Tarihte Bugün 26 Ocak

Dünyada 26 Ocak’ta Yaşanan Önemli Olaylar

• 661: Raşidun Halifeliği'nin Sonu ve Hz. Ali'nin Suikastı : İslam tarihinin en kritik dönüm noktalarından biri bu tarihte yaşandı. Dördüncü Raşidun halifesi Hz. Ali, Kûfe Camii'nde sabah namazı sırasında Haricilerden Abdurrahman bin Mülcem el-Muradi tarafından zehirli bir kılıçla yaralandı ve birkaç gün sonra vefat etti. Bu suikast, Raşidun Halifeliği dönemini fiilen sona erdirdi ve halifelik Emevi hanedanına geçti. Olay, İslam dünyasında derin bir ayrışmaya yol açtı; Şii Müslümanlar Hz. Ali'yi ve soyunu imam olarak kabul ederken, Sünni anlayış farklı bir yol izledi. Bu bölünme, yüzyıllar boyunca süren mezhepsel çatışmaların ve siyasi çekişmelerin temelini oluşturdu.
• 1340: İngiltere Kralı III. Edward'ın Fransa Kralı İlan Edilmesi : Yüz Yıl Savaşları'nın (1337-1453) fitilini ateşleyen en önemli adımlardan biri bu tarihte atıldı. İngiltere Kralı III. Edward, annesi Isabella'nın Fransa Krallığı'na olan bağları nedeniyle Fransa tahtı üzerinde hak iddia etti ve kendini Fransa Kralı ilan etti. Bu iddia, Valois hanedanı ile çatışmayı resmileştirdi ve İngiltere ile Fransa arasında uzun, kanlı ve yıkıcı bir savaşı başlattı. Savaş, Avrupa'da feodal düzenin zayıflamasına, ulus-devlet anlayışının güçlenmesine ve topçuluk ile okçuluk gibi askeri teknolojilerin gelişmesine katkıda bulundu.
• 1531: Lizbon Depremi : Portekiz'in başkenti Lizbon'da meydana gelen yaklaşık 6.4-7.1 büyüklüğündeki deprem, şehrin büyük kısmını yerle bir etti. Deprem sonrası oluşan tsunami dalgaları ve günlerce süren yangınlar felaketi katladı; tahmini 20.000 ila 30.000 kişi hayatını kaybetti. Bu olay, Avrupa'da deprem bilincinin uyanmasına neden oldu. Filozof Voltaire gibi düşünürler, bu felaketi Tanrı'nın varlığı ve iyiliği üzerine felsefi tartışmalara dönüştürdü; Aydınlanma Çağı'nda doğal afetlerin teolojik açıklamalarına karşı rasyonalist yaklaşımlar güç kazandı. Lizbon, modern şehircilik ve deprem dayanıklılığı açısından yeniden inşa edildi.
• 1699: Karlofça Antlaşması : Osmanlı İmparatorluğu ile Kutsal İttifak güçleri (Avusturya, Venedik, Lehistan ve Rusya) arasında imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından biridir. Yaklaşık 15 yıl süren Büyük Türk Savaşı'nın (1683-1699) sonunda Osmanlı, Macaristan'ın büyük bölümünü, Erdel'i, Podolya'yı ve Mora'yı kaybetti. Bu antlaşma, Osmanlı'nın Avrupa'daki ilk büyük toprak kaybı olarak kabul edilir ve imparatorluğun gerileme döneminin başlangıcı sayılır. Antlaşma, Osmanlı'yı askeri ve idari reformlara zorladı; Avrupa güç dengesini değiştirdi ve Osmanlı diplomasisinde yeni bir dönemi başlattı.
• 1788: Avustralya'da İlk Kalıcı İngiliz Yerleşimi : Kaptan Arthur Phillip komutasındaki Birinci Filo (First Fleet), 11 gemiden oluşan filo ile Port Jackson (bugünkü Sydney Limanı) bölgesine ulaştı ve Sidney şehrinin temelini attı. Bu olay, Avustralya kıtasında Avrupa'nın kalıcı yerleşiminin başlangıcı olarak kabul edilir ve her yıl Avustralya Günü (Australia Day) olarak kutlanır. Ancak Aborjin yerli halkı için bu tarih, işgal, toprak kaybı, hastalıklar ve kültürel soykırımın başlangıcıdır; yerli nüfusun dramatik azalmasına yol açan bir dönemin fitilini ateşledi. Yerleşim başlangıçta ceza kolonisi olarak tasarlandı ve kıtanın kolonizasyon sürecini hızlandırdı.
• 1905: Cullinan Elması'nın Keşfi : Güney Afrika'daki Premier Madeni'nde (bugünkü Cullinan Madeni) işçiler tarafından 3.106 karat (yaklaşık 621 gram) ağırlığında dünyanın en büyük ham elması bulundu. Cullinan adlı bu elmas, Kral VII. Edward'a hediye edildi ve Amsterdam'da kesilerek Cullinan I (530 karat, Büyük Yıldız), Cullinan II (317 karat) gibi parçalara ayrıldı; bunlar Britanya Kraliyet Mücevherleri arasında yer aldı. Keşif, elmas endüstrisini dönüştürdü, De Beers gibi şirketlerin gücünü artırdı ancak madenlerdeki sömürü, ırk ayrımcılığı ve işçi hakları sorunlarını da derinleştirdi.
• 1926: John Logie Baird'ın İlk Televizyon Gösterisi : İskoç mucit John Logie Baird, Londra'daki Royal Institution'da mekanik televizyon sistemini kullanarak ilk kamuoyuna açık televizyon görüntü iletimini gerçekleştirdi. Sistem, Nipkow diski teknolojisiyle çalışıyordu ve düşük çözünürlüklü görüntüler kablosuz olarak iletiliyordu. Bu deney, televizyonun pratik icadının sembolik başlangıcı kabul edilir. Baird'ın çalışması, modern televizyon yayıncılığının temelini attı; haber, eğlence ve eğitim alanlarında devrim yarattı. Daha sonra elektronik sistemler (Farnsworth ve Zworykin) mekanik sistemi geride bıraktı.
• 1950: Hindistan Cumhuriyeti'nin İlanı : Hindistan, 1947'de bağımsızlığını kazandıktan yaklaşık 2,5 yıl sonra yeni anayasasını yürürlüğe koyarak resmen cumhuriyet oldu. Rajendra Prasad ilk cumhurbaşkanı seçildi. Anayasa, eşitlik, özgürlük, laiklik ve sosyal adalet ilkelerini benimsedi; dünyanın en kalabalık demokrasisi doğdu. Her yıl 26 Ocak, Hindistan'da Cumhuriyet Günü (Republic Day) olarak büyük törenlerle kutlanır; New Delhi'de askeri geçit ve kültürel gösteriler düzenlenir.
• 2001: Gujarat Depremi : Hindistan'ın batısındaki Gujarat eyaletinde merkez üssü Bhuj yakınlarında 7.7 büyüklüğünde şiddetli bir deprem meydana geldi. Yaklaşık 13.000 ila 20.000 kişi hayatını kaybetti, yüz binlerce insan evsiz kaldı, altyapı büyük ölçüde çöktü. Deprem, uluslararası yardım seferberliğine neden oldu. Bu felaket, Hindistan'da deprem yönetmeliği ve afet hazırlığı konusunda köklü değişikliklere yol açtı.
• 2020: Kobe Bryant Helikopter Kazası : NBA efsanesi Kobe Bryant, 13 yaşındaki kızı Gianna Bryant ve yedi kişi daha taşıyan Sikorsky S-76 helikopter, yoğun sis nedeniyle Calabasas, Kaliforniya'da dağlık bölgeye çarparak düştü; kazada uçaktaki herkes hayatını kaybetti. Bryant, Los Angeles Lakers ile 5 NBA şampiyonluğu kazanmış, 81 sayılık maç rekoru kırmış ve "Mamba Mentality" felsefesiyle tanınmıştı. Olay, spor dünyasını derin yasa boğdu; anma törenleri ve saygı duruşları dünya çapında yapıldı.

Türkiye'de 26 Ocak’ta Yaşanan Dikkat Çeken Gelişmeler

• 1699: Karlofça Antlaşması : Yukarıda detaylandırıldığı üzere, Osmanlı'nın Avrupa'daki en büyük toprak kaybı bu antlaşmayla gerçekleşti.
• 1921: İstanbul Tramvay İşçileri Grevi : Osmanlı'nın son döneminde İstanbul Tramvay Şirketi'nde çalışan işçiler, düşük ücretler, uzun çalışma saatleri ve kötü koşullar nedeniyle greve gitti. Bu grev, Cumhuriyet öncesi dönemde işçi hareketlerinin en belirgin örneklerinden biri oldu. Polis müdahalesi yaşandı ancak olay, sendikal haklar ve emek mücadelesi tartışmalarını güçlendirdi.
• 1948: Kâzım Karabekir'in Vefatı : Milli Mücadele'nin önemli komutanlarından Kazım Karabekir Paşa, Ankara'da vefat etti. Doğu Cephesi'nde Ermenilere ve Ruslara karşı zaferler kazanan Karabekir, Atatürk'ün silah arkadaşıydı; çocuk eğitimi, tarım reformu ve kitaplarıyla da tanınırdı. Ölümü, Cumhuriyet neslinde büyük üzüntü yarattı.
• 1953: Gümrük İşbirliği Konseyi'nin İlk Toplantısı : Bugünkü Dünya Gümrük Örgütü'nün (World Customs Organization) temeli olan Gümrük İşbirliği Konseyi ilk toplantısını yaptı. Türkiye de kurucu üyeler arasındaydı. Bu oluşum, uluslararası gümrük prosedürlerini standartlaştırdı ve Türkiye'nin küresel ticaret entegrasyonunu hızlandırdı.
• 1970: Milli Nizam Partisi'nin Kurulması : Necmettin Erbakan öncülüğünde 17 arkadaşıyla Milli Nizam Partisi kuruldu. İslamcı-milliyetçi çizgideki bu parti, milli görüş hareketinin ilk organize siyasi oluşumu oldu. Milli sanayi, ağır sanayi hamlesi ve adil düzen vurgusu yaptı; ancak Anayasa Mahkemesi tarafından kısa süre sonra laiklik karşıtı faaliyet gerekçesiyle kapatıldı.
• 1993: Uğur Mumcu'nun Suikastı : Araştırmacı gazeteci Uğur Mumcu, Ankara Çankaya'daki evinin önünde aracına yerleştirilen bombayla öldürüldü. Mumcu, derin devlet, mafya, yolsuzluk, laiklik ve terör örgütleri üzerine yazılarıyla tanınıyordu. Suikast, 1990'ların faili meçhul cinayet zincirinin simgesi haline geldi ve toplumda büyük infial yarattı.
• Diğer dikkat çeken gelişmeler arasında 1974'te CHP-MSP koalisyon hükümetinin göreve başlaması, 1992'de 12 Eylül sonrası ilk büyük memur eylemi ve 2013'te Patriot hava savunma sistemlerinin Adana'da devreye girmesi yer alır.

26 Ocak’ta Doğan Ünlü ve Önemli Kişiler

• Paul Newman (1925-2008): Oscar ödüllü Amerikalı aktör, yönetmen ve hayırsever. "The Color of Money", "Cool Hand Luke" gibi filmlerde rol aldı; yakışıklılığı ve karizmasıyla ikon oldu. Hayır işleri ve Newman's Own markasıyla milyonlarca dolar bağış yaptı.
• Angela Davis (1944-): Amerikalı filozof, akademisyen ve aktivist. Sivil haklar, siyah özgürlük hareketi, feminizm ve hapishane reformu üzerine çalıştı; Komünist Parti üyesiydi ve 1970'lerde yargılandı.
• Ellen DeGeneres (1958-): Komedyen, oyuncu ve talk show sunucusu. "The Ellen DeGeneres Show" ile tanındı; 1997'de eşcinsel olduğunu açıklayarak LGBTQ+ görünürlüğüne büyük katkı sağladı.
• Wayne Gretzky (1961-): "The Great One" lakaplı Kanadalı buz hokeyi efsanesi. NHL'de tüm zamanların en skorer oyuncusu; 4 Stanley Kupası kazandı ve hokeyi küresel bir spor haline getirdi.
• Douglas MacArthur (1880-1964): Amerikalı general. II. Dünya Savaşı'nda Pasifik Cephesi'ni yönetti; "I shall return" sözüyle ünlü oldu. Kore Savaşı'nda Truman tarafından görevden alındı.

26 Ocak’ta Hayatını Kaybeden Önemli Kişiler

• Edward Jenner (1749-1823): İngiliz hekim. Çiçek aşısını geliştirerek modern immünolojinin temelini attı; deneyleri milyonlarca hayat kurtardı.
• Kâzım Karabekir (1882-1948): Türk general ve siyasetçi. Milli Mücadele kahramanı; Doğu Cephesi zaferleriyle tanındı.
• Kobe Bryant (1978-2020) ve Gianna Bryant (2006-2020): Helikopter kazasında baba-kız birlikte hayatını kaybetti. Kobe, basketbol tarihinin en büyüklerinden biriydi.
• Lucky Luciano (1897-1962): İtalyan-Amerikalı mafya lideri. Modern organize suç yapısını kurdu; "Beş Aile" sistemini oluşturdu.

26 Ocak’ın Özel Anlamlı Günleri

• Hindistan Cumhuriyet Günü (Republic Day): Hindistan'da ulusal bayram olarak kutlanır; askeri geçitler, kültürel etkinlikler düzenlenir.
• Dünya Gümrük Günü: Uluslararası gümrük teşkilatlarının kuruluşu anılır; küresel ticaret ve sınır güvenliği vurgulanır.
• Avustralya Günü (Australia Day): Avustralya'da resmi tatil ancak Aborjin toplulukları için "Yas Günü" (Invasion Day) olarak da anılır.

Bu tarih, insanlık tarihinin zaferlerini, kayıplarını, keşiflerini ve mücadelelerini yansıtan zengin bir gündür.