öncüsü)
• 1882: Robert H. Goddard (modern roket biliminin öncülerinden)
• 1911: Roy Rogers (Amerikalı aktör ve şarkıcı)
• 1913: Vivien Leigh (İngiliz aktris; “Rüzgar Gibi Geçti” ve “İhtiras Tramvayı” filmleriyle iki Oscar kazanmıştır)
• 1931: Ike Turner (Amerikalı müzisyen)
• 1941: Art Garfunkel (Amerikalı şarkıcı; Simon & Garfunkel üyesi)
• 1943: Sam Shepard (Amerikalı oyun yazarı ve aktör)
• 1952: Bill Walton (Amerikalı basketbolcu)
• 1958: Neil deGrasse Tyson (Amerikalı astrofizikçi)
• 1959: Bryan Adams (Kanadalı şarkıcı ve söz yazarı)
• 1960: Tilda Swinton (İskoç aktris)
• 1963: Tatum O’Neal (Amerikalı aktris)
• 1965: Famke Janssen (Hollandalı aktris ve model)
• 1967: Guy Pearce (Avustralyalı aktör)
• 1968: Sam Rockwell (Amerikalı aktör)
• 1983: Jesse Eisenberg (Amerikalı aktör)
• 1987: Kevin Jonas (Amerikalı şarkıcı; Jonas Brothers üyesi)

Türkiye’den ve ilgili isimler:

• 1615: I. İbrahim (Osmanlı padişahı)
• 1908: Mehmet Ali Aybar (Türk siyasetçi, hukukçu)
• 1952: İmran Han (Pakistanlı siyasetçi ve eski kriket oyuncusu)
• 1959: Cem Özer (Türk oyuncu ve sunucu)
• 1969: Meltem Cumbul (Türk oyuncu)
• 1972: İdil Fırat (Türk oyuncu) / Sergen Yalçın (Türk futbolcu ve teknik direktör)
• 1985: Pınar Saka (Türk atlet)
• 1987: Çağlar Ertuğrul (Türk oyuncu)

Ölümler

5 Kasım’da hayatını kaybeden önemli isimler:

Dünyadan:

• 1370: III. Casimir (Polonya kralı, “Büyük”)
• 1879: James Clerk Maxwell (İskoç fizikçi; elektromanyetik teorinin kurucularından)
• 1942: George M. Cohan (Amerikalı besteci, aktör)
• 1955: Maurice Utrillo (Fransız ressam)
• 1956: Art Tatum (Amerikalı caz piyanisti)
• 1977: Guy Lombardo (Kanadalı orkestra şefi) ve René Goscinny (Fransız çizgi roman yazarı; Asteriks’in yaratıcılarından)
• 1979: Al Capp (Amerikalı karikatürist)
• 1982: Edward Hallett Carr (İngiliz tarihçi)
• 1989: Vladimir Horowitz (Rus piyanist)
• 1990: Meir Kahane (İsrailli siyasetçi)
• 1991: Fred MacMurray (Amerikalı aktör)
• 2011: Bhupen Hazarika (Hint şarkıcı ve film yapımcısı)

Türkiye’den:

• 1676: Köprülü Fazıl Ahmet Paşa (Osmanlı sadrazamı)
• 1973: İsmail Dümbüllü (tuluat ve ortaoyunu sanatçısı)
• 1988: Naşide Saffet Esen (1931 Türkiye Güzeli)
• 2006: Bülent Ecevit (dört dönem başbakanlık yapmış siyasetçi)

5 Kasım’ın Özel Anlamı ve Kutlamaları

5 Kasım, İngiltere’de Guy Fawkes Gecesi (Bonfire Night) olarak kutlanır. 1605 Barut Komplosu’nun engellenmesinin anısına havai fişek gösterileri ve ateş yakma etkinlikleri düzenlenir. Bazı ülkelerde gayriresmî olarak Uluslararası Stout Günü de anılır.

Genel olarak bakıldığında 5 Kasım; Osmanlı askerî harekâtlarından I. Dünya Savaşı’nın kritik kararlarına, Cumhuriyet’in eğitim reformlarından modern bilim ve teknoloji gelişmelerine, büyük siyasi seçimlerden kültürel mirasa kadar geniş bir yelpazede iz bırakmış bir tarihtir. Özellikle 1914’te İngiltere ve Fransa’nın Osmanlı’ya savaş ilanı ile 1925’te Ankara Hukuk Mektebi’nin açılışı, Türkiye tarihi açısından belirleyici dönüm noktalarıdır.